या अद्भुत सृष्टीच्या वर्णनात, एक सुंदर गोलाकार द्वीप आहे, जणू काही विशाल चाकासारखे, आणि त्याच्या सभोवती सुरोडा नावाचा महासागर आहे, जो त्या द्वीपाच्या दुप्पट आकाराचा आहे. आता, मुनींनो, मी सहाव्या द्वीपाचे – गोमेढकाचे – वर्णन करतो. सुरोडा महासागराच्या बाहेर गोमेढक द्वीप आहे. हे द्वीप शाल्मलाच्या दुप्पट विस्ताराचे आहे. या द्वीपात दोन अद्भुत पर्वत आहेत – पहिले सुमना नावाचे पर्वत, जो नैसर्गिक अंजनाने बनलेला आहे; आणि दुसरा म्हणजे कुमुद, जो सर्व औषधी वनस्पतींनी परिपूर्ण आहे. हा पर्वत शुद्ध सोन्याचा असून अतिशय तेजस्वी आणि पूजनीय आहे. गोमेढक द्वीपाच्या सभोवती गोड पाण्याचा महासागर आहे. सहाव्या महासागराच्या बाहेर, जो सुरोडाच्या दुप्पट आहे, तेथे विशाल धातकी आणि कुमुद हे हव्या यांच्या पुत्र आहेत. या द्वीपाचा पहिला भाग सौमना म्हणून ओळखला जातो, आणि तो धातकी विभाग आहे. दुसरा भाग गोमेढ या नावाने सर्वत्र सुखदायक म्हणून स्मरणात आहे; आणि दुसऱ्या कुमुद भागानंतर, कुमुद प्रदेश आहे. हे दोन्ही पर्वत गोलाकार आहेत, आणि इतर सर्व पर्वत उंच आहेत. त्या द्वीपाच्या पूर्वेस सुमना पर्वत आहे, ज्याचा पाया पूर्वेकडून पश्चिमेकडे महासागरापर्यंत पसरलेला आहे. पश्चिमेकडील अर्ध्या भागात, कुमुद पर्वतही तसाच आहे. या पर्वतांच्या पायामुळे तो प्रदेश दोन भागांत विभागला गेला आहे – दक्षिणेकडील अर्धा भाग धातकीखंड म्हणून ओळखला जातो. उत्तरेला कुमुद हा उत्कृष्ट दुसरा प्रदेश आहे. हे दोन लोकवस्तीचे विभाग गोमेढ द्वीपाचा विस्तार आहेत. यानंतर मी सातवा आणि सर्वात श्रेष्ठ द्वीप सांगतो – त्याचा महासागर ऊसाच्या रसाचा आहे, आणि तो गोमेढाच्या दुप्पट आकाराचा आहे. त्याच्या सभोवती पुष्कर नावाचा द्वीप आहे, जो कमळांनी वेढलेला आहे. पुष्करमध्येच चितरसानू नावाचा तेजस्वी, रंगीबेरंगी आणि भव्य पर्वत पूर्व भागात उभा आहे. चितरसानू पर्वत रत्नांनी सुशोभित असून, दगडांच्या जाळ्यांनी तयार झालेला आहे. हा पर्वत सत्तावीस हजार योजनांपर्यंत गोलाकार पसरलेला असून, चौवीस योजन उंच आहे, आणि अतिशय सामर्थ्यवान आहे. द्वीपाच्या पश्चिम भागात, समुद्रकिनाऱ्याजवळ मानस पर्वत आहे, जो जणू काही पूर्ण चंद्रासारखा उंच आहे. हा पर्वत एकावन्न हजार आणि अर्ध्या योजनांच्या उंचीचा आहे; त्याचा पुत्र महावीत पश्चिम भागाचा रक्षक आहे. पर्वताच्या पूर्व भागात तो प्रदेशही दोन भागांत विभागलेला मानला जातो. पुष्कर द्वीपाच्या सभोवती गोड पाण्याचा महासागर आहे, जो विस्तार आणि परिघात गोमेढाच्या दुप्पट आहे. त्या प्रदेशात मनुष्य तीस हजार वर्षे आयुष्य जगतात. त्यांना मृत्यूचा उलट फेर नाही; हे त्यांचे नैसर्गिक स्वरूप आहे. ते आरोग्यसंपन्न, सुखी आणि मनाने परिपूर्ण असतात. या तीनही द्वीपांत सर्वत्र सुख, आयुष्य आणि सौंदर्य आहे; तिथे कोणीही श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नाही, सर्व सामर्थ्य आणि रूपात समान आहेत. तिथे ना कोणी मारणारा, ना कोणी मारला जाणारा; ना मत्सर, ना द्वेष, ना भीती; ना लोभ, ना फसवणूक, ना द्वेष, ना मालकीची भावना. तिथे सत्य-असत्य, धर्म-अधर्म अस्तित्वात नाहीत; जात, आश्रम, व्यवसाय, चराई, व्यापार, शेतीही नाही. तिथे त्रैवेद, दंडशास्त्र, सेवा किंवा शिक्षा नाही; पाऊस, नद्या, थंडी-उष्णता देखील नाही. पर्वतांमधून उगम पावणारे झरे आणि पाण्याचे स्रोत आहेत; तिथे काळ उत्तरेकुरु प्रमाणे नेहमीच समान असतो. सर्वत्र, काळ आनंददायक आहे; वृद्धत्वाचा त्रास नाही. सृष्टी धातकीखंड आणि महावीतमध्ये घडते. अशा प्रकारे, सातही द्वीप सात महासागरांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीपाच्या शेजारील महासागर त्याच्यासारखाच असतो. या द्वीप आणि महासागरांच्या परस्पर वाढीचे स्वरूप समजावे; आणि एका महासागरातील पाणी दुसऱ्यात वाहते, म्हणून त्याला ‘समुद्र’ (महासागर) म्हणतात. त्या प्रदेशांत ऋषींनी जसे सांगितले आहे, तसेच ऋतू आहेत, आणि तिथे चार प्रकारचे प्राणी आहेत; ऋतू सुखदायक आहेत, आणि पाऊसही तसेच पडतो. जेव्हा चंद्र पूर्व दिशेला उगवतो, तेव्हा महासागर नेहमी भरतो; पण चंद्र अस्ताला जातो किंवा क्षीण होतो, तेव्हा महासागर पुष्कळ कमी होतो. महासागर भरताना, तो स्वतःच भरतो; आणि कमी होताना, पाण्याचा तोटाही त्यातच राहतो. जसे चंद्राच्या किरणांशी संयोगाने पाणी फुलते, तसेच चंद्र उगवल्यावर महासागर वाढतो. महासागराचे पाणी ठराविक मर्यादेपलीकडे वाढत किंवा कमी होत नाही; पण शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात, चंद्र वाढतो-घटतो तसे महासागर फुगतो आणि ओसरणीला येतो. महासागराचा वाढ-घट चंद्राच्या वाढ-घटाशी संबंधित आहे; त्याची मोजणी शंभर दहा आणि पाच अंगुळ इतकी सांगितली आहे. महासागरातील पाण्याची वाढ-घट चंद्राच्या कलांनुसार पाहिली जाते; द्वीप दोनदा वेढलेला असल्याने त्याला ‘द्वीप’ म्हणतात, आणि पाणी धारण करत असल्याने त्याला ‘उदधि’ (महासागर) म्हणतात. जे गिळले जातात म्हणून त्यांना ‘गिरयः’ (पर्वत) म्हणतात, आणि जे एकत्र बांधलेले आहेत म्हणून त्यांना ‘पर्वत’ म्हणतात; शाकद्वीपात शाक नावाचा पर्वत आहे. कुशद्वीपात भूमीच्या मध्यभागी कुशा गवताचा गुच्छ आहे; क्रौंचद्वीपात क्रौंच नावाचा पर्वत आहे. शाल्मलद्वीपात शाल्मली नावाचे महान वृक्ष पूजनीय आहे; गोमेढ द्वीपावर गोमेढ नावाचा पर्वत आहे. पुष्करद्वीपावर पद्मवत नावाचा वडाचा वृक्ष आहे; तो महान देवांनी पूजलेला असून, ब्रह्माचा अंश मानला जातो आणि अव्यक्तातून उत्पन्न झालेला आहे. अशा प्रकारे, या सातही द्वीप आणि महासागरांचे, पर्वतांचे आणि वृक्षांचे, त्यांच्या वैशिष्ट्यांचे, आणि तिथल्या लोकांच्या दिव्य जीवनाचे वर्णन होते.