हे ऐक, जगाच्या वर्णनाची गूढता किती मोठी आहे! खरे तर, या विश्वात हजारो द्वीपांचे विभाग आहेत आणि त्यात सात प्रमुख द्वीप आहेत. सर्व जगाचे क्रमाने आणि पूर्णपणे वर्णन करणे येथे शक्य नाही. म्हणून मी फक्त या सात द्वीपांचे, तसेच चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांचे वर्णन करतो. त्यांची मापे मनुष्याच्या बुद्धीनुसार सांगितली गेली आहेत. परंतु, काही गोष्टी अशा आहेत की ज्या आपल्या कल्पनेपलीकडच्या आहेत; त्या केवळ तर्काने समजावता येत नाहीत. ज्या गोष्टी प्रकृतीच्या पलीकडच्या आहेत, त्या अगम्य आहेत, हेच त्यांचे लक्षण आहे. आता मी तुम्हाला जंबूद्वीपाच्या सात प्रदेशांचे योग्य क्रमाने, त्यांची व्याप आणि त्याचा वर्तुळ यांचे वर्णन करतो. त्यांची योजनेनुसार मापे ऐका. हा द्वीप एक लाख योजने एवढा रुंद आहे, विविध लोकांनी भरलेला आणि अनेक भव्य नगरे यांनी सुशोभित झालेला आहे. हा द्वीप सिद्ध आणि चारणांनी गजबजलेला आहे, पर्वतांनी शोभिवंत झाला आहे, जे खनिजांनी आच्छादित आहेत आणि मोठमोठ्या शिलाखंडांनी उंचावलेले आहेत. या पर्वतांमधून अनेक नद्या उगम पावतात, त्या विस्तीर्ण काठांनी वाहतात; हे प्रदेशाचे सहा पर्वतरांगा आहेत. या द्वीपाच्या दोन्ही बाजूंना, पूर्व आणि पश्चिमेला, महासागर आहेत. येथे हिमवत पर्वत आहे, जो प्रामुख्याने हिमाच्छादित आहे; तसेच हेमकूट आणि हेमवान पर्वत आहेत. या सर्वांच्या भोवती विशाल निषध पर्वत आहे, जो सुंदर आहे. त्यातच मेरु पर्वत आहे, जो सुवर्णमय, उंच आणि चार वर्णांचा आहे; तो सर्व दिशांना चोवीस हजार योजने व्यापलेला आहे. मेरु पर्वताचा आकार वर्तुळाकार आहे, पण तो चौकोनी स्वरूपात बसवला आहे, सर्व बाजूंनी सम आहे, विविध रंगांनी सुशोभित आहे आणि सृष्टीच्या अधिपतीचे गुण त्यात आहेत. हा पर्वत ब्रह्माच्या नाभीच्या बंधनातून उत्पन्न झाला आहे, ज्याचा जन्म अप्रकट आहे. पूर्वेला तो शुभ्र आहे आणि त्यामुळे त्याचा ब्राह्मण स्वरूप निश्चित केला आहे. दक्षिणेला तो पिवळा आहे, त्यामुळे वैश्य स्वरूप मानला आहे; पश्चिमेला तो भृंगी पानाच्या रंगाचा आहे, त्यामुळे शूद्र स्वरूप नाव, अर्थ आणि कर्माने निश्चित झाले आहे. त्याच्या उत्तर बाजूला तो निसर्गतः लाल आहे, त्यामुळे क्षत्रिय स्वरूप निश्चित झाले आहे; अशाप्रकारे त्याचे रंग सांगितले आहेत. हा पर्वत निळा, वैडूर्यमणीसारखा, शुभ्र, पिवळा, सुवर्ण, मोरपिसाच्या रंगाचा आणि परिष्कृत सोन्याचा बनलेला आहे, तसेच शृंगयुक्त आहे. हे पर्वतांमध्ये राजा आहेत, सिद्ध आणि दिव्य चारणांनी वावरलेले; त्यांच्यातील अंतर नऊ हजार योजने आहे असे सांगितले आहे. या सर्वांच्या मध्यभागी, महामेरुच्या आजूबाजूला, इलावृत नावाचा एक प्रदेश आहे, जो चोवीस हजार योजने रुंद आणि सर्व बाजूंनी सम आहे. त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी, मेरु पर्वत उभा आहे, धूररहित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी; त्याचा अर्धा वेदी दक्षिणेला आणि अर्धा उत्तर दिशेला आहे. येथील सातही प्रदेशांना त्यांच्या स्वतःच्या पर्वतरांगा आहेत; प्रत्येक पर्वतरांगा, उत्तर आणि दक्षिणेला, दोन हजार योजने रुंद आहेत. जंबूद्वीपाची रुंदी या पर्वतरांगांच्या लांबीने सांगितली गेली आहे; निळा आणि निषध, आणि त्यापलीकडील इतर पर्वत, हे लहान प्रमाणात आहेत. श्वेत, हेमकूट आणि हिमवान हे शिखरांसह पर्वत देखील नामांकित आहेत; ऋषभ पर्वत जंबूद्वीपाच्या प्रमाणानुसार सांगितला आहे. हेमकूट पर्वताचे माप त्यापेक्षा बारा भागांनी कमी आहे; हिमवान त्यापेक्षा वीस भागांनी कमी आहे; हेमकूट पर्वत मोठा असून, त्याची लांबी अठ्ठ्याऐंशी हजार योजने आहे. हिमवान पर्वताची लांबी, पूर्व ते पश्चिम, ऐंशी हजार योजने आहे; द्वीपाच्या वर्तुळाकार स्वरूपामुळे, घट आणि वाढ सांगितली आहे. प्रदेश आणि पर्वत वेगळे असल्यामुळे, उत्तर दिशाही वेगळी आहे; त्यात वस्ती आहेत, आणि हेच सात प्रदेश आहेत. ही सातही प्रदेश पर्वतरांगांनी वेढलेली आहेत, ज्या उंच कड्यांनी आणि कठीण भूभागांनी युक्त आहेत, आणि नद्यांच्या विभागणीमुळे हे एकमेकांना दुर्गम आहेत. त्यात विविध प्रकारची जीवसृष्टी वास करते; हा हिमाच्छादित प्रदेश ‘भारतात’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हेमकूटच्या पलीकडे किम्पुरुष नावाचा प्रदेश आहे; हेमकूट ते निषध दरम्यानचा भाग हरिवर्ष म्हणून ओळखला जातो. हरिवर्षाच्या पलीकडे, मेरु पर्वतावर, इलावृत प्रदेश आहे; इलावृतच्या पलीकडे निळा पर्वत आहे, जो रम्यक म्हणून प्रसिद्ध आहे. रम्यकच्या पलीकडे श्वेत प्रदेश आहे, जो हिरण्यक म्हणून ओळखला जातो; हिरण्यकच्या पलीकडे शृंगशाकंकुर आहे, म्हणून त्याला तसे म्हटले जाते. हे दिव्य ऋषी, उत्तर आणि दक्षिणेला, धनुष्यासारखे चार लांब प्रदेश आहेत; त्यात मध्यभागी इलावृत आहे. निषधच्या पूर्वेला वेदीचा दक्षिण अर्धा आहे; त्यापलीकडे इलावृत आहे, आणि पश्चिमेला उत्तरेकडील अर्धा आहे. त्यांच्या मध्ये, मेरु पर्वत आहे, जिथे इलावृत प्रदेश आहे; निळ्याच्या दक्षिणेला आणि निषधच्या उत्तरेला. उत्तर दिशेला मोठा माल्यवान पर्वत आहे; तो पश्चिमेकडे, समुद्राच्या दिशेने, बत्तीस हजार योजनेपर्यंत पसरलेला आहे. माल्यवान पर्वत, निळा ते निषध दरम्यान, एक हजार योजनेपर्यंत पसरतो; त्याचप्रमाणे, गंधमादन पर्वत बत्तीस योजने रुंद आहे. या वर्तुळाकार पर्वतरांगांच्या मध्यभागी मेरु पर्वत, सुवर्णमय, चार वर्णांच्या रंगाचा आणि चौकोनी स्वरूपाचा आहे. त्याच्या बाजूंना विविध रंग आहेत: पूर्वेला तो शुभ्र, दक्षिणेला पिवळा, उत्तरेला भृंगाच्या पंखांसारखा काळा आणि पश्चिमेला लाल आहे—अशा प्रकारे तो रंगांनी युक्त आहे. मेरु पर्वत तेजाने झळकत आहे, दिव्य आहे, राजध्वजांनी वेढलेला आहे, उदयत्या सूर्याच्या प्रभेप्रमाणे उजळतो, धूररहित अग्नीप्रमाणे. हा पर्वत चौर्याऐंशी हजार योजने उंच उठतो, सोळा हजार योजने जमिनीखाली घुसतो, आणि अठ्ठावीस हजार योजने रुंद आहे. त्याचा परिघ सर्व बाजूंनी त्याच्या रुंदीच्या दुप्पट आहे; हा महान आणि दिव्य पर्वत अमृतसमान औषधी वनस्पतींनी भरलेला आहे. तो सर्व बाजूंनी सुवर्णांनी अलंकृत लोकांनी वेढलेला आहे; तेथे देव, गंधर्व, असुर, राक्षस आणि अप्सरांचा समूह पर्वतराजावर आनंदाने वावरतो. हा मेरु पर्वत लोकांच्या निवासस्थानांनी वेढलेला आहे, आणि त्याच्या विविध बाजूंना हे चारही प्रदेश स्थित आहेत.