ऋष्यमूक पर्वतावरून अनेक पवित्र आणि शुभ नद्या उगम पावतात—त्यात शोणा, महानंदा, नंदना, शुक्रिषा, क्षमा, मंदाकिनी, दशार्णा, चित्रकूट, तसेच तमसा, पिप्पली, श्येणी आणि चित्रोत्पला यांचा समावेश होतो. विमला, चंचला, धुतवाहिनी, शुक्तिमंती, शुनी, लज्जा, मुकुटा आणि ह्रदिका या देखील त्या पर्वतावरूनच निघतात. या सर्व नद्या निर्मळ, शुभ्र आणि सौम्य जलाने परिपूर्ण आहेत. विंध्य पर्वताच्या पायथ्याशी तापी, पयोष्णी, निर्विंध्य, क्षिप्रा, ऋषभा, वेणा, वैतरणी, विश्वमाला आणि कुमुद्वती या नद्या जन्म घेतात. त्याचप्रमाणे तोया, महागौरी, दुर्गमा आणि शिला या देखील विंध्याच्या पायथ्याशी उगम पावतात, त्यांचे पाणी थंड आणि पवित्र असते. दक्षिणेकडील सह्याद्री पर्वतांच्या उतारांवरून गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणी, वंजुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, बाह्या आणि कावेरी या नद्या उगम पावतात. मल्य पर्वतावरून कृतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पजा आणि उत्पलावती या शुद्ध आणि शीतल जलयुक्त नद्या वाहतात. महेंद्र पर्वताच्या कन्यांमध्ये त्रिबागा, ऋषिकुल्या, इक्षुदा, त्रिदिवाचला, ताम्रपर्णी, मूली, शरवा, विमला आणि इतर अनेक प्रसिद्ध आणि शुभ नद्या आहेत. शुक्तिमंत पर्वताच्या कन्यांमध्ये काशिका, सुकुमारी, मंदगा, मंदवाहिनी, कृपा आणि पाशिनी यांचा समावेश होतो. या सर्व नद्या पवित्र जलधारांनी परिपूर्ण आहेत, शुभ आहेत, सर्वत्र वाहतात आणि अखेरीस समुद्रात विलीन होतात. त्या जगातील माता आहेत आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या आहेत. त्यांच्या उपनद्या आणि प्रवाहांची संख्या शेकडो-हजारोंमध्ये आहे. या प्रदेशात कुरु, पांचाल, शाल्व आणि जांगल प्रदेशातील लोक वसलेले आहेत. शूरसेन, भद्रकार, बाह्य, सहपटच्चर, मत्स्य, किरात, कुल्य, कुंतल, काशी आणि कोशल हे देखील येथे राहतात. अवंती, कलिंग, मूक, अंधक आणि मध्यप्रदेशातील लोक येथे वसलेले आहेत. सह्याद्री पर्वताच्या पलीकडे गोदावरी नदी वाहते आणि हा संपूर्ण प्रदेश अत्यंत रमणीय आहे. येथे गोवर्धन, मंदार, गंधमादन पर्वत आहेत आणि रामाच्या आनंदासाठी स्वर्गीय वृक्ष व दिव्य औषधी येथे आणल्या गेल्या. ऋषी भरद्वाज यांनी आपल्या प्रिय व्यक्तीसाठी या वस्तू खाली आणल्या; त्यामुळे हा प्रदेश सुंदर फुलांनी आणि आनंदाने भरून गेला. या प्रदेशात वाल्हिक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, पुरंध्र, शूद्र, पल्लव आणि अट्टखंडिक हे लोक वसतात. गांधार, यवन, सिंधु, सौवीर, मद्रक, शाक, द्रुह्य, पुलिंद, पारद आणि आरमूर्तिक हे देखील येथे आहेत. रामठ, कंटकार, कैकेय, दशनामक, क्षत्रियांची वस्ती, तसेच वैश्य व शूद्र कुटुंबे येथे आहेत. अत्रेय, भरद्वाज, प्रस्थल, सदासेरक, लंपक, तलगान आणि जांगल प्रदेशातील सैनिक हे उत्तर दिशेतील लोक आहेत. आता पूर्वेकडील प्रदेशातील लोकांचे वर्णन ऐका. पूर्वेकडे अंग, वंग, मद्गुरक, पर्वताच्या आत आणि पलीकडील लोक, प्लवंग, मातंग, यमक, मल्लवर्णक, सुह्मोत्तर, प्रविजय, मार्गव आणि गेयमालव हे वसतात. प्राग्ज्योतिष, पुण्ड्र, विदेह, ताम्रलिप्त, शाल्व, मागध आणि गोनर्द हे देखील पूर्वेकडील प्रदेशात आहेत. त्यापलीकडे दक्षिणेकडील लोक वसलेले आहेत—पांड्य, केरळ, चोल आणि कुल्य. सेतुक, सुतिक, कुपथ, वजिवसिक, नवराष्ट्र, महिषिक आणि सर्व कलिंग हे देखील येथे आहेत. करुष आणि ऐषिक, अटव्य, शबर, पुलिंद, विंध्यपुषिक, वैदर्भ आणि दंडक हे एकत्र येथे वसतात. कुलिय, सिरल, रूपस, तपस, तैत्तिरिक आणि करस्कर हे देखील येथे आहेत. वासीक आणि इतर, नर्मदा नदीच्या मधल्या प्रदेशातील लोक, भरुकच्छ, समहेय आणि सरस्वत येथे राहतात. कच्छिक, सौराष्ट्र, अनर्त आणि अर्बुद हे पश्चिमेकडील लोक आहेत. आता विंध्य प्रदेशातील लोकांचे वर्णन ऐका. माळव, करुष, मेकल, उत्कल, औंद्र, माष, दशार्ण, भोज आणि किष्किंधक हे विंध्याच्या उतारांवर वसलेले आहेत. स्तोशल, कोशल, त्रिपुर, वैदिश, तुमुर, तुम्बर, पद्गम आणि नैषध हे देखील येथे राहतात. अरुप, शौंडिकेर, वितिहोत्र आणि अवंती हे विंध्याच्या उतारांवरील प्रसिद्ध लोक आहेत. आता मी पर्वतीय प्रदेशातील, अन्नाविना, सर्वत्र भटकणारे, कठीण आणि दुर्गम मार्गाने जाणारे लोक सांगतो. हे लोक जाड कापड किंवा लोकरीचे वस्त्र घालतात—समुद्गक, त्रिगर्त, मंडल, किरात आणि अमर हे येथे वसतात. भारतभूमीत चार युगांची—कृत, त्रेता, द्वापार आणि कलियुग—संहिता ऋषींनी सांगितली आहे. मी त्यांच्या स्वरूपाचे वर्णन करतो आणि त्यांचे स्पष्टीकरणही देतो. हे सर्व ऐकल्यावर, ऋषी पुन्हा एकदा लोमहरषणकडे उत्साहाने वळले आणि पुढील कथा ऐकण्याची विनंती केली. त्यांनी विचारले, "जसे तू भारतखंडाचे वर्णन केलेस, तसेच किम्पुरुष आणि हरिवर्ष यांची माहितीही आम्हाला खरेखुरे सांग." "हे विद्वान ऋषी, आम्हाला जंबूद्वीप, त्याची सीमा, इतर द्वीप, त्यांच्या वस्ती आणि वृक्षांविषयी सांग." त्यावर लोमहरषण ऋषींनी त्यांच्या प्रश्नांना अनुसरून, ऋषींनी पाहिलेल्या आणि पुराणात प्रतिष्ठित अशा गोष्टी तपशीलवार सांगितल्या. "हे उत्सुक ब्राह्मणहो, लक्षपूर्वक ऐका—जंबूद्वीप आणि किम्पुरुष हे अत्यंत रमणीय, मोठ्या आनंदासारखे आहेत. किम्पुरुष प्रदेशात माणसांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते, आणि तेथे लोक सुवर्णासारख्या तेजस्वी देहाने जन्म घेतात. किम्पुरुष देशात, प्लक्ष वृक्षाचे मध प्रसिद्ध आहे. तेथील सर्व किम्पुरुष त्या वृक्षाचा अत्युत्कृष्ट मध प्राशन करतात.