ധര്മജ്ഞൈര്വിഹിതോ ധര്മഃ ശ്രൌതസ്മാര്തോ ദ്വിജാതിഭിഃ ദാരാഗ്നിഹോത്രസമ്ബന്ധമ് ഇജ്യാ ശ്രൌതസ്യ ലക്ഷണമ്
ധർമ്മം അറിയുന്നവർ നിർണ്ണയിച്ച ധർമ്മം, വേദവും സ്മൃതികളും അടിസ്ഥാനമാക്കി, ദ്വിജന്മാർ ആചരിക്കുന്നു; ഭാര്യയുമായി, അഗ്നിയുമായി, യജ്ഞാദികളുമായി ബന്ധം ഇതിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.
സ്മാര്തോ വര്ണാശ്രമാചാരോ യമൈശ്ച നിയമൈര്യുതഃ പൂര്വേഭ്യോ വേദയിത്വേഹ ശ്രൌതം സപ്തര്ഷയോ ഽബ്രുവന്
സ്മൃതിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായത് വർണ്ണാശ്രമങ്ങളിലെ ആചാരങ്ങളാണ്, നിയന്ത്രണങ്ങളോടും ആചാരങ്ങളോടും കൂടിയുള്ളത്; പുരാതന സപ്തർഷിമാർ വേദങ്ങൾ അറിഞ്ഞ് ഇവിടെ വേദാധിഷ്ഠിത ആചാരങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി ബ്രഹ്മണോ ഽങ്ഗാനി വൈ ശ്രുതിഃ മന്വന്തരസ്യാതീതസ്യ സ്മൃത്വാ തന്മനുരബ്രവീത്
ഋക്, യജുർ, സാമവേദങ്ങൾ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ അവയവങ്ങളാണ്, അതാണ് ശ്രുതി; കഴിഞ്ഞ മന്വന്തരത്തെ ഓർത്ത് മനു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തസ്മാത്സ്മാര്തഃ സൂതോ ധര്മോ വര്ണാശ്രമവിഭാഗശഃ ഏവം വൈ ദ്വിവിധോ ധര്മഃ ശിഷ്ടാചാരഃ സ ഉച്യതേ
അതിനാൽ, സ്മൃതിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായത് വർണ്ണാശ്രമങ്ങൾപ്രകാരം വിഭജിച്ച ധർമ്മമാണ്; അങ്ങനെ, ധർമ്മം രണ്ടുവിധമാണ്, ശിഷ്ടരുടെ ആചാരമാണ് അതിനെ വിളിക്കുന്നത്.
ശിഷേര് ധാതോശ്ച നിഷ്ഠാന്താച് ഛിഷ്ടശബ്ദം പ്രചക്ഷതേ മന്വന്തരേഷു യേ ശിഷ്ടാ ഇഹ തിഷ്ഠന്തി ധാര്മികാഃ
'ശിക്ഷിക്കുക' എന്ന അർത്ഥമുള്ള 'ശിഷ്' എന്ന ധാതുവിൽ നിന്ന് 'ശിഷ്ട' എന്ന പദം ഉരുത്തിരിഞ്ഞു; ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും ധാർമ്മികരായ ശിഷ്ടർ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
മനുഃ സപ്തര്ഷയശ്ചൈവ ലോകസംതാനകാരിണഃ തിഷ്ഠന്തീഹ ച ധര്മാര്ഥം താഞ്ഛിഷ്ടാന്സമ്പ്രചക്ഷതേ
മനുവും ലോകസംതാനത്തിന് കാരണമായ സപ്തർഷിമാരും ഇവിടെ ധർമ്മത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്നു; ഇവരെയാണ് ശിഷ്ടർ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
തൈഃ ശിഷ്ടൈശ്ചലിതോ ധര്മഃ സ്ഥാപ്യതേ വൈ യുഗേ യുഗേ ത്രയീ വാര്ത്താ ദണ്ഡനീതിഃ പ്രജാവര്ണാശ്രമേപ്സയാ
അവ ശിഷ്ടർ വഴി ധർമ്മം തളരുമ്പോൾ ഓരോ യുഗത്തിലും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; വേദങ്ങൾ, കൃഷി, ശിക്ഷാ നിയമം എന്നിവ ജനങ്ങൾക്കു വേണ്ടിയുള്ള വർണ്ണാശ്രമങ്ങൾ അനുസരിച്ച് നടപ്പിലാക്കപ്പെടുന്നു.
ശിഷ്ടൈരാചര്യതേ യസ്മാത് പുനശ്ചൈവ മനുക്ഷയേ പൂര്വൈഃപൂര്വൈര്മതത്വാച്ച ശിഷ്ടാചാരഃ സ ശാശ്വതഃ
ശിഷ്ടർ അതിനെ ആചരിക്കുന്നതിനാലും, ഓരോ മനു കഴിഞ്ഞ് പിറകെ വരുന്നവർ അതിനെ നിലനിർത്തുന്നതിനാലും, ശിഷ്ടരുടെ ആചാരം ശാശ്വതമാണ്.
ദാനം സത്യം തപോ ലോകോ വിദ്യേജ്യാ പൂജനം ദമഃ അഷ്ടൌ താനി ചരിത്രാണി ശിഷ്ടാചാരസ്യ ലക്ഷണമ്
ദാനം, സത്യവാദം, തപസ്, സേവനം, വിദ്യ, പൂജ, ആത്മസംയമനം — ഈ എട്ട് ഗുണങ്ങളാണ് ശിഷ്ടരുടെ ആചാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.
ശിഷ്ടാ യസ്മാച്ചരന്ത്യേനം മനുഃ സപ്തര്ഷയശ്ച ഹ മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു ശിഷ്ടാചാരസ്തതഃ സ്മൃതഃ
മനുവും സപ്തർഷിമാരും എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും ഇതിനെ ആചരിക്കുന്നതിനാൽ, ശിഷ്ടരുടെ ആചാരം എന്നും ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
വിജ്ഞേയഃ ശ്രവണാച്ഛ്രൌതഃ സ്മരണാത്സ്മാര്ത ഉച്യതേ ഇജ്യാവേദാത്മകഃ ശ്രൌതഃ സ്മാര്തോ വര്ണാശ്രമാത്മകഃ പ്രത്യങ്ഗാനി പ്രവക്ഷ്യാമി ധര്മസ്യേഹ തു ലക്ഷണമ്
ശ്രവണമൂലം ശ്രൗതം അറിയപ്പെടുന്നു; ഓർമ്മയാൽ സ്മാർതം അറിയപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം ശ്രൗതത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; വർണ്ണാശ്രമം സ്മാർതത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. ഇനി ഞാൻ ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം.
ദൃഷ്ടാനുഭൂതമര്ഥം ച യഃ പൃഷ്ടോ ന വിഗൂഹതേ യഥാഭൂതപ്രവാദസ്തു ഇത്യേതത്സത്യലക്ഷണമ്
കാണുന്നതും അനുഭവിച്ചതും ആരെങ്കിലും ചോദിച്ചാൽ മറയ്ക്കാതെ, യഥാർത്ഥം പറയുന്നവനാണ് സത്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
ബ്രഹ്മചര്യം തപോ മൌനം നിരാഹാരത്വമേവ ച ഇത്യേതത്തപസോ രൂപം സുഘോരം തു ദുരാസദമ്
ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്, മൗനം, ഉപവാസം — ഇതെല്ലാം തപസ്സിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്; അതിവിശേഷവും പ്രാപിക്കാൻ ദുഷ്കരവുമാണ്.
പശൂനാം ദ്രവ്യഹവിഷാമ് ഋക്സാമയജുഷാം തഥാ ഋത്വിജാം ദക്ഷിണായാശ്ച സംയോഗോ യജ്ഞ ഉച്യതേ
മൃഗങ്ങൾ, ദ്രവ്യങ്ങൾ, ഹവികൾ, ഋക്, സാമ, യജുസ്, ഋത്വിക്കുകൾ, ദക്ഷിണ — ഇവയുടെ സംയോജനം യജ്ഞം എന്ന് പറയുന്നു.
ആത്മവത്സര്വഭൂതേഷു യോ ഹിതായ ശുഭായ ച വര്തതേ സതതം ഹൃഷ്ടഃ ക്രിയാ ശ്രേഷ്ഠാ ദയാ സ്മൃതാ
എല്ലാ ജീവികളോടും ആത്മാവിനെപ്പോലെ നന്മക്കും ക്ഷേമത്തിനും സന്തോഷത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവന്റെ ദയയാണ് ഉത്തമമായ കർമ്മം എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
ആക്രുഷ്ടോ ഽഭിഹതോ യസ്തു നാക്രോശേത്പ്രഹരേദപി അദുഷ്ടോ വാങ്മനഃകായൈസ് തിതിക്ഷുഃ സാ ക്ഷമാ സ്മൃതാ
അപമാനിക്കപ്പെട്ടാലും അടിയേറ്റാലും തിരിച്ചുപറയാതെയും തിരിച്ചടിക്കാതെയും, വാക്കിലും മനസ്സിലും ശരീരത്തിലും ദോഷമില്ലാതെ സഹിക്കുന്നവനാണ് ക്ഷമ എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
സ്വാമിനാ രക്ഷ്യമാണാനാമ് ഉത്സൃഷ്ടാനാം ച സമ്ഭ്രമേ പരസ്വാനാമ് അനാദാനമ് അലോഭ ഇതി സംജ്ഞിതമ്
സ്വാമിയുടെ കയ്യിൽ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതോ, അല്ലെങ്കിൽ ഉടമയുടെ ശ്രദ്ധയില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോ ആയ മറ്റുള്ളവരുടെ വസ്തുക്കൾ എടുക്കാതിരിക്കുക എന്നതാണ് അലോഭത്വം.
മൈഥുനസ്യാസമാചാരോ ജല്പനാച്ചിന്തനാത്തഥാ നിവൃത്തിര്ബ്രഹ്മചര്യം ച തദേതച്ഛമലക്ഷണമ്
കാമസംയോജനത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക, അതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാതിരിക്കുക, ചിന്തിക്കാതിരിക്കുക, ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുക — ഇതാണ് ശുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണം.
ആത്മാര്ഥേ വാ പരാര്ഥേ വാ ഇന്ദ്രിയാണീഹ യസ്യ വൈ വിഷയേ ന പ്രവര്തന്തേ ദമസ്യൈതത്തു ലക്ഷണമ്
സ്വന്തം കാര്യമോ മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യമോ ആയാലും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷിക്കപ്പെടാതെ നിയന്ത്രിതനായി കഴിയുന്നവനാണ് ദമത്തിന്റെ ഉദാഹരണം.
പഞ്ചാത്മകേ യോ വിഷയേ കാരണേ ചാഷ്ടലക്ഷണേ ന ക്രുധ്യേത പ്രതിഹതഃ സ ജിതാത്മാ ഭവിഷ്യതി
അഞ്ചു ഘടകങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിഷയങ്ങളിലും എട്ടു കാരണങ്ങളിലും തടസ്സം നേരിട്ടാലും കോപം വരാതിരിക്കുന്നവൻ ആത്മസംയമനം പ്രാപിക്കും.
യദ്യദിഷ്ടതമം ദ്രവ്യം ന്യായേനൈവാഗതം ച യത് തത്തദ്ഗുണവതേ ദേയമ് ഇത്യേതദ്ദാനലക്ഷണമ്
ഏതെങ്കിലും ഏറ്റവും ഇഷ്ടപ്പെട്ട വസ്തു ന്യായമായി ലഭിച്ചാൽ, അതു യോഗ്യനുള്ളവർക്കു നൽകേണ്ടത് തന്നെയാണ് ദാനത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
ശ്രുതിസ്മൃതിഭ്യാം വിഹിതോ ധര്മോ വര്ണാശ്രമാത്മകഃ ശിഷ്ടാചാരപ്രവൃദ്ധശ്ച ധര്മോ ഽയം സാധുസംമതഃ
വേദവും സ്മൃതിയും നിർദ്ദേശിച്ച, വർണ്ണാശ്രമധർമ്മങ്ങളാൽ രൂപംകൊണ്ട, നല്ലവരുടെ ആചാരങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വളർന്നിരിക്കുന്ന ഈ ധർമ്മം സന്മാർഗ്ഗികൾ അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
അപ്രദ്വേഷോ ഹ്യനിഷ്ടേഷു ഇഷ്ടം വൈ നാഭിനന്ദതി പ്രീതിതാപവിഷാദാനാം വിനിവൃത്തിര് വിരക്തതാ
അനിഷ്ടമായവരോട് വൈരം പുലർത്താതിരിക്കുക, ഇഷ്ടമായവയിൽ ആനന്ദം കാണാതിരിക്കുക, സന്തോഷം, ദു:ഖം, വിഷാദം എന്നിവയിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക — ഇതാണ് വിരക്തി.
സംന്യാസഃ കര്മണാം ന്യാസഃ കൃതാനാമകൃതൈഃ സഹ കുശലാകുശലാഭ്യാം തു പ്രഹാണം ന്യാസ ഉച്യതേ
നടത്തിയ കാര്യങ്ങളെയും നടത്താത്ത കാര്യങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിക്കുക, നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള പ്രവൃത്തികൾ വിട്ടുകളയുക — ഇതാണ് സംന്യാസം.
അവ്യക്താദിവിശേഷാന്തവ് ഇകാരേ ഽസ്മിന്നിവര്തതേ ചേതനാചേതനം ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാനേ ജ്ഞാനീ സ ഉച്യതേ
അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകതയിലേക്കുള്ള വ്യത്യാസം, ചൈതന്യവും അചൈതന്യവും മനസ്സിലാക്കി, മാറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നവനാണ് ജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ.
പ്രത്യങ്ഗാനി തു ധര്മസ്യ ചേത്യേതല്ലക്ഷണം സ്മൃതമ് ഋഷിഭിര്ധര്മതത്ത്വജ്ഞൈഃ പൂര്വൈഃ സ്വായമ്ഭുവേ ഽന്തരേ
ധർമ്മത്തിന്റെ അവയവങ്ങളായി ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ പുരാതന ധർമ്മജ്ഞരായ ഋഷിമാർ സ്വായംഭുവമന്വന്തരത്തിൽ ഓർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു.
അത്ര വോ വര്ണയിഷ്യാമി വിധിം മന്വന്തരസ്യ തു തഥൈവ ചാതുര്ഹോത്രസ്യ ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ ചൈവ ഹി
ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു മന്വന്തരത്തിലെ നിയമവും, അതുപോലെ ചതുര്ഹോത്രവും, നാലു വർണ്ണങ്ങളുടെയും നിയമവും വിശദീകരിക്കാം.
പ്രതിമന്വന്തരം ചൈവ ശ്രുതിരന്യാ വിധീയതേ ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി യഥാവത്പ്രതിദൈവതമ്
ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും വ്യത്യസ്തമായ വേദം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഋക്, യജുര്, സാമവേദങ്ങൾ ഓരോ ദേവതയ്ക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു.
വിധിസ്തോത്രം തഥാ ഹൌത്രം പൂര്വവത്സമ്പ്രവര്തതേ ദ്രവ്യസ്തോത്രം ഗുണസ്തോത്രം കര്മസ്തോത്രം തഥൈവ ച
നിർദ്ദേശിച്ച സ്തോത്രങ്ങളും ഹോത്രവാക്യങ്ങളും മുമ്പത്തെപ്പോലെ നടത്തപ്പെടുന്നു; ദ്രവ്യങ്ങൾക്കും ഗുണങ്ങൾക്കും കർമ്മങ്ങൾക്കും വേണ്ടിയുള്ള സ്തോത്രങ്ങളും അതുപോലെ.
തഥൈവാഭിജനസ്തോത്രം സ്തോത്രമേവം ചതുര്വിധമ് മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു യഥാ ഭേദാ ഭവന്തി ഹി
അഭിജനത്തിനായുള്ള സ്തോത്രവും ഇതുപോലെ; ഇങ്ങനെ മന്വന്തരങ്ങളിൽ നാലു വിധത്തിലുള്ള സ്തോത്രങ്ങൾ ഭേദഭേദമായി ഉണ്ടാകുന്നു.