ശ്രുതി അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ആചാരം കേൾവിയിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്നു; സ്മൃതി അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളത് ഓർമ്മയിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്രുതിയുടെ സാരമായത് യാഗാനുഷ്ഠാനമാണ്, സ്മൃതിയുടെ സാരമായത് വർണ്ണാശ്രമധർമ്മങ്ങളാണ്. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപലക്ഷണങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാം. ആർകിലും ചോദിച്ചാൽ, കണ്ടതും അനുഭവിച്ചതും മറച്ചുവെക്കാതെ, വാസ്തവം പോലെ പറയുന്നവൻ സത്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ബ്രഹ്മചാര്യവും തപസ്സും മൗനവും ഉപവാസവും—ഇവയാണ് അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സിന്റെ രൂപങ്ങൾ. മൃഗങ്ങൾ, ഉപകരണങ്ങൾ, ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, സ്തുതികൾ, പുരോഹിതർ, ദാനങ്ങൾ—ഇവയുടെ ഏകീകരണമാണ് യാഗം. എല്ലാ ജന്തുക്കളുടെയും ഹിതത്തിനായി, സ്വന്തം ഹിതം പോലെ സന്തോഷത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ—അവനാണ് പരമോന്നതമായ ദയയുടെ പ്രതീകം. അപമാനിക്കപ്പെട്ടാലും അക്രമിക്കപ്പെട്ടാലും തിരിച്ചടിക്കാതെയും പ്രതികാരമില്ലാതെയും, വാക്കിലും മനസ്സിലും ശരീരത്തിലും ഹിംസയില്ലാതെ സഹിക്കുന്നവൻ ക്ഷമയുടെ പ്രതീകമാണ്. മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വത്തുക്കൾ, ഉടമ സംരക്ഷിച്ചാലും അല്ലാതെയും, കൈവശം വയ്ക്കാതിരിക്കുന്നതിനെ അകാംക്ഷരഹിതത്വം എന്ന് പറയുന്നു. യൗവനത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുകയും അതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാതെയും ചിന്തിക്കാതെയും ബ്രഹ്മചാര്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നത് ശുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സ്വാർത്ഥത്തിനായോ മറ്റൊരാളിനായോ വിഷയങ്ങളിൽ ലയിക്കാതിരിക്കുന്നതിൽ ആത്മനിയന്ത്രണം കാണാം. അഞ്ചു സ്വഭാവങ്ങളിലോ എട്ടു കാരണങ്ങളിലോ തടസ്സം നേരിട്ടാലും കോപം വരാതിരിക്കുന്നവൻ ആത്മസംയമനം നേടുന്നു. ഏതെങ്കിലും ഏറ്റവും ആഗ്രഹിക്കുന്ന വസ്തു ന്യായമായി ലഭിച്ചാൽ, അതു യോഗ്യനായവർക്കു ദാനം ചെയ്യുന്നത് ദാനത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. വേദസ്മൃതികളാൽ നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുള്ള വർണ്ണാശ്രമധർമ്മങ്ങൾ, സദാചാരികൾ പാലിക്കുന്നതും, നല്ലവരാൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്. ഇഷ്ടമല്ലാത്തവരോടു വൈരാഗ്യവുമില്ലാതെയും ഇഷ്ടവസ്തുക്കളിൽ ആനന്ദിക്കാതെയും, സുഖ-ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നതാണ് വൈരാഗ്യം. നടത്തിയ കർമങ്ങളെയും നടത്താത്തവയെയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും, നല്ലതും ചീത്തയുമായ പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും സന്ന്യാസമാണ്. അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തിയിലേക്കുള്ള വ്യത്യാസം, ചൈതന്യവും അചൈതന്യവും തിരിച്ചറിയുകയും മാറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറുകയും ചെയ്യുന്നവൻ ജ്ഞാനത്തിൽ പണ്ഡിതനാണ്. ഇവയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപലക്ഷണങ്ങൾ, സ്വായംഭുവമനുവിന്റെ കാലത്ത് ധർമ്മത്തിന്റെ സാരഭാഗം അറിഞ്ഞ മഹർഷിമാർ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ. ഇനി ഞാൻ മനുവിന്റെ കാലത്തെയും നാലുവിധ യാഗങ്ങളുടെയും നാലുവർണ്ണങ്ങളുടെയും നിയമങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. ഓരോ മനുവിന്റെ യുഗത്തിലും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു വേദം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു: ഋഗ്, യജുര്, സാമ—ഓരോന്നും അതത് ദേവതയെ ആശ്രയിച്ചാണ്. നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ള മന്ത്രങ്ങളും യാഗങ്ങൾക്കും അനുയായിയായ സ്തുതികളും ദ്രവ്യങ്ങൾക്കും ഗുണങ്ങൾക്കും കർമങ്ങൾക്കും ചൊല്ലപ്പെടുന്നു. വംശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സ്തുതികളും അങ്ങനെ തന്നെ; ഓരോ മനുവിന്റെ യുഗത്തിലും വ്യത്യാസങ്ങളോടെ നാലുവിധ സ്തുതികൾ ഉണ്ട്. അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ബ്രഹ്മമന്ത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ മന്ത്രങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം നാലുവിധമാണ്. അതുപോലെ, അതർവ, ഋഗ്, യജുര്, സാമ വേദങ്ങളിൽ, മഹർഷിമാരുടെ ദുഷ്കരമായ തപസ്സുകൾ ഓരോന്നിലും നടക്കുന്നു. ഓരോ മനുവിന്റെ യുഗാരംഭത്തിലും മന്ത്രങ്ങൾ അഞ്ച് വിധത്തിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്നു: അസന്തോഷം, ഭയം, ദുഃഖം, മോഹം, വ്യസനം. ഇപ്പോൾ ഞാൻ മഹർഷിമാരുടെ നക്ഷത്രങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കും. അഞ്ചുവിധ ഋഷിപരമ്പരകൾ, ഭവിയിലും ഭുതകാലത്തും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ, ഈ ഋഷിപരമ്പരയുടെ ഉദ്ഭവവും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും. പ്രളയകാലത്ത്, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും സമനിലയിൽ ലയിക്കുന്നു; ദേവന്മാരിൽ വ്യത്യാസമില്ലാതെ, നിർവചനമില്ലാത്ത ഇരുണ്ട അവസ്ഥയിൽ എല്ലാം ലയിക്കുന്നു. അവിടെ, മുൻ ബുദ്ധിയില്ലാതെ, ചൈതന്യത്തിനായി അത് പുരോഗമിക്കുന്നു; അങ്ങനെ, ബുദ്ധിയോടും ചൈതന്യത്തോടും കൂടി ഋഷിപരമ്പര സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അത് മീനും വെള്ളവും പോലെയാണ്; എല്ലാം ചൈതന്യത്തിന് കീഴിൽ ഗുണങ്ങളായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു, കാരണം-ഫല ബന്ധത്തിൽ അങ്ങനെ പുരോഗമിക്കുന്നു. വസ്തുവും വിഷയം, അർത്ഥവും വാക്കും—കാലക്രമേണ ഫലപ്രാപ്തിക്കായി, കാരണത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. പിന്നീട്, മഹത് തത്ത്വം തുടങ്ങി പ്രകൃതിയുടെ വികാരങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്നു; മഹതിൽ നിന്ന് അഹംകാരവും, അതിൽ നിന്ന് ഭൂതങ്ങളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്ന് അവയുടെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു; കാരണം-ഫലങ്ങൾ ഉടനടി പ്രകടമാവുന്നു. എങ്ങനെ ഒരു തീക്കൊമ്പിൽ നിന്ന് ഒരേസമയം കുരുക്കുകൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നുവോ, അങ്ങനെ തന്നെ, ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാർ ഒരേ സമയത്ത് കാരണത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അഗ്നിപ്രഭയിൽ അപ്രത്യക്ഷമായിരുന്ന ആ പ്രകാശം അപ്രത്യക്ഷതയിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് തെളിയുന്നതുപോലെ, അവ്യക്തം പിന്വലിക്കുമ്പോൾ അഗ്നിപ്രഭ പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആ മഹാത്മാവ് ശരീരത്തിൽ വസിച്ച് അവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; മഹതിന്റെ ഇരുണ്ടതിൽ നിന്നും വ്യത്യാസംകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെ സ്തിരമായവൻ, ജ്ഞാനവാനായവൻ തപസ്സിന്റെ പരമാവധി എത്തുന്നു; അവന്റെ ബുദ്ധി വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ നാലുവിധം ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം, ധർമ്മം—ഇവ നാലും സ്വാഭാവികമാണ്, എന്നാൽ അവനെ അത്ര അറിയാവുന്നതല്ല. മഹാത്മാവിന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ചൈതന്യത്തിൽ നിന്നാണ് പ്രാപ്തി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നത്; അവൻ നഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നു, കാരണം മുമ്പ് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. വ്യക്തി നഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നതിനാൽ, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ അവൻ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവനിൽ നിന്ന് ധർമ്മം ഉത്ഭവിക്കുന്നതിനാൽ, അവൻ ധാർമ്മികനാണ്. സ്വാഭാവിക ശരീരത്തിൽ, അവ്യക്തം ബുദ്ധിയിലൂടെ ചൈതന്യവാനാകുന്നു; അങ്ങനെ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ വികസിക്കുന്നു, ക്ഷേത്രം ഉദ്ദേശമില്ലാതെ. പിന്വലിക്കുമ്പോൾ, പുരാതനൻ അചൈതന്യവാനാകുന്നു; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ തിരിച്ചറിയുന്ന ഈ വിഷയം എന്റെ അനുഭവത്തിനായാണ്.