തഥാ സര്വേഷു ലോകേഷു പ്രയാഗം പൂജയേദ്ബുധഃ പൂജ്യതേ തീര്ഥരാജസ്തു സത്യമേവ യുധിഷ്ഠിര
അങ്ങനെ, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പ്രയാഗത്തെ ജ്ഞാനികൾ ആരാധിക്കണം; യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, തീർത്ഥങ്ങളുടെ രാജാവായ പ്രയാഗം സത്യമായും വന്ദനീയമാണ്.
ബ്രഹ്മാപി സ്മരതേ നിത്യം പ്രയാഗം തീര്ഥമുത്തമമ് തീര്ഥരാജമ് അനുപ്രാപ്യ ന ചാന്യത്കിംചിദര്ഹതി
ബ്രഹ്മാവും എന്നും പ്രയാഗം എന്ന ഉത്തമതീർത്ഥം ഓർക്കുന്നു; തീർത്ഥരാജം പ്രാപിച്ചാൽ മറ്റൊന്നും പ്രാധാന്യമില്ല.
കോ ഹി ദേവത്വമാസാദ്യ മനുഷ്യത്വം ചികീര്ഷതി അനേനൈവോപമാനേന ത്വം ജ്ഞാസ്യസി യുധിഷ്ഠിര യഥാ പുണ്യതമം ചാസ്തി തഥൈവ കഥിതം മയാ
ദൈവത്വം നേടിയവൻ ആരാണ് വീണ്ടും മനുഷ്യരായി ജനിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുക? ഇതുപോലെയുള്ള ഉപമയിലൂടെ, ഏറ്റവും പുണ്യമുള്ളത് ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ നീ മനസ്സിലാക്കും, യുദ്ധിഷ്ഠിരാ.
ശ്രുതം ചേദം ത്വയാ പ്രോക്തം വിസ്മിതോ ഽഹം പുനഃ പുനഃ കഥം യോഗേന തത്പ്രാപ്തിഃ സ്വര്ഗവാസസ്തു കര്മണാ
ഇത് നീ കേട്ടു മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്; ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അത്ഭുതപ്പെടുന്നു—യോഗത്തിലൂടെ ആ പ്രാപ്തി എങ്ങനെയാണ്, പ്രവൃത്തിയിലൂടെ സ്വർഗവാസം എങ്ങനെയാണ്?
ദാതാ വൈ ലഭതേ ഭോഗാന് ഗാം ച യത്കര്മണഃ ഫലമ് താനി കര്മാണി പൃച്ഛാമി പുനസ്തൈഃ പ്രാപ്യതേ മഹീ
ദാനി ആനന്ദങ്ങളും, കാളയുടെയും മറ്റും ഫലവും നേടുന്നു; ആ പ്രവൃത്തികൾകൊണ്ട് ഭൂമി ലഭിക്കുമോ എന്നതും ഞാൻ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു.
ശൃണു രാജന്മഹാബാഹോ യഥോക്തകരണം മഹീമ് ഗാമഗ്നിം ബ്രാഹ്മണം ശാസ്ത്രം കാഞ്ചനം സലിലം സ്ത്രിയഃ
രാജാവേ, മഹാബാഹുവേ, നിർദ്ദേശിച്ച പ്രകാരം ഭൂമി, പശു, അഗ്നി, ബ്രാഹ്മണൻ, ശാസ്ത്രം, പൊന്നു, വെള്ളം, സ്ത്രീകൾ—എങ്ങനെ ലഭിക്കും എന്ന് കേൾക്കു.
മാതരം പിതരം ചൈവ യേ നിന്ദന്തി നരാധമാഃ ന തേഷാമൂര്ധ്വഗമനമ് ഇദമാഹ പ്രജാപതിഃ
തമ്മിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവരായ മനുഷ്യർ അമ്മയെയും അച്ഛനെയും അപമാനിക്കുന്നവർ; അവർക്കു മേലോട്ടു പോകാൻ അവസരം ഇല്ലെന്ന് പ്രജാപതി പറയുന്നു.
ഏവം യോഗസ്യ സമ്പ്രാപ്തിസ്ഥാനം പരമദുര്ലഭമ് ഗച്ഛന്തി നരകം ഘോരം യേ നരാഃ പാപകര്മിണഃ
അങ്ങനെ, യോഗം നേടുന്നത് വളരെ ദുർലഭമായ സ്ഥാനം ആണ്; പാപപ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവർ ഭയങ്കരമായ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
ഹസ്ത്യശ്വം ഗാമ് അനഡ്വാഹം മണിമുക്താദികാഞ്ചനമ് പരോക്ഷം ഹരതേ യസ്തു പശ്ചാദ്ദാനം പ്രയച്ഛതി
ആന, കുതിര, പശു, കാളവണ്ടി, രത്നങ്ങൾ, മുത്ത്, പൊന്നു തുടങ്ങിയവ രഹസ്യമായി മോഷ്ടിച്ച് പിന്നെ ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ—
ന തേ ഗച്ഛന്തി വൈ സ്വര്ഗം ദാതാരോ യത്ര ഭോഗിനഃ അനേനകര്മണാ യുക്താഃ പച്യന്തേ നരകേ പുനഃ
അവർ സ്വർഗത്തിൽ പോകുന്നില്ല, അവിടെ ആനന്ദിക്കുന്നവർ ദാനികൾ മാത്രമാണ്; ഇത്തരത്തിലുള്ള പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവർ വീണ്ടും നരകത്തിൽ പാകപ്പെടുന്നു.
ഏവം യോഗം ച ധര്മം ച ദാതാരം ച യുധിഷ്ഠിര യഥാ സത്യമസത്യം വാ അസ്തി നാസ്തീതി യത്ഫലമ് നിരുക്തം തു പ്രവക്ഷ്യാമി യഥാഹ സ്വയമംശുമാന്
അങ്ങനെ, യോഗവും ധർമവും ദാനിയും, സത്യം അസത്യം, ഉണ്ട് ഇല്ല എന്നതിന്റെ ഫലവും ഞാൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, യുദ്ധിഷ്ഠിരാ; സൂര്യൻ തന്നെയാണ് പറഞ്ഞതുപോലെ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.
ശൃണു രാജന്പ്രയാഗസ്യ മാഹാത്മ്യം പുനരേവ തു നൈമിഷം പുഷ്കരം ചൈവ ഗോതീര്ഥം സിന്ധുസാഗരമ്
രാജാവേ, വീണ്ടും പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹത്വം, നൈമിഷം, പുഷ്കരം, ഗോതീർഥം, സിന്ധുസാഗരം എന്നിവയുടെ മഹത്വവും കേൾക്കു.
ഗയാ ച ചൈത്രകം ചൈവ ഗങ്ഗാസാഗരമേവ ച ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ യേ ച പുണ്യാഃ ശിലോച്ചയാഃ
ഗയയും, ചൈത്രകവും, ഗംഗയും സമുദ്രവും കൂടുന്ന സ്ഥലം, ഇതുപോലെ അനേകം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും, വിശുദ്ധമായ കല്ലുകൂട്ടങ്ങളും ഇവയൊക്കെയും ഉണ്ട്.
ദശ തീര്ഥസഹസ്രാണി ത്രിംശത്കോട്യസ്തഥാ പരാഃ പ്രയാഗേ സംസ്ഥിതാ നിത്യമ് ഏവമാഹുര്മനീഷിണഃ
പ്രയാഗത്തിൽ പത്ത് ആയിരം തീർത്ഥങ്ങളും, മുപ്പത് കോടി തീർത്ഥങ്ങളും സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ത്രീണി ചാപ്യഗ്നികുണ്ഡാനി യേഷാം മധ്യേ തു ജാഹ്നവീ പ്രയാഗാദഭിനിഷ്ക്രാന്താ സര്വതീര്ഥനമസ്കൃതാ
അവിടെ മൂന്ന് അഗ്നികുണ്ഡങ്ങൾ ഉണ്ട്; അതിന്റെ നടുവിൽ തന്നെയാണ് ഗംഗ പ്രയാഗത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരുന്നത്, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും അതിനെ ആദരിക്കുന്നു.
തപനസ്യ സുതാ ദേവീ ത്രിഷു ലോകേഷു വിശ്രുതാ യമുനാ ഗങ്ഗയാ സാര്ധം സംഗതാ ലോകഭാവിനീ
സൂര്യന്റെ മകൾയായ യമുന, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തയാണ്; ഗംഗയോടൊപ്പം ചേരുമ്പോൾ ലോകത്തിനു സുഖം നൽകുന്നു.
ഗങ്ഗായമുനയോര്മധ്യേ പൃഥിവ്യാ ജഘനം സ്മൃതമ് പ്രയാഗം രാജശാര്ദൂല കലാം നാര്ഹതി ഷോഡശീമ്
ഗംഗയും യമുനയും തമ്മിലുള്ള പ്രദേശം ഭൂമിയുടെ ഗർഭം എന്ന് കരുതുന്നു; രാജാധിരാജാ, പ്രയാഗത്തിന്റെ പതിനാറിൽ ഒരു ഭാഗം പോലും മറ്റൊന്നും തുല്യമായില്ല.
തിസ്രഃ കോട്യോ ഽര്ധകോടിശ്ച തീര്ഥാനാം വായുരബ്രവീത് ദിവി ഭുവ്യന്തരിക്ഷേ ച തത്സര്വം ജാഹ്നവീ സ്മൃതാ
മൂന്ന് കോടി അർദ്ധകോടി തീർത്ഥങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും ഉണ്ട് എന്ന് വായു പറഞ്ഞു; അവയൊക്കെയും ഗംഗയാണെന്ന് കരുതുന്നു.
പ്രയാഗം സമധിഷ്ഠാനം കമ്ബലാശ്വതരാവുഭൌ ഭോഗവത്യഥ യാ ചൈഷാ വേദിരേഷാ പ്രജാപതേഃ
പ്രയാഗം കംബലനും അശ്വതരനും ഭോഗവതിയും വസിക്കുന്ന സ്ഥലം; ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ യാഗവേദി.
തത്ര വേദാശ്ച യജ്ഞാശ്ച മൂര്തിമന്തോ യുധിഷ്ഠിര പ്രജാപതിമ് ഉപാസന്തേ ഋഷയശ്ച തപോധനാഃ
അവിടെ, യുദിഷ്ഠിരാ, വേദങ്ങളും യാഗങ്ങളും രൂപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഋഷിമാരും പ്രജാപതിയെ ആരാധിക്കുന്നു.
യജന്തേ ക്രതുഭിര് ദേവാസ് തഥാ ചക്രധരാ നൃപാഃ തതഃ പുണ്യതമം നാസ്തി ത്രിഷു ലോകേഷു ഭാരത
ദേവന്മാർ യാഗങ്ങളാൽ ആരാധിക്കുന്നു, ആയുധധാരികളായ രാജാക്കന്മാരും അങ്ങനെ തന്നെ; അതുകൊണ്ട്, ഭാരതാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഇതിൽക്കാൾ വിശുദ്ധമായത് ഇല്ല.
പ്രഭാവാത്സര്വതീര്ഥേഭ്യഃ പ്രഭവത്യധികം വിഭോ ദശ തീര്ഥസഹസ്രാണി തിസ്രഃ കോട്യസ്തഥാ പരാഃ
പ്രയാഗത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, മഹാബലശാലി, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും അതിജീവിക്കുന്നു; പത്ത് ആയിരം തീർത്ഥങ്ങളും മൂന്ന് കോടി തീർത്ഥങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ട്.
യത്ര ഗങ്ഗാ മഹാഭാഗാ സ ദേശസ്തത്തപോധനമ് സിദ്ധക്ഷേത്രം ച വിജ്ഞേയം ഗങ്ഗാതീരസമന്വിതമ്
എവിടെ ഗംഗാ മഹാഭാഗയായി ഒഴുകുന്നു, ആ ദേശം തപസ്സുകാരുടെ വാസസ്ഥലവും, സിദ്ധന്മാരുടെ ക്ഷേത്രവുമാണ്; ഗംഗയുടെ തീരം കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഇദം സത്യം വിജാനീയാത് സാധൂനാമാത്മനശ്ച വൈ സുഹൃദശ്ച ജപേത്കര്ണേ ശിഷ്യസ്യാനുഗതസ്യ ച
ഇത് സത്യമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം, സന്മാർഗ്ഗികളുടെയും സ്വയംതന്നെയും; സുഹൃത്തിന്റെയും ഭക്തനായ ശിഷ്യന്റെയും ചെവിയിൽ ഇത് ജപിക്കണം.
ഇദം ധന്യമിദം സ്വര്ഗ്യമ് ഇദം സത്യമിദം സുഖമ് ഇദം പുണ്യമിദം ധര്മ്യം പാവനം ധര്മമുത്തമമ്
ഇത് ഭാഗ്യകരമാണ്, സ്വർഗ്ഗം നൽകുന്നതാണ്, സത്യമാണ്, സന്തോഷമാണ്, പുണ്യമാണ്, ധാർമ്മികമാണ്, ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതും ഉത്തമമായ ധർമ്മവുമാണ്.
മഹര്ഷീണാമിദം ഗുഹ്യം സര്വപാപപ്രണാശനമ് അധീത്യ ച ദ്വിജോ ഽപ്യേതന് നിര്മലഃ സ്വര്ഗമാപ്നുയാത്
ഇത് മഹർഷിമാരുടെ രഹസ്യവും, എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും നാശം വരുത്തുന്നതുമാണ്; ഇതു പഠിച്ചാൽ ഒരു ദ്വിജനും ശുദ്ധനായി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും.
യ ഇദം ശൃണുയാന്നിത്യം തീര്ഥം പുണ്യം സദാ ശുചിഃ ജാതിസ്മരത്വം ലഭതേ നാകപൃഷ്ഠേ ച മോദതേ
ആർ ഈ പുണ്യമായ തീർത്ഥകഥ നിത്യം ശുദ്ധതയോടെ കേൾക്കുന്നു, അവൻ ജന്മസ്മരണയും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ പരമാനന്ദവും നേടുന്നു.
പ്രാപ്യന്തേ താനി തീര്ഥാനി സദ്ഭിഃ ശിഷ്ടാനുദര്ശിഭിഃ സ്നാഹി തീര്ഥേഷു കൌരവ്യ ന ച വക്രമതിര്ഭവ
സദാചാരമുള്ളവരും നല്ലവരുടെ മാതൃക പിന്തുടരുന്നവരും ഈ തീർത്ഥങ്ങൾ നേടുന്നു; കൌരവ്യാ, നീ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യുക, വക്രബുദ്ധിയാകരുത്.
ത്വയാ ച സമ്യക്പൃഷ്ടേന കഥിതം വൈ മയാ വിഭോ പിതരസ്താരിതാഃ സര്വേ തഥൈവ ച പിതാമഹാഃ
നീ ശരിയായി ചോദിച്ചതിനാൽ, മഹാബലശാലി, ഞാൻ ഇതൊക്കെയും പറഞ്ഞുതന്നു; അങ്ങനെ നിന്റെ പിതാക്കളും പിതാമഹന്മാരും രക്ഷപ്പെടുന്നു.
വ്രതം ദാനം തപസ്തീര്ഥം യാഗാഃ സര്വേ സദക്ഷിണാഃ യോഗാഃ സാംഖ്യം സദാചാരോ യേ ചാന്യേ ജ്ഞാനഹേതവഃ പ്രയാഗസ്യ തു സര്വേ തേ കലാം നാര്ഹന്തി ഷോഡശീമ്
വ്രതം, ദാനം, തപസ്സ്, തീർത്ഥയാത്ര, യാഗങ്ങൾ, യോഗം, സാംഖ്യം, സദാചാരം, ജ്ഞാനത്തിന് വഴിയാകുന്ന മറ്റെല്ലാം — ഇവയൊന്നും പ്രയാഗത്തിന്റെ പതിനാറിൽ ഒരു ഭാഗം പോലും തുല്യമായില്ല.