ഋഷിര്ഹിംസാഗതൌ ധാതുര് വിദ്യാ സത്യം തപഃ ശ്രുതമ് ഏഷ സന്നിലയോ യസ്മാദ് ബ്രാഹ്മണസ്തുതതസ് ത്വ് ഋഷിഃ
അഹിംസ, ജ്ഞാനം, സത്യം, തപസ്, ശാസ്ത്രം — ഇതിന്റെ മൂലമാണ് ഋഷി; ഇവ ഒത്തുചേരുന്നതിനാൽ ബ്രാഹ്മണനും, അതുവഴി ഋഷിയും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
നിവൃത്തിസമകാലാച്ച ബുദ്ധ്യാവ്യക്ത ഋഷിസ്ത്വയമ് ഋഷതേ പരമം യസ്മാത് പരമര്ഷിസ്തതഃ സ്മൃതഃ
പിന്മാറ്റം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, ബുദ്ധിയിലൂടെ അവ്യക്തം ഋഷിയാകുന്നു; പരമാവധി എത്തുന്നതിനാൽ, അവൻ പരമഋഷി എന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
ഗത്യര്ഥാദ് ഋഷതേര് ധാതോര് നാമനിര്വൃത്തികാരണമ് യസ്മാദേഷ സ്വയംഭൂതസ് തസ്മാച്ച ഋഷിതാ മതാ
നാമം ഉണ്ടാകുന്നതിന് കാരണമാകുന്നത് ചലനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ധാതുവിൽ നിന്നാണ്. ഈ മഹാത്മാവ് സ്വയം ജനിച്ചവൻ ആകയാൽ, അവനെ ദർശകൻ എന്നു കരുതുന്നു.
സേശ്വരാഃ സ്വയമുദ്ഭൂതാ ബ്രഹ്മണോ മാനസാഃ സുതാഃ നിവര്തമാനൈസ്തൈര്ബുദ്ധ്യാ മഹാന്പരിഗതഃ പരഃ
ഇശ്വരനോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് സ്വയം ഉദിച്ച പുത്രന്മാർ ഉണ്ട്. അവർ മനസ്സിൽ നിന്നു പിന്മാറുമ്പോൾ അവരുടെ ബുദ്ധിക്ക് മഹത്തായ പരമാവസ്ഥ ലഭിച്ചു.
യസ്മാദ് ദൃശപരത്വേന സഹ തസ്മാന്മഹര്ഷയഃ ഈശ്വരാണാം സുതാസ്തേഷാം മാനസാശ്ചൌരസാശ്ച വൈ
ഉയർന്ന ദർശനത്തോടൊപ്പം അവർ മഹർഷികൾ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അവരുടെ ഇടയിൽ ഇശ്വരന്മാരുടെ പുത്രന്മാർ ചിലർ മനസ്സിൽ നിന്നു, ചിലർ ശരീരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവരാണ്.
ഋഷിസ്തസ്മാത്പരത്വേന ഭൂതാദിരൃഷയസ്തതഃ ഋഷിപുത്രാ ഋഷീകാസ്തു മൈഥുനാദ്ഗര്ഭസമ്ഭവാഃ
അങ്ങനെ പരമാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ദർശകർ ജനിച്ചു, അവരിൽ നിന്ന് ആദിദർശകർ. ദർശകരുടെ പുത്രന്മാരായ ദർശികന്മാർ ലൈംഗികസംബന്ധത്തിലൂടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവരാണ്.
പരത്വേന ഋഷന്തേ വൈ ഭൂതാദീനൃഷികാസ്തതഃ ഋഷികാണാം സുതാ യേ തു വിജ്ഞേയാ ഋഷിപുത്രകാഃ
പരമാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ദർശകർ ജനിച്ചു, അവരിൽ നിന്ന് ആദിദർശകർ. ദർശികന്മാരുടെ പുത്രന്മാരെ ദർശകപുത്രന്മാർ എന്നു അറിയണം.
ശ്രുത്വാ ഋഷം പരത്വേന ശ്രുതാസ്തസ്മാച്ഛ്രുതര്ഷയഃ അവ്യക്താത്മാ മഹാത്മാ വാ-ഹംകാരാത്മാ തഥൈവ ച
പരമാവസ്ഥയിൽ ദർശകനെ കേട്ടവർ ശൃതദർശികൾ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. അവ്യക്താത്മാവ്, മഹാത്മാവ്, അഹങ്കാരാത്മാവ് എന്നിവയും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
ഭൂതാത്മാ ചേന്ദ്രിയാത്മാ ച തേഷാം തജ്ജ്ഞാനമുച്യതേ ഇത്യേവമൃഷിജാതിസ്തു പഞ്ചധാ നാമവിശ്രുതാ
ഭൂതാത്മാവും ഇന്ദ്രിയാത്മാവും ഇവയുടെ അറിവാണ് പറയുന്നത്. അങ്ങനെ ദർശകരുടെ വംശം അഞ്ചു പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
ഭൃഗുര്മരീചിരത്രിശ്ച അങ്ഗിരാഃ പുലഹഃ ക്രതുഃ മനുര്ദക്ഷോ വസിഷ്ഠശ്ച പുലസ്ത്യശ്ചാപി തേ ദശ
ഭൃഗു, മരീചി, അത്രി, അങ്കിരാസ്, പുലഹ, ക്രതു, മനു, ദക്ഷ, വസിഷ്ഠ, പുലസ്ത്യൻ — ഇവരാണ് പത്ത് പേരും.
ബ്രഹ്മണോ മാനസാ ഹ്യേതേ ഉത്പന്നാഃ സ്വയമീശ്വരാഃ പരത്വേനര്ഷയോ യസ്മാന് മതാസ്തസ്മാന്മഹര്ഷയഃ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് സ്വയം ഉദിച്ച ഈ ഇശ്വരന്മാർ പരമദർശകർ ആകയാൽ മഹർഷികൾ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.
ഈശ്വരാണാം സുതാസ്ത്വേഷാമ് ഋഷയസ്താന്നിബോധത കാവ്യോ ബൃഹസ്പതിശ്ചൈവ കശ്യപശ്ച്യവനസ്തഥാ
ഈ ഇശ്വരന്മാരുടെ പുത്രന്മാർ ദർശകർ ആകുന്നു. അവരെ കേൾക്കൂ: കാവ്യൻ, ബൃഹസ്പതി, കശ്യപൻ, ച്യവനൻ.
ഉതഥ്യോ വാമദേവശ്ച അഗസ്ത്യഃ കൌശികസ്തഥാ കര്ദമോ വാലഖില്യാശ്ച വിശ്രവാഃ ശക്തിവര്ധനഃ
ഉതത്യൻ, വാമദേവൻ, അഗസ്ത്യൻ, കൗശികൻ, കര്ദമൻ, വാലഖില്യർ, വിശ്രവസ്, ശക്തിവർദ്ധനൻ.
ഇത്യേതേ ഋഷയഃ പ്രോക്താസ് തപസാ ഋഷിതാം ഗതാഃ തേഷാം പുത്രാനൃഷീകാംസ്തു ഗര്ഭോത്പന്നാന്നിബോധത
ഇവരാണ് തപസ്സിലൂടെ ദർശകപദവി നേടിയ ദർശകർ. ഇപ്പോൾ അവരുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ദർശികന്മാരെ കേൾക്കൂ.
വത്സരോ നഗ്നഹൂശ് ചൈവ ഭരദ്വാജശ്ച വീര്യവാന് ഋഷിര്ദീര്ഘതമാശ്ചൈവ ബൃഹദ്വക്ഷാഃ ശരദ്വതഃ
വത്സരൻ, നഗ്നഹൂ, വീര്യശാലിയായ ഭാരദ്വാജൻ, ദീർഘതമാസ്, ബൃഹദ്വക്ഷ, ശരദ്വതൻ.
വാജിശ്രവാഃ സുചിന്തശ്ച ശാവശ്ച സപരാശരഃ ശൃങ്ഗീ ച ശങ്ഖപാച് ചൈവ രാജാ വൈശ്രവണസ്തഥാ
വാജിശ്രവാസ്, സുചിന്തൻ, ശാവൻ, പരാശരൻ, ശ്രിംഗി, ശംഖപൻ, രാജാവ് വൈശ്രവണൻ.
ഇത്യേതേ ഋഷികാഃ സര്വേ സത്യേന ഋഷിതാം ഗതാഃ ഈശ്വരാ ഋഷയശ്ചൈവ ഋഷീകാ യേ ച വിശ്രുതാഃ
ഇവരൊക്കെയും സത്യത്തിന്റെ വഴി ദർശകപദവി നേടിയ ദർശികന്മാരാണ്. ഇശ്വരന്മാർ, ദർശകർ, പ്രശസ്തരായ ദർശികന്മാർ.
ഏവം മന്ത്രകൃതഃ സര്വേ കൃത്സ്നശശ്ച നിബോധത ഭൃഗുഃ കാശ്യപഃ പ്രചേതാ ദധീചോ ഹ്യാത്മവാനപി
ഇങ്ങനെ മന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചവരെ മുഴുവനായി കേൾക്കൂ: ഭൃഗു, കശ്യപൻ, പ്രചേതസ്, ആത്മവാൻ ദധീചൻ.
ഊര്ഷോ ഽഥ ജമദഗ്നിശ്ച വേദഃ സാരസ്വതസ്തഥാ ആര്ഷ്ടിഷേണശ്ച്യവനശ്ച വീതഹവ്യഃ സവേധസഃ
ഊർഷൻ, ജമദഗ്നി, വേദൻ, സാരസ്വതൻ, ആർഷ്ടിഷേണൻ, ച്യവനൻ, വീതഹവ്യൻ, സവേദസൻ.
വൈന്യഃ പൃഥുര്ദിവോദാസോ ബ്രഹ്മവാന്ഗൃത്സശൌനകൌ ഏകോനവിംശതിര്ഹ്യേതേ ഭൃഗവോ മന്ത്രകൃത്തമാഃ
വൈന്യൻ, പൃഥു, ദിവോദാസൻ, ബ്രഹ്മവാൻ, ഗൃത്സൻ, ശൗനകൻ — ഇവർ പതിനൊന്ന് പേരാണ്, മന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച ഭൃഗുക്കളിൽ പ്രധാനികൾ.
അങ്ഗിരാശ്ചൈവ ത്രിതശ്ച ഭരദ്വാജോ ഽഥ ലക്ഷ്മണഃ കൃതവാചസ്തഥാ ഗര്ഗഃ സ്മൃതിസംകൃതിരേവ ച
അംഗിരാസ്, ത്രിത, ഭരദ്വാജൻ, ലക്ഷ്മണൻ, കൃതവാച്, ഗർഗൻ, സ്മൃതിസംകൃതി ഇവരാണ്.
ഗുരുവീതശ്ച മാന്ധാതാ അമ്ബരീഷസ്തഥൈവ ച യുവനാശ്വഃ പുരുകുത്സഃ സ്വശ്രവസ്തു സദസ്യവാന്
ഗുരുവീതൻ, മാന്ധാത, അംബരീഷൻ, യുവനാശ്വൻ, പുരുകുത്സൻ, സ്വശ്രവസ്, സദസ്യവാൻ ഇവരും.
അജമീഢോ ഽസ്വഹാര്യശ്ച ഹ്യ് ഉത്കലഃ കവിരേവ ച പൃഷദശ്വോ വിരൂപശ്ച കാവ്യശ്ചൈവാഥ മുദ്ഗലഃ
അജമീഢൻ, അസ്വഹാര്യൻ, ഉത്കളൻ, കവിയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവൻ, പൃഷദശ്വൻ, വിരൂപൻ, കാവ്യൻ, മുദ്ഗളൻ ഇവരും.
ഉതഥ്യശ്ച ശരദ്വാംശ്ച തഥാ വാജിശ്രവാ അപി അപസ്യൌഷഃ സുചിത്തിശ്ച വാമദേവസ്തഥൈവ ച
ഉതത്യൻ, ശരദ്വാൻ, വാജിശ്രവസ്, അപസ്യൗഷൻ, സുചിത്തി, വാമദേവൻ ഇവരും.
ഋഷിജോ ബൃഹച്ഛുക്ലശ്ച ഋഷിര്ദീര്ഘതമാ അപി കക്ഷീവാംശ്ച ത്രയസ്ത്രിംശത് സ്മൃതാ ഹ്യങ്ഗിരസാം വരാഃ
ഋഷിജൻ, ബൃഹച്ഛുക്ലൻ, ദീർഘതമാസ്, കക്ഷീവാൻ ഇവർ ഉൾപ്പെടെ മുപ്പത്തിമൂന്ന് പേരാണ് പ്രശസ്തരായ അംഗിരസന്മാർ.
ഏതേ മന്ത്രകൃതഃ സര്വേ കാശ്യപാംസ്തു നിബോധത കാശ്യപഃ സഹവത്സാരോ നൈധ്രുവോ നിത്യ ഏവ ച
ഇവരെല്ലാവരും മന്ത്രങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാക്കളാണ്. ഇപ്പോൾ കശ്യപന്മാരെ കേൾക്കൂ: കശ്യപൻ, സഹവത്സരൻ, നൈധ്രുവൻ, നിത്യൻ.
അസിതോ ദേവലശ്ചൈവ ഷഡേതേ ബ്രഹ്മവാദിനഃ അത്രിര് അര്ധസ്വനശ്ചൈവ ശാവാസ്യോ ഽഥ ഗവിഷ്ഠിരഃ
അസിതൻ, ദേവളൻ, ഇവർ ആറുപേരും ബ്രഹ്മവാദികൾ. അത്രി, അർദ്ധസ്വനൻ, ശാവാസ്യൻ, ഗവിഷ്ഠിരൻ ഇവരും.
കര്ണകശ്ച ഋഷിഃ സിദ്ധസ് തഥാ പൂര്വാതിഥിശ്ച യഃ
കർണകൻ എന്ന ഋഷി, സിദ്ധൻ, പൂർവാതിഥി ഇവരും.
ഇത്യേതേ ത്വത്രയഃ പ്രോക്താ മന്ത്രകൃത്ഷണ്മഹര്ഷയഃ വസിഷ്ഠശ്ചൈവ ശക്തിശ്ച തൃതീയശ്ച പരാശരഃ
ഇങ്ങനെ ആറ് മഹർഷിമാർ മന്ത്രങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാക്കളായി അറിയപ്പെടുന്നു. വസിഷ്ഠൻ, ശക്തി, മൂന്നാമൻ പരാശരൻ.
തതസ്തു ഇന്ദ്രപ്രതിമഃ പഞ്ചമസ്തു ഭരദ്വസുഃ ഷഷ്ഠസ്തു മിത്രാവരുണഃ സത്തമഃ കുണ്ഡിനസ്തഥാ
അതിനുശേഷം ഇന്ദ്രനുപമനായ അഞ്ചാമൻ ഭരദ്വസു, ആറാമൻ മിത്രാവരുണൻ, ഏഴാമൻ കുണ്ഡിനൻ.