അഥ ശിഷ്ടാന്പ്രവക്ഷ്യാമി സാധൂനഥ തതശ്ച വൈ ബ്രാഹ്മണാഃ ശ്രുതിശബ്ദാശ്ച ദേവാനാം പശുമൂര്തയഃ സംയുജ്യ ബ്രഹ്മണാ ഹ്യന്തസ് തേന സന്തഃ പ്രചക്ഷതേ
ഇനി ശേഷിച്ച സദാചാരികളും, ബ്രാഹ്മണന്മാരും, ശ്രുതിശബ്ദങ്ങളും, ദേവന്മാരുടെ മൃഗരൂപങ്ങൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് സന്മാർഗ്ഗികൾ പറയുന്നു.
സാമാന്യേഷു ച ധര്മേഷു തഥാ വൈശിഷികേഷു ച ബ്രഹ്മക്ഷത്രവിശോ യുക്താഃ ശ്രൌതസ്മാര്തേന കര്മണാ
സാമാന്യവും പ്രത്യേകവുമായ കര്മ്മങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ എന്നിവർ ശ്രൗതവും സ്മാര്ത്തവുമായ കര്മ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
വര്ണാശ്രമേഷു യുക്തസ്യ സുഖോദര്കസ്യ സ്വര്ഗതൌ ശ്രൌതസ്മാര്തോ ഹി യോ ധര്മോ ജ്ഞാനധര്മഃ സ ഉച്യതേ
വർണ്ണാശ്രമങ്ങളിൽ ഉറപ്പുള്ളവനും, ആനന്ദവും സ്വർഗ്ഗവും ലക്ഷ്യമുള്ളവനും, ശ്രൗതവും സ്മാര്ത്തവുമായ ധർമ്മം ജ്ഞാനധർമ്മം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ദിവ്യാനാം സാധനാത്സാധുര് ബ്രഹ്മചാരീ ഗുരോര്ഹിതഃ കാരണാത്സാധനാച്ചൈവ ഗൃഹസ്ഥഃ സാധുരുച്യതേ
ദൈവീകസാധനങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ സദാചാരിയാണ്; ഗുരുവിന് സമർപ്പിതനായ ബ്രഹ്മചാരി സദാചാരിയാണ്; ഉദ്ദേശവും വഴികളും കൊണ്ടു ഗൃഹസ്ഥനും സദാചാരിയാണെന്ന് പറയുന്നു.
തപസശ്ച തഥാരണ്യേ സാധുര്വൈഖാനസഃ സ്മൃതഃ യതമാനോ യതിഃ സാധുഃ സ്മൃതോ യോഗസ്യ സാധനാത്
കാടിൽ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന വൈഖാനസൻ സദാചാരിയാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു; യോഗസാധനത്തിലൂടെ പരിശ്രമിക്കുന്ന യതി സദാചാരിയാണെന്ന് പറയുന്നു.
ധര്മോ ധര്മഗതിഃ പ്രോക്തഃ ശബ്ദോ ഹ്യേഷ ക്രിയാത്മകഃ കുശലാകുശലൌ ചൈവ ധര്മാധര്മൌ ബ്രവീത്പ്രഭുഃ
ധർമ്മം എന്നത് നല്ലതിന്റെ വഴി ആണെന്ന് പറയുന്നു; ഈ പദം കര്മ്മത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്; ദൈവം നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള കര്മ്മങ്ങളെ ധർമ്മവും അധർമ്മവും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
അഥ ദേവാശ്ച പിതര ഋഷയശ്ചൈവ മാനുഷാഃ അയം ധര്മോ ഹ്യയം നേതി ബ്രുവതേ മൌനമൂര്തിനാ
ദേവന്മാർ, പിതാക്കന്മാർ, ഋഷികൾ, മനുഷ്യർ എന്നിവർ, 'ഇതാണ് ധർമ്മം, ഇതല്ല' എന്ന് മൗനരൂപത്തിൽ പറയുന്നു.
ധര്മേതി ധാരണേ ധാതുര് മഹത്ത്വേ ചൈവ ഉച്യതേ ആധാരണേ മഹത്ത്വേ വാ ധര്മഃ സ തു നിരുച്യതേ
'ധർമ്മം' എന്നതിലെ 'ധൃ' എന്ന ധാതു ധാരണം ചെയ്യുക എന്നർത്ഥവും മഹത്ത്വം എന്നർത്ഥവും ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ട് തന്നെ ധർമ്മം എന്നത് ധാരണം ചെയ്യുന്നതോ മഹത്തായതോ എന്നാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്.
തത്രേഷ്ടപ്രാപകോ ധര്മ ആചാര്യൈരുപദിശ്യതേ അധര്മശ്ചാനിഷ്ടഫല ആചാര്യൈര്നോപദിശ്യതേ
അവിടെ, ആചാര്യന്മാർ നല്ല ഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന ധർമ്മം പഠിപ്പിക്കുന്നു; ദുർഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന അധർമ്മം അവർ പഠിപ്പിക്കാറില്ല.
വൃദ്ധാശ്ചാലോലുപാശ്ചൈവ ആത്മവന്തോ ഹ്യദാമ്ഭികാഃ സമ്യഗ്വിനീതാ മൃദവസ് താനാചാര്യാന്പ്രചക്ഷതേ
വയസ്സായവരും, ലാലസയില്ലാത്തവരും, ആത്മസംയമനം ഉള്ളവരും, കപടമില്ലാത്തവരും, നല്ല രീതിയിൽ ശിക്ഷണം ലഭിച്ചവരും, വിനയമുള്ളവരും, സൌമ്യരായവരുമാണ് ആചാര്യന്മാർ എന്ന് പറയുന്നത്.
ധര്മജ്ഞൈര്വിഹിതോ ധര്മഃ ശ്രൌതസ്മാര്തോ ദ്വിജാതിഭിഃ ദാരാഗ്നിഹോത്രസമ്ബന്ധമ് ഇജ്യാ ശ്രൌതസ്യ ലക്ഷണമ്
ധർമ്മം അറിയുന്നവർ നിർണ്ണയിച്ച ധർമ്മം, വേദവും സ്മൃതികളും അടിസ്ഥാനമാക്കി, ദ്വിജന്മാർ ആചരിക്കുന്നു; ഭാര്യയുമായി, അഗ്നിയുമായി, യജ്ഞാദികളുമായി ബന്ധം ഇതിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.
സ്മാര്തോ വര്ണാശ്രമാചാരോ യമൈശ്ച നിയമൈര്യുതഃ പൂര്വേഭ്യോ വേദയിത്വേഹ ശ്രൌതം സപ്തര്ഷയോ ഽബ്രുവന്
സ്മൃതിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായത് വർണ്ണാശ്രമങ്ങളിലെ ആചാരങ്ങളാണ്, നിയന്ത്രണങ്ങളോടും ആചാരങ്ങളോടും കൂടിയുള്ളത്; പുരാതന സപ്തർഷിമാർ വേദങ്ങൾ അറിഞ്ഞ് ഇവിടെ വേദാധിഷ്ഠിത ആചാരങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി ബ്രഹ്മണോ ഽങ്ഗാനി വൈ ശ്രുതിഃ മന്വന്തരസ്യാതീതസ്യ സ്മൃത്വാ തന്മനുരബ്രവീത്
ഋക്, യജുർ, സാമവേദങ്ങൾ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ അവയവങ്ങളാണ്, അതാണ് ശ്രുതി; കഴിഞ്ഞ മന്വന്തരത്തെ ഓർത്ത് മനു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തസ്മാത്സ്മാര്തഃ സൂതോ ധര്മോ വര്ണാശ്രമവിഭാഗശഃ ഏവം വൈ ദ്വിവിധോ ധര്മഃ ശിഷ്ടാചാരഃ സ ഉച്യതേ
അതിനാൽ, സ്മൃതിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായത് വർണ്ണാശ്രമങ്ങൾപ്രകാരം വിഭജിച്ച ധർമ്മമാണ്; അങ്ങനെ, ധർമ്മം രണ്ടുവിധമാണ്, ശിഷ്ടരുടെ ആചാരമാണ് അതിനെ വിളിക്കുന്നത്.
ശിഷേര് ധാതോശ്ച നിഷ്ഠാന്താച് ഛിഷ്ടശബ്ദം പ്രചക്ഷതേ മന്വന്തരേഷു യേ ശിഷ്ടാ ഇഹ തിഷ്ഠന്തി ധാര്മികാഃ
'ശിക്ഷിക്കുക' എന്ന അർത്ഥമുള്ള 'ശിഷ്' എന്ന ധാതുവിൽ നിന്ന് 'ശിഷ്ട' എന്ന പദം ഉരുത്തിരിഞ്ഞു; ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും ധാർമ്മികരായ ശിഷ്ടർ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
മനുഃ സപ്തര്ഷയശ്ചൈവ ലോകസംതാനകാരിണഃ തിഷ്ഠന്തീഹ ച ധര്മാര്ഥം താഞ്ഛിഷ്ടാന്സമ്പ്രചക്ഷതേ
മനുവും ലോകസംതാനത്തിന് കാരണമായ സപ്തർഷിമാരും ഇവിടെ ധർമ്മത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്നു; ഇവരെയാണ് ശിഷ്ടർ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
തൈഃ ശിഷ്ടൈശ്ചലിതോ ധര്മഃ സ്ഥാപ്യതേ വൈ യുഗേ യുഗേ ത്രയീ വാര്ത്താ ദണ്ഡനീതിഃ പ്രജാവര്ണാശ്രമേപ്സയാ
അവ ശിഷ്ടർ വഴി ധർമ്മം തളരുമ്പോൾ ഓരോ യുഗത്തിലും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; വേദങ്ങൾ, കൃഷി, ശിക്ഷാ നിയമം എന്നിവ ജനങ്ങൾക്കു വേണ്ടിയുള്ള വർണ്ണാശ്രമങ്ങൾ അനുസരിച്ച് നടപ്പിലാക്കപ്പെടുന്നു.
ശിഷ്ടൈരാചര്യതേ യസ്മാത് പുനശ്ചൈവ മനുക്ഷയേ പൂര്വൈഃപൂര്വൈര്മതത്വാച്ച ശിഷ്ടാചാരഃ സ ശാശ്വതഃ
ശിഷ്ടർ അതിനെ ആചരിക്കുന്നതിനാലും, ഓരോ മനു കഴിഞ്ഞ് പിറകെ വരുന്നവർ അതിനെ നിലനിർത്തുന്നതിനാലും, ശിഷ്ടരുടെ ആചാരം ശാശ്വതമാണ്.
ദാനം സത്യം തപോ ലോകോ വിദ്യേജ്യാ പൂജനം ദമഃ അഷ്ടൌ താനി ചരിത്രാണി ശിഷ്ടാചാരസ്യ ലക്ഷണമ്
ദാനം, സത്യവാദം, തപസ്, സേവനം, വിദ്യ, പൂജ, ആത്മസംയമനം — ഈ എട്ട് ഗുണങ്ങളാണ് ശിഷ്ടരുടെ ആചാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.
ശിഷ്ടാ യസ്മാച്ചരന്ത്യേനം മനുഃ സപ്തര്ഷയശ്ച ഹ മന്വന്തരേഷു സര്വേഷു ശിഷ്ടാചാരസ്തതഃ സ്മൃതഃ
മനുവും സപ്തർഷിമാരും എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളിലും ഇതിനെ ആചരിക്കുന്നതിനാൽ, ശിഷ്ടരുടെ ആചാരം എന്നും ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
വിജ്ഞേയഃ ശ്രവണാച്ഛ്രൌതഃ സ്മരണാത്സ്മാര്ത ഉച്യതേ ഇജ്യാവേദാത്മകഃ ശ്രൌതഃ സ്മാര്തോ വര്ണാശ്രമാത്മകഃ പ്രത്യങ്ഗാനി പ്രവക്ഷ്യാമി ധര്മസ്യേഹ തു ലക്ഷണമ്
ശ്രവണമൂലം ശ്രൗതം അറിയപ്പെടുന്നു; ഓർമ്മയാൽ സ്മാർതം അറിയപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം ശ്രൗതത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; വർണ്ണാശ്രമം സ്മാർതത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. ഇനി ഞാൻ ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം.
ദൃഷ്ടാനുഭൂതമര്ഥം ച യഃ പൃഷ്ടോ ന വിഗൂഹതേ യഥാഭൂതപ്രവാദസ്തു ഇത്യേതത്സത്യലക്ഷണമ്
കാണുന്നതും അനുഭവിച്ചതും ആരെങ്കിലും ചോദിച്ചാൽ മറയ്ക്കാതെ, യഥാർത്ഥം പറയുന്നവനാണ് സത്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
ബ്രഹ്മചര്യം തപോ മൌനം നിരാഹാരത്വമേവ ച ഇത്യേതത്തപസോ രൂപം സുഘോരം തു ദുരാസദമ്
ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്, മൗനം, ഉപവാസം — ഇതെല്ലാം തപസ്സിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്; അതിവിശേഷവും പ്രാപിക്കാൻ ദുഷ്കരവുമാണ്.
പശൂനാം ദ്രവ്യഹവിഷാമ് ഋക്സാമയജുഷാം തഥാ ഋത്വിജാം ദക്ഷിണായാശ്ച സംയോഗോ യജ്ഞ ഉച്യതേ
മൃഗങ്ങൾ, ദ്രവ്യങ്ങൾ, ഹവികൾ, ഋക്, സാമ, യജുസ്, ഋത്വിക്കുകൾ, ദക്ഷിണ — ഇവയുടെ സംയോജനം യജ്ഞം എന്ന് പറയുന്നു.
ആത്മവത്സര്വഭൂതേഷു യോ ഹിതായ ശുഭായ ച വര്തതേ സതതം ഹൃഷ്ടഃ ക്രിയാ ശ്രേഷ്ഠാ ദയാ സ്മൃതാ
എല്ലാ ജീവികളോടും ആത്മാവിനെപ്പോലെ നന്മക്കും ക്ഷേമത്തിനും സന്തോഷത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവന്റെ ദയയാണ് ഉത്തമമായ കർമ്മം എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
ആക്രുഷ്ടോ ഽഭിഹതോ യസ്തു നാക്രോശേത്പ്രഹരേദപി അദുഷ്ടോ വാങ്മനഃകായൈസ് തിതിക്ഷുഃ സാ ക്ഷമാ സ്മൃതാ
അപമാനിക്കപ്പെട്ടാലും അടിയേറ്റാലും തിരിച്ചുപറയാതെയും തിരിച്ചടിക്കാതെയും, വാക്കിലും മനസ്സിലും ശരീരത്തിലും ദോഷമില്ലാതെ സഹിക്കുന്നവനാണ് ക്ഷമ എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
സ്വാമിനാ രക്ഷ്യമാണാനാമ് ഉത്സൃഷ്ടാനാം ച സമ്ഭ്രമേ പരസ്വാനാമ് അനാദാനമ് അലോഭ ഇതി സംജ്ഞിതമ്
സ്വാമിയുടെ കയ്യിൽ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതോ, അല്ലെങ്കിൽ ഉടമയുടെ ശ്രദ്ധയില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോ ആയ മറ്റുള്ളവരുടെ വസ്തുക്കൾ എടുക്കാതിരിക്കുക എന്നതാണ് അലോഭത്വം.
മൈഥുനസ്യാസമാചാരോ ജല്പനാച്ചിന്തനാത്തഥാ നിവൃത്തിര്ബ്രഹ്മചര്യം ച തദേതച്ഛമലക്ഷണമ്
കാമസംയോജനത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക, അതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാതിരിക്കുക, ചിന്തിക്കാതിരിക്കുക, ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുക — ഇതാണ് ശുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണം.
ആത്മാര്ഥേ വാ പരാര്ഥേ വാ ഇന്ദ്രിയാണീഹ യസ്യ വൈ വിഷയേ ന പ്രവര്തന്തേ ദമസ്യൈതത്തു ലക്ഷണമ്
സ്വന്തം കാര്യമോ മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യമോ ആയാലും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷിക്കപ്പെടാതെ നിയന്ത്രിതനായി കഴിയുന്നവനാണ് ദമത്തിന്റെ ഉദാഹരണം.
പഞ്ചാത്മകേ യോ വിഷയേ കാരണേ ചാഷ്ടലക്ഷണേ ന ക്രുധ്യേത പ്രതിഹതഃ സ ജിതാത്മാ ഭവിഷ്യതി
അഞ്ചു ഘടകങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിഷയങ്ങളിലും എട്ടു കാരണങ്ങളിലും തടസ്സം നേരിട്ടാലും കോപം വരാതിരിക്കുന്നവൻ ആത്മസംയമനം പ്രാപിക്കും.