ഇത്യേഷ പര്വസംധീനാം കാലോ വൈ ദ്വിലവഃ സ്മൃതഃ പര്വണാം തുല്യകാലസ്തു തുല്യാഹുതിവഷട്ക്രിയാഃ
ഇങ്ങനെ, ചന്ദ്രന്റെ ഘട്ടങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഇടവേള രണ്ട് ലവം സമയമാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിന്റെയും ദൈർഘ്യവും, അർപ്പണങ്ങളും, 'വഷട്' എന്ന ഉച്ചാരണമൊക്കെയും സമാനമാണ്.
ചന്ദ്രഭൂര്യവ്യതീപാതേ സമേ വൈ പൂര്ണിമേ ഉഭേ പ്രതിപത്പ്രതിപന്നസ്തു പര്വകാലോ ദ്വിമാത്രകഃ
ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ചേർന്നോ എതിര്ത്തോ, പൗർണ്ണമിയും അമാവാസ്യയും ഒരുപോലെ വരുമ്പോൾ, അപ്പോൾ 'പർവ' എന്ന സമയം ഇരട്ട അളവാണ്.
കാലഃ കുഹൂസിനീവാല്യോഃ സമുദ്ധോ ദ്വിലവഃ സ്മൃതഃ അര്കനിര്മണ്ഡലേ സോമേ പര്വകാലഃ കലാഃ സ്മൃതാഃ
കുഹു, സിനീവാലി എന്നീ ചന്ദ്രയോഗങ്ങളിൽ സമയമെന്നത് രണ്ട് ലവം ആണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. സൂര്യന്റെ നിർമണ്ഡലത്തിലും ചന്ദ്രനോടൊപ്പം പർവസമയം കലകളിൽ അളക്കപ്പെടുന്നു.
യസ്മാദ് ആപൂര്യതേ സോമഃ പഞ്ചദശ്യാം തു പൂര്ണിമാ ദശഭിഃ പഞ്ചഭിശ്ചൈവ കലാഭിര്ദിവസക്രമാത്
പതിനഞ്ചാം ദിവസം ചന്ദ്രൻ പൂർണ്ണമാകുന്നതുകൊണ്ട്, പൗർണ്ണമി പത്ത് കലയും അഞ്ചു കലയും ചേർന്ന്, ദിവസക്രമത്തിൽ പൂർണ്ണമാവുന്നു.
തസ്മാത്പഞ്ചദശേ സോമേ കലാ വൈ നാസ്തി ഷോഡശീ തസ്മാത്സോമസ്യ വിപ്രോക്തഃ പഞ്ചദശ്യാം മയാ ക്ഷയഃ
അതിനാൽ പതിനഞ്ചാം ദിവസം ചന്ദ്രനിൽ പതിനാറാമത്തെ കലയില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് പതിനഞ്ചാം ദിവസം ചന്ദ്രന്റെ ക്ഷയം ഞാൻ പറഞ്ഞത്.
ഇത്യേതേ പിതരോ ദേവാഃ സോമപാഃ സോമവര്ധനാഃ ആര്തവാ ഋതവോ ഽഥാബ്ദാ ദേവാസ്താന്ഭാവയന്തി ഹി
ഇങ്ങനെ, ഈ പിതാക്കന്മാർ, സോമം കുടിക്കുന്ന ദേവന്മാർ, സോമം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവരും, ഋതുക്കളും വർഷവും തന്നെയാണ്; ദേവന്മാർ അവരെ നിലനിർത്തുന്നു.
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി പിതൄഞ്ഛ്രാദ്ധഭുജസ്തു യേ തേഷാം ഗതിം ച സത്തത്വം പ്രാപ്തിം ശ്രാദ്ധസ്യ ചൈവ ഹി
ഇനി ഞാൻ സ്രാദ്ധം കഴിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാരെ കുറിച്ച്, അവരുടെ മാർഗ്ഗം, സ്വഭാവം, സ്രാദ്ധഫലപ്രാപ്തി എന്നിവയെ കുറിച്ച് വിശദമായി പറയും.
ന മൃതാനാം ഗതിഃ ശക്യാ ജ്ഞാതും വാ പുനരാഗതിഃ തപസാ ഹി പ്രസിദ്ധേന കിം പുനര്മാംസചക്ഷുഷാ
മരിച്ചവരുടെ യാത്രയും തിരിച്ചുവരവും അറിയാൻ കഴിയില്ല; പ്രശസ്തമായ തപസ്സുകൊണ്ടുപോലും അതറിയാൻ കഴിയില്ല, അതിനാൽ സാധാരണ കണ്ണുകൊണ്ടോ?
അത്ര ദേവാന്പിതൄംശ്ചൈതേ പിതരോ ലൌകികാഃ സ്മൃതാഃ തേഷാം തേ ധര്മസാമര്ഥ്യാത് സ്മൃതാഃ സായുജ്യഗാ ദ്വിജൈഃ
ഇവിടെ ഈ പിതാക്കന്മാർ ദൈവികരും ലോകികരുമായ പിതാക്കന്മാരാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; അവരുടെ ധർമ്മശക്തിയാൽ, അവർക്ക് ഐക്യപ്രാപ്തി ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് ദ്വിജന്മാർ പറയുന്നു.
യദി വാശ്രമധര്മേണ പ്രജ്ഞാനേഷു വ്യവസ്ഥിതാന് അന്യേ ചാത്ര പ്രസീദന്തി ശ്രദ്ധായുക്തേഷു കര്മസു
അല്ലെങ്കിൽ, ആശ്രമധർമ്മം പാലിക്കുന്നവരും, ജ്ഞാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരും, വിശ്വാസത്തോടെ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരും ഇവിടെ സന്തോഷിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മചര്യേണ തപസാ യജ്ഞേന പ്രജയാ ഭുവി ശ്രാദ്ധേന വിദ്യയാ ചൈവ ചാന്നദാനേന സപ്തധാ
ബ്രഹ്മചര്യവും, തപസ്സും, യാഗവും, ഭൂമിയിൽ സന്താനവും, സ്രാദ്ധം, വിദ്യ, അന്നദാനം — ഇവ ഏഴു വഴികളാണ്.
കര്മസ്വേതേഷു യേ സക്താ വര്തന്ത്യ് ആ ദേഹപാതനാത് ദേവൈസ്തേ പിതൃഭിഃ സാര്ധമ് ഊഷ്മപൈഃ സോമപൈസ്തഥാ സ്വര്ഗതാ ദിവി മോദന്തേ പിതൃമന്ത ഉപാസതേ
ഈ കർമ്മങ്ങളിൽ ആസക്തരായവർ ശരീരം വീഴുന്നവരെ വരെ തുടരുന്നു; ദേവന്മാരോടും ഉഷ്മപന്മാരായും സോമപാനികളായ പിതാക്കന്മാരോടും കൂടി സ്വർഗത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ പിതാക്കന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നു.
പ്രജാവതാം പ്രസിദ്ധൈഷാ ഉക്താ ശ്രാദ്ധകൃതാം ച വൈ തേഷാം നിവാപേ ദത്തം ഹി തത്കുലീനൈസ്തു ബാന്ധവൈഃ
സന്താനമുള്ളവർക്കും സ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കും ഈ മാർഗ്ഗം പ്രശസ്തമാണ്; അവരുടെ കുടുംബാംഗങ്ങൾ അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന നിവാപം അവർക്കാണ്.
മാസശ്രാദ്ധം ഹി ഭുഞ്ജാനാസ് തേഽത്യേതേ സോമലൌകികാഃ ഏതേ മനുഷ്യാഃ പിതരോ മാസശ്രാദ്ധഭുജസ്തു വൈ
മാസസ്രാദ്ധം കഴിക്കുന്നവർ സോമലോകത്തിലെ പിതാക്കന്മാരെക്കാൾ ഉയർന്നവരാണ്; ഇവരാണ് മനുഷ്യപിതാക്കന്മാർ, മാസസ്രാദ്ധഭോജികൾ.
തേഭ്യോ ഽപരേ തു യേ ത്വന്യേ സംകീര്ണാഃ കര്മയോനിഷു ഭ്രഷ്ടാശ്ചാശ്രമധര്മേഷു സ്വധാസ്വാഹാവിവര്ജിതാഃ
അവർക്ക് പുറമെ, മറ്റു ചിലർ കർമ്മങ്ങളിലും ജന്മങ്ങളിലും കലർന്നവരും, ആശ്രമധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റിപ്പോയവരും, സ്വധാ സ്വാഹാ അർപ്പണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവരുമാണ്.
ഭിന്നേ ദേഹേ ദുരാപന്നാഃ പ്രേതഭൂതാ യമക്ഷയേ സ്വകര്മാണ്യനുശോചന്തോ യാതനാസ്ഥാനമാഗതാഃ
ശരീരം നഷ്ടപ്പെട്ട് ദുഷ്കരമായ അവസ്ഥയിൽ, അവർ യമന്റെ ലോകത്ത് പ്രേതരായി, സ്വന്തം കർമ്മങ്ങൾക്കു ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട്, യാതനാസ്ഥാനത്ത് എത്തുന്നു.
ദീര്ഘാശ്ചൈവാതിശുഷ്കാശ്ച ശ്മശ്രുലാശ്ച വിവാസസഃ ക്ഷുത്പിപാസാഭിഭൂതാസ്തേ വിദ്രവന്തി ത്വിതസ്തതഃ
അവർ നീണ്ടും അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചും, ചിതറിയ മുടിയോടും വസ്ത്രരഹിതരായും, വിശപ്പും ദാഹവും പിടിച്ചും, ഇവിടെ അങ്ങോട്ട് അലയുന്നു.
സരിത്സരസ്തഡാഗാനി പുഷ്കരിണ്യശ്ച സര്വശഃ പരാന്നാന്യഭികാങ്ക്ഷന്തഃ കാല്യമാനാ ഇതസ്തതഃ
എല്ലാ നദികളും തടാകങ്ങളും കുളങ്ങളും, പുഷ്കരിണികളും — അവിടെയൊക്കെയും, മറ്റുള്ളവരുടെ അന്നം ആഗ്രഹിച്ച്, അവർ കയറ്റി അലയുന്നു.
സ്ഥാനേഷു പാത്യമാനാ യേ യാതനാസ്ഥേഷു തേഷു വൈ ശാല്മല്യാം വൈതരണ്യാം ച കുമ്ഭീപാകേദ്ധവാലുകേ
ശാല്മലിവൃക്ഷത്തിലും വൈതരണിനദിയിലും കുംബീപാകം എന്ന വലിയ പാത്രത്തിലും കത്തുന്ന മണലിലും ഇങ്ങനെ വിവിധ വേദനാജനകമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നവർ—
അസിപത്ത്രവനേ ചൈവ പാത്യമാനാഃ സ്വകര്മഭിഃ തത്രസ്ഥാനാം തു തേഷാം വൈ ദുഃഖിതാനാമ് അശായിനാമ്
അതിനുപുറമെ, സ്വകാര്യമൂലമല്ലാതെ വാൾപതിച്ച കാടിലേക്കും തള്ളപ്പെടുന്നവർ, അവിടെയുള്ള ദു:ഖിതരും ഉറക്കംകിട്ടാതെ വേദനിക്കുന്നവരുമായവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ—
തേഷാം ലോകാന്തരസ്ഥാനാം ബാന്ധവൈര്നാമഗോത്രതഃ ഭൂമാവസവ്യം ദര്ഭേഷു ദത്താഃ പിണ്ഡാസ്ത്രയസ്തു വൈ പ്രാപ്താംസ്തു തര്പയന്ത്യേവ പ്രേതസ്ഥാനേഷ്വധിഷ്ഠിതാന്
അവിടെയുള്ളവരുടെ ബന്ധുക്കൾ ഭൂമിയിൽ അവരവരുടെ പേരും കുടുംബവും പറഞ്ഞ് ദർഭപ്പുല്ലിന്മേൽ മൂന്ന് പിണ്ടം അർപ്പിച്ചാൽ, ആ അർപ്പണം അവിടെ പ്രേതലോകത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവരെ എത്തിച്ചേരുകയും അവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
അപ്രാപ്താ യാതനാസ്ഥാനം പ്രഭ്രഷ്ടാ യേ ച പഞ്ചധാ പശ്ചാദ്യേ സ്ഥാവരാന്തേ വൈ ഭൂതാനീകേ സ്വകര്മഭിഃ
അർപ്പണം ലഭിക്കാത്തവരും, അഞ്ചുവിധത്തിൽ വേദനാജനകമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ വഴിതെറ്റിപ്പോയവരും, പിന്നീട് സ്വകാർമംപ്രകാരം ജഡജീവികളായിത്തീരുന്നവരും—
നാനാരൂപാസു ജാതീനാം തിര്യഗ്യോനിഷു മൂര്തിഷു യദാഹാരാ ഭവന്ത്യേതേ താസു താസ്വിഹ യോനിഷു
വിവിധ രൂപങ്ങളിലുമുള്ള മൃഗജന്മങ്ങളിൽ, അവർക്കുള്ള ആഹാരം അവിടെ അവിടത്തെ ഗർഭങ്ങളിൽ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ—
തസ്മിംസ് തസ്മിംസ് തദാഹാരേ ശ്രാദ്ധം ദത്തം തു പ്രീണയേത് കാലേ ന്യായാഗതം പാത്രേ വിധിനാ പ്രതിപാദിതമ് പ്രാപ്നുവന്ത്യന്നമാദത്തം യത്ര യത്രാവതിഷ്ഠതേ
അങ്ങേയറ്റം യോഗ്യനും വിധിപ്രകാരം ശരിയായ സമയത്ത് അർപ്പിച്ച ശ്രാദ്ധഭോജനം, അവിടവിടെ അവർക്കുള്ള ആഹാരമായി എത്തിച്ചേരുന്നു; അവിടവിടെയുള്ളവർക്ക് അതു തൃപ്തി നൽകുന്നു.
യഥാ ഗോഷു പ്രനഷ്ടാസു വത്സോ വിന്ദതി മാതരമ് തഥാ ശ്രാദ്ധേഷു ദൃഷ്ടാന്തോ മന്ത്രഃ പ്രാപയതേ തു തമ്
പൊലിഞ്ഞ പശുക്കളിൽ കിടക്കുന്ന കാലിക്കു അമ്മയെ കണ്ടെത്തുന്നതുപോലെ, ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഉച്ചരിക്കുന്ന മന്ത്രം അർപ്പണം ഉദ്ദേശിച്ചവരിലേക്കു എത്തിക്കുന്നു.
ഏവം ഹ്യവികലം ശ്രാദ്ധം ശ്രദ്ധാദത്തം മനുര്ബ്രവീത് സനത്കുമാരഃ പ്രോവാച പശ്യന്ദിവ്യേന ചക്ഷുഷാ
ഇങ്ങനെ, വിശ്വാസപൂർവം കുറവൊന്നുമില്ലാതെ നടത്തിയ ശ്രാദ്ധം ഫലപ്രദമാണെന്ന് മനു പറയുന്നു; ദിവ്യദൃഷ്ടിയോടെ സനത്കുമാരനും ഇതേ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
ഗതാഗതജ്ഞഃ പ്രേതാനാം പ്രാപ്തിം ശ്രാദ്ധസ്യ ചൈവ ഹി കൃഷ്ണപക്ഷസ്ത്വഹസ്തേഷാം ശുക്ലഃ സ്വപ്നായ ശര്വരീ
പ്രേതന്മാരുടെ വരവും പോകലും, ശ്രാദ്ധഫലവും അറിയുന്നവൻ പറയുന്നു: കൃഷ്ണപക്ഷം അവർക്കു പ്രയോജനകരം, ശുക്ലപക്ഷം സ്വപ്നത്തിനും രാത്രിക്കും.
ഇത്യേതേ പിതരോ ദേവാ ദേവാശ്ച പിതരശ്ച വൈ അന്യോന്യപിതരോ ഹ്യേതേ ദേവാശ്ച പിതരോ ദിവി
ഇങ്ങനെ, പിതാക്കന്മാർ ദേവന്മാരാണ്, ദേവന്മാർ പിതാക്കന്മാരുമാണ്; പരസ്പരം സ്വർഗത്തിൽ ഇവർ പിതാക്കളും ദേവന്മാരുമാണ്.
ഏതേ തു പിതരോ ദേവാ മനുഷ്യാഃ പിതരശ്ച യേ പിതാ പിതാമഹശ്ചൈവ തഥൈവ പ്രപിതാമഹഃ
ഈ പിതാക്കന്മാർ ദേവന്മാരാണ്, മനുഷ്യരും പിതാക്കന്മാരാണ്; അച്ഛൻ, അപ്പൂപ്പൻ, അതുപോലെ വലിയപ്പൻ—ഇവരും പിതാക്കന്മാരാണ്.
ഇത്യേഷ വിഷയഃ പ്രോക്തഃ പിതൄണാം സോമപായിനാമ് ഏതത്പിതൃമഹത്ത്വം ഹി പുരാണേ നിശ്ചയം ഗതമ്
ഇങ്ങനെ, സോമം കുടിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാരുടെ സ്ഥാനം വിശദമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പിതാക്കന്മാരുടെ ഈ മഹത്വം പുരാണത്തിൽ ഉറപ്പാക്കിയതാണ്.