मत्स्यपुराणम्

सूर्यतीर्थातील पवित्र जलाने भरलेली, रत्नांनी सजलेली, सर्व औषधी वनस्पती आणि पंचगव्य मिसळलेली कलशे तयार केली जातात. या कलशांच्या भोवती पाच प्रकारचे रत्न, फळे, फुले आणि वस्त्रे ठेवली जातात. स्वच्छ माती हत्ती, घोडा, रथ, मुंग्याचा वारुळ, संगम, तळे आणि गोठा या सात ठिकाणांहून आणून सर्व कलशांत टाकली जाते. या चार रत्नांनी भरलेल्या कलशांपैकी मध्यभागी असलेला कलश ब्राह्मणाने घ्यावा आणि सूर्यसंबंधी मंत्रांचा जप करावा. सात निष्कलंक स्त्रिया, त्यांना त्यांच्या क्षमतेनुसार हार, वस्त्रे आणि दागिने अर्पण करून, ब्राह्मणांसह, मुलावर मातीचा अभिषेक करतात. मुलाला दीर्घायुष्य लाभो, तेजस्विनी माता जिवंत पुत्रांना जन्म देओ, सूर्य, चंद्र, ग्रह आणि तारकागण त्याचे रक्षण करो, अशी प्रार्थना केली जाते. इंद्र, लोकपाल, ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर आणि इतर देवतासुद्धा मुलाचे नेहमी रक्षण करो, अशी कामना व्यक्त होते. मित्र, शनी, अग्नी आणि बालकांना पीडा देणारे ग्रह, जिथे जिथे ते त्रास देतात, तिथे त्या मुलाला, त्याच्या आईवडिलांना ते त्रास देऊ नयेत, अशी प्रार्थना केली जाते. नंतर पांढरी वस्त्रे परिधान केलेल्या, बालकांचे रक्षण करणाऱ्या सात स्त्रियांचा, महिलांनी आणि पुन्हा गुरूंनी भक्तीभावाने पूजन करावे. यानंतर एका सोन्याच्या प्रतिमेची निर्मिती करून ती तांब्याच्या पात्रावर ठेवावी आणि धर्मराजाची प्रतिमा गुरूंना अर्पण करावी. ब्राह्मणांनाही वस्त्रे, सुवर्ण, रत्नांचे ढीग आणि तुप-क्षीरयुक्त अन्नदान करावे, त्यात कंजूषपणा नसावा. जेवणानंतर शिक्षकाने हा मंत्र म्हणावा—"या बालकाला दीर्घायुष्य लाभो, तो शंभर वर्षे सुखी राहो." त्याच्यावर असलेले सर्व दोष अग्नीमध्ये टाकले जावोत; ब्रह्मा, रुद्र, वसु, स्कंद, विष्णु, इंद्र आणि अग्नी यांच्या कृपेने त्याचे रक्षण व्हावे. गुरूचे पूजन करून, "सर्व देवता वरदान देवोत, वाईटांपासून नेहमी रक्षण करोत," असे शब्द बोलावे. आपल्या सामर्थ्यानुसार गायीचा दान, धनुष्य द्यावे आणि मग गुरूला वंदन करून, आपल्या पुत्रासह रवि आणि शंकरास नैवेद्य अर्पण करावा. नंतर "सूर्याला नमस्कार" म्हणत नैवेद्याचा उरलेला भाग ग्रहण करावा. हे विशेषतः आश्चर्य, संकट किंवा वाईट स्वप्न पडल्यास केले जाते. करणार्‍याच्या जन्मदिना किंवा नक्षत्राचा विचार न करता, नेहमीच हे करावे; शुक्ल पक्षातील सप्तमीला केले तर कधीही अपयश येत नाही. या विधीचे नेहमी पालन केल्यास माणूस दीर्घायुषी होतो आणि दहा हजार वर्षे पृथ्वीवर राज्य करतो. सप्तमीचा स्नान पुण्यदायी, शुद्ध आणि आयुष्यवर्धक आहे. हे सांगितल्यावर सूर्य श्रेष्ठ द्विजांपुढे अदृश्य झाला. संपूर्ण सप्तमीस्नानाचा विधी सांगितला आहे—तो सर्व दोष दूर करणारा, मुलांसाठी अत्यंत हितकारक आहे. आरोग्य सूर्यापासून, संपत्ती अग्नीपासून, ज्ञान परमेश्वराकडून, आणि मोक्ष जनार्दनाकडून मागावे. हा विधी महान पापांचा नाश करणारा, अत्युत्कृष्ट फलदायी आणि संततीवृद्धी करणारा आहे; ऋषी म्हणतात, जो एकाग्रतेने हे ऐकतो, त्यालाही सिद्धी प्राप्त होते. पूर्वी रथंतर कल्पात, स्वयं ब्रह्मदेवाने मंदार पर्वतावर असलेल्या पिनाकधारी महादेवाला विचारले, "अमरत्वाच्या अधिपती, मनुष्यांना आरोग्य, संपत्ती किंवा मोक्ष थोड्या तपाने कसे मिळू शकते?" "हे महादेव, तुमच्यासाठी काहीही अज्ञात नाही; तुमच्या कृपेने, थोड्या तपाने कोणते महान फल मिळते, ते कृपया सांगावे." ब्रह्मदेवाने विचारल्यावर, जगाचा आत्मा, सृष्टीकर्ता, उमा-पती शिव प्रसन्न होऊन म्हणाले, "या रथंतर कल्पानंतर, तेवीस कल्पे गेल्यावर वराह कल्प येईल; त्याच्या शुभ मन्वंतरात—" "सातवा, वैवस्वत नावाचा मनु जन्माला येईल, तो सात लोकांचा निर्माता असेल, आणि द्वापारयुग अठ्ठाविसावे असेल." "त्याच्या अखेरीस, वासुदेव, जनार्दन, पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी, विष्णु त्रैगुण्य रूप धारण करेल." "मग द्वैपायन ऋषी, रोहिणीपुत्र राम (बलराम), आणि केशव—केशव, कंसाचा अभिमान नष्ट करणारा, दुःख दूर करणारा—हे प्रकट होतील." "द्वारावती नावाचे, पूर्वी कुशस्थळी म्हणून ओळखले जाणारे, दिव्य गुणांनी युक्त नगर शार्ङ्गधारी विष्णूचे निवासस्थान बनेल; त्वष्टा, माझ्या आज्ञेने, ते विश्वनाथासाठी निर्माण करेल." "एकदा, अपरिमित तेजाचा तो भगवान, आपल्या पत्नी, वृष्णि वंशज आणि दानशूर राजांसह सभेत बसला होता." "कुरु, देव, गंधर्व यांनी वेढलेली ती सभा, किटभासुराचा संहार करणारा भगवान, धर्मसंबंधी आणि प्राचीन कथा ऐकत होता." "वर्णनाच्या शेवटी, बलवान भीमसेनाने त्याला धर्माच्या गूढ स्वरूपाविषयी विचारले, ज्याचा तू आता उल्लेख केला आहेस, आणि जो धर्माचे खरे स्वरूप उघड करतो." "तेव्हा, हे ब्राह्मण, तोच हे कार्य करील, आणि पांडुपुत्र, महाबली व्रुकदर, या धर्माचा प्रारंभ आणि आचरण करील." "त्याला मी व्रुक नावाचा भयंकर लांडगा दिला, ज्याच्या पोटात अग्निदेव आहे; म्हणूनच तो व्रुकदर, धर्मात्मा म्हणून ओळखला जातो." "तो बुद्धिमान, गंभीर, नागांच्या सैन्याएवढा बलवान, महान, वृद्धत्वरहित, तेजस्वी आणि कामदेवासारखा सुंदर असेल." "सज्जनांनाही जर सामर्थ्य नसले, तरी या व्रताच्या तपश्चर्येच्या तीव्रतेमुळे हे व्रत सर्व व्रतांपेक्षा श्रेष्ठ आहे." "वासुदेव, विश्वाचा आत्मा आणि जगाचा गुरु, हे सर्व यज्ञांचे फळ देणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे हे व्रत सांगेल." "हे सर्व दोष दूर करणारे, सर्व देवता ज्या व्रताची पूजा करतात, शुद्धांमध्ये सर्वात शुद्ध, मंगलांमध्ये सर्वात मंगल, आणि प्राचीनात प्राचीन असे हे व्रत आहे." "हे भारत, जर तू अष्टमी, चतुर्दशी, द्वादशी किंवा इतर शुभ तिथींना उपवास करू शकत नसशील...