महती ही सातवी नदी म्हणून ओळखली जाते, तिला धृती असेही म्हणतात. या दोन्हीपासून शेकडो-हजारो इतर नद्या उत्पन्न होतात. या नद्या जिथे इंद्र पाऊस पाडतो तिथपर्यंत वाहतात. अशा प्रकारे कुशद्वीपाची रचना सांगितली गेली आहे. शाकद्वीपाचे स्वरूप आणि त्याचा विस्तार सांगितला गेला आहे, तो शाश्वत आहे. कुशद्वीप तुप व पाण्याच्या महासागराने वेढलेला आहे. हा द्वीप चंद्रासारखा गोल असून, रुंदी आणि परिघात तो क्षीरसागराच्या दुप्पट मानला जातो. यानंतर मी तुम्हाला क्रौंचद्वीपाचे वर्णन करतो. त्याचा विस्तार कुशद्वीपाच्या दुप्पट आहे. हा द्वीपही तुप व पाण्याच्या महासागराने पूर्णपणे वेढलेला आहे, आणि हे वेढणे चाकाच्या कडेसारखे आहे. या द्वीपात श्रेष्ठ पर्वत आढळतात. देवना नावाचा एक पर्वत आहे, त्यापलिकडे गोविंदा नावाचा दुसरा पर्वत आहे. गोविंदाच्या पुढे क्रौंच हा प्रथम पर्वत आहे, त्यापुढे पावनक, आणि मग अंधकारक पर्वत आहे. अंधकारकाच्या पुढे देवावृत नावाचा पर्वत आहे, आणि त्याच्या पुढे पुण्डरीक हा महान पर्वत आहे. क्रौंचद्वीपातील हे सात पर्वत रत्नांनी बनलेले आहेत. प्रत्येक वर्षपर्वताचा विस्तार मागील पर्वताच्या दुप्पट आहे. आता मी त्यांच्या प्रदेशांची नावे सांगतो: क्रौंचाचा प्रदेश कुशल आहे, वामनाचा मनोनुग आहे, मनोनुगाच्या पुढे उष्ण हा तिसरा प्रदेश आहे, त्यापुढे पावनक, मग अंधकारक प्रदेश आहे. अंधकारकाच्या प्रदेशानंतर मुनिदेश, आणि त्यानंतर दुंदुभिस्वन प्रदेश आहे. या द्वीपातील लोक पवित्र, प्रामुख्याने गोरे, सिद्ध आणि चारणांसोबत मिसळलेले आहेत. प्रत्येक प्रदेशातून शुभ नद्या वाहतात. गौरी, कुमुदवती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याती, पुण्डरीका आणि गंगा—अशा सात नद्यांची आठवण केली जाते. त्यांच्या काठावर व जवळपास हजारो इतर नद्या वाहतात, त्या भरपूर जलयुक्त आणि विपुल आहेत. या सर्व प्रदेशांचे स्वरूप, त्यांची परंपरा, शेकडो वर्षे सांगितली तरी पूर्णपणे सांगता येणार नाही. आता मी तुम्हाला त्या ठिकाणच्या जीवसृष्टीच्या उत्पत्ती-विनाशाचे वर्णन करतो—आता शाल्मलीद्वीपाचे ऐका. शाल्मलीद्वीपाचा विस्तार क्रौंचद्वीपाच्या दुप्पट आहे, आणि हा द्वीप ताक आणि पाण्याच्या महासागराने वेढलेला आहे. तिथे वसाहती धर्मशील आहेत; लोक खूप काळानंतरच मरतात, आणि तिथे कधीही दुष्काळ पडत नाही, कारण ते पृथ्वीच्या बळाने आणि ऊर्जेने संपन्न आहेत. पहिला पर्वत सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे, त्याचे नाव सुमना आहे; मधला पर्वत पिवळसर आहे, आणि त्यानंतर भांड्यांनी बनलेला पर्वत आहे. सर्वसुख नावाचा, दिव्य औषधींनी युक्त, तिसरा पर्वत आहे; आणि सुवर्णाचा पर्वत आहे, जो मधमाशीच्या पंखांसारखा दिसतो. तेथे रोहित नावाचा एक महान, दिव्य पर्वत आहे, तो खरोखरच भव्य आहे; तिथली भूमी सुखद, कुशल, आणि आनंद व कल्याण देणारी आहे. तिसरा रोहित पर्वत, जो रोहिण म्हणून प्रसिद्ध आहे, तिथे अनेक रत्न सापडतात आणि इंद्र स्वतः त्यांचे रक्षण करतो. पितामह प्रजापती तिथे उपस्थित असून संतुष्ट आहेत, आणि ते स्वतः सर्व व्यवस्था करतात. तिथे ढग पाऊस पाडत नाहीत, ना तिथे थंडी किंवा उष्णता आहे. या तिन्ही द्वीपांमध्ये जात-आश्रमाचा उल्लेख नाही; ग्रह, चंद्र, मत्सर, हेवा किंवा भीती नाही. तिथे वनस्पती, जल, पर्वती झरे विपुल आहेत; सहा रसांचे अन्न त्यांना आपोआप उपलब्ध होते. तिथे ना उच्च ना नीच, ना लोभ ना मालकी; लोक निरोगी, बलवान आणि परिपूर्ण आनंदात आहेत. ते तीस हजार वर्षे मानसिक परिपूर्णतेत, आनंद, दीर्घायुष्य, सौंदर्य, धर्म आणि सार्वभौमत्व उपभोगतात. शाल्मलीच्या शेवटी, या तिन्ही द्वीपांचे हे स्वरूप समजावे; शाल्मलीच्या टोकावरील द्वीपांची शुभ व्यवस्था सांगितली आहे. हा द्वीप पूर्णपणे गोल आहे, चाकासारखा वेढलेला आहे, आणि त्याभोवती सुरोडा महासागर आहे, जो द्वीपाच्या दुप्पट आहे. आता मी गोमेदक, सहावा द्वीप, याचे वर्णन करतो. सुरोडा महासागर गोमेदकाने वेढलेला आहे. या द्वीपाचा विस्तार शाल्मलीच्या दुप्पट आहे. या द्वीपात दोन पर्वत आहेत, दोन्ही विलक्षण. पहिला पर्वत सुमना नावाचा आहे, जो नैसर्गिक अंजनाने बनलेला आहे; दुसरा कुमुद नावाचा, सर्व औषधींनी युक्त आहे. हा पर्वत सुवर्णाचा, अत्यंत तेजस्वी आणि पूजनीय आहे. गोमेदक द्वीप गोड पाण्याच्या महासागराने वेढलेला आहे. सहावा महासागर, जो सुरोडाच्या दुप्पट आहे, त्याच्यासह विशाल धातकी आणि कुमुद हे हव्या यांचे पुत्र आहेत. पहिला प्रदेश सौमना नावाचा, धातकी विभाग म्हणून ओळखला जातो. हा भाग धातकींचा आहे. गोमेदक प्रदेश सर्वसुखदायक म्हणून ओळखला जातो; दुसऱ्या कुमुदानंतर कुमुदाचा दुसरा प्रदेश आहे. हे दोन पर्वत गोल आहेत, बाकीचे सर्व उंच आहेत. या द्वीपाच्या पूर्वेला सुमना पर्वत आहे. तो पर्वत पूर्वेकडून पश्चिमेकडे महासागरापर्यंत पसरलेला आहे; पश्चिम भागात कुमुद पर्वत तसाच स्थित आहे. अशा प्रकारे, या अद्भुत द्वीपांची, पर्वतांची, नद्यांची आणि त्यांच्या लोकांची दिव्य व सुंदर मांडणी सांगितली आहे.