കലിയുഗത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശരീരം കാലിൽ നിന്നു തലവരെയുള്ള അളവ് തൊണ്ണൂറ് നാലു അങ്ങുലങ്ങളാണെന്ന് പറയുന്നു. കൈകൾ മുട്ടവരെ എത്തിച്ചുവച്ച് പിന്നെ വലിച്ചെടുക്കുന്ന ആ രൂപം ദേവന്മാർക്കും പശുക്കൾക്കും ആനകൾക്കും കാളകൾക്കും സ്ഥാവരജന്തുക്കൾക്കും പ്രത്യേകമായി ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അളവുപ്രകാരം ഓരോ യുഗത്തിലും ശരീരത്തിന്റെ വർദ്ധനയും കുറവും മനസ്സിലാക്കണം; ആകാശത്തിൽ പറക്കുന്ന ആകകുഡ എന്ന മൃഗത്തിന് എഴുപത്താറ് അങ്ങുല ഉയരമുണ്ട്. ആനകളുടെ ഉയരം നൂറ് എട്ട് അങ്ങുലയാണെന്നും, അവരുടെ പരമാവധി ഉയരം ആയിരത്തി നാൽപ്പത്തിരണ്ട് അങ്ങുലയാണെന്നും പറയുന്നു. വൃക്ഷങ്ങളുടെ പരമാവധി ഉയരം നൂറ് അൻപത് അങ്ങുലയാണ്; മനുഷ്യശരീരത്തിന്റെ ഘടന ഇതുപോലെയാണ്. ദേവന്മാരുടെ വംശത്തിൽ കാണുന്ന ഈ പ്രത്യേകതയാണ് അവരിൽ കാണപ്പെടുന്നത്; ദേവന്മാരുടെ ശരീരം അത്യധികമായ ബുദ്ധിശക്തിയാൽ സമ്പന്നമാണ്. അതുപോലെ, മനുഷ്യ ശരീരത്തിൽ ആ മഹത്വം ഇല്ലെന്ന് പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ ദൈവീകമോ മാനുഷികമോ സ്വഭാവം ഉള്ളവരെ ഇതിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. എല്ലാ മൃഗങ്ങളിലും, പക്ഷികളിലും, സ്ഥാവരജന്തുക്കളിലും, പശുക്കൾ, ആടുകൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ, പക്ഷികൾ, മാൻ എന്നിവയെ മനസ്സിലാക്കണം. ഇവയെല്ലാം യാഗങ്ങളിലും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; യഥാക്രമം ഇവയുടെ രൂപങ്ങൾ ദേവന്മാർ ആസ്വദിക്കുന്നു. ഇവിടെയുള്ള സ്ഥാവരജന്തുക്കളുടെയും ചലജന്തുക്കളുടെയും ശരീരരൂപവും അളവുമനുസരിച്ച്, അവർ ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു, ആ ആനന്ദകരമായ അനുഭവങ്ങൾ വഴി സന്തോഷം നേടി. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ശേഷിക്കുന്നവരെയും, സദാചാരമുള്ളവരെയും, ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും, ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങളെയും വിശദീകരിക്കുന്നു. ഇവ ദേവന്മാരുടെ മൃഗരൂപങ്ങൾ ആയി ബ്രഹ്മണിൽ ഏകീഭവിക്കുന്നു എന്ന് സദാചാരന്മാർ പറയുന്നു. സാധാരണവും പ്രത്യേകവുമായ കർത്തവ്യങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ എന്നിവർ വേദശാസ്ത്രങ്ങളിലെയും സ്മൃതികളിലെയും കര്മ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. വിവിധാശ്രമങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയോടെ, സുഖവും സ്വർഗ്ഗവും ലക്ഷ്യമാക്കി, വേദപ്രമാണവും സ്മൃതിപ്രമാണവും അനുസരിച്ച് നടത്തുന്ന കര്മ്മം "ജ്ഞാനധർമ്മം" എന്ന് പറയുന്നു. ദൈവീകമായ മാർഗ്ഗം പിന്തുടരുന്നവൻ ധാർമ്മികനാണ്; ഗുരുവിന്റെ സേവനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മചാരി ധാർമ്മികനാണ്; ഉദ്ദേശ്യവും മാർഗ്ഗവും കാരണം ഗൃഹസ്ഥനും ധാർമ്മികനാണ് എന്ന് പറയുന്നു. അതുപോലെ, കാട്ടിൽ വസിച്ചു തപസ്സു ചെയ്യുന്ന വൈഖാനസൻ ധാർമ്മികനായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; യോഗസാധനയിൽ ലയിക്കുന്ന യതി ധാർമ്മികനാണ്. ധർമ്മം എന്നത് സദാചാരത്തിന്റെ പാതയാണ്; ഈ പദം കര്മ്മത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണെന്നും, ഭഗവാൻ നന്മയുള്ള കര്മ്മവും ദോഷമുള്ള കര്മ്മവും ധർമ്മം, അധർമ്മം എന്നിങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദേവന്മാർ, പിതൃകൾ, മഹർഷികൾ, മനുഷ്യർ എന്നിവർ "ഇതാണ് ധർമ്മം, ഇതല്ല" എന്ന് മൗനരൂപത്തിൽ പറയുന്നു. "ധര്" എന്ന മൂലപദം "ധർമ്മം" എന്നതിൽ "പിടിച്ചു നിർത്തുക" എന്നും "മഹത്തായിരിക്കുക" എന്നും അർത്ഥം നൽകുന്നു; അതുകൊണ്ട് തന്നെ, ധർമ്മം എന്നത് നിലനില്ക്കുന്നതും മഹത്തായതുമാണ്. അവിടെ, ആഗ്രഹിച്ച ഫലങ്ങളിലേക്കുള്ള ധാർമ്മികമായ പാത ഗുരുക്കന്മാർ പഠിപ്പിക്കുന്നു; ദോഷഫലങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന അധാർമ്മികമായ പാത ഗുരുക്കന്മാർ പഠിപ്പിക്കാറില്ല. മുതിർന്നവരും, ലോഭമില്ലാത്തവരും, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവരും, കപടമില്ലാത്തവരും, ശിക്ഷണവും സൗമ്യതയും ഉള്ളവരും ഗുരുക്കന്മാരായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. വേദപ്രമാണത്തിലും സ്മൃതിപ്രമാണത്തിലും അധിഷ്ഠിതമായി, നീതി അറിയുന്നവർ സ്ഥാപിച്ച ധർമ്മം ദ്വിജന്മാർ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ഭാര്യ, അഗ്നി, പൂജ എന്നിവയുമായി ബന്ധമുള്ളതാണിത്. സ്മൃതിപ്രമാണം ജാതിയുടെയും ആശ്രമത്തിന്റെയും ആചാരമാണ്, നിയന്ത്രണങ്ങളോടും ആചാരങ്ങളോടും കൂടിയുള്ളത്; വേദങ്ങൾ അറിഞ്ഞ്, പുരാതന ഋഷികൾ ഇവിടെ വേദപരമ്പര പ്രഖ്യാപിച്ചു. സൂക്തങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, ഋച്ചകൾ എന്നിവ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അവയവങ്ങളാണ്, അവയാണ് ശാസ്ത്രം; കഴിഞ്ഞ യുഗം ഓർത്ത് മനു ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിച്ചു. അതുകൊണ്ട്, സ്മൃതിപ്രമാണം ധാർമ്മികമായ പാതയാണ്, ജാതിയിലും ആശ്രമത്തിലും വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ധർമ്മം ഇരട്ടതായാണ്, വിദ്യാസമ്പന്നരുടെ ആചാരമാണ് അതിന്റെ ലക്ഷണം. "ശിഷ്" എന്ന മൂലപദത്തിൽ നിന്നാണ് "ശിഷ്ട" എന്നത് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; വിദ്യയും ധാർമ്മികതയും ഉള്ളവർ ഓരോ യുഗത്തിലും ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നു. ലോകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന മനുവും സപ്തർഷിമാരും ഇവിടെ ധർമ്മത്തിനായി നിലനിൽക്കുന്നു; ഇവരെയാണ് ശിഷ്ടന്മാർ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അവ ശിഷ്ടന്മാർ, ധർമ്മം ക്ഷയിച്ചാൽ, ഓരോ യുഗത്തിലും അതിനെ പുനസ്ഥാപിക്കുന്നു; ത്രയീവേദം, കൃഷി, ശാസനം എന്നിവ ജാതിയുടെയും ആശ്രമത്തിന്റെയും ജനങ്ങളുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ശിഷ്ടന്മാർ അതിനെ അനുഷ്ഠിക്കുന്നതിനാലും, മനു മാറുമ്പോൾ അതിനെ തുടർച്ചയായ തലമുറകൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതിനാലും, ശിഷ്ടാചാരം ശാശ്വതമാണ്. ദാനം, സത്യവാദിത്വം, തപസ്സു, സേവനം, പഠനം, പൂജ, ആത്മനിയന്ത്രണം—ഈ എട്ട് ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. മനുവും സപ്തർഷിമാരും അതിനെ എല്ലാ യുഗങ്ങളിലും അനുഷ്ഠിക്കുന്നതിനാൽ, ശിഷ്ടാചാരം ഇങ്ങനെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രപ്രമാണം ശ്രവണമൂലമാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; സ്മൃതിപ്രമാണം ഓർമ്മയിലൂടെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. യാഗം ശാസ്ത്രപ്രമാണത്തിന്റെ സാരം; സ്മൃതിപ്രമാണം ജാതിയും ആശ്രമവുമാണ്. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. ആളെ ചോദിച്ചാൽ, കണ്ടതും അനുഭവിച്ചതും മറച്ചുവയ്ക്കാതെ, വാസ്തവം പോലെ പറയുന്നവൻ—ഇത് സത്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ബ്രഹ്മചര്യവും, തപസ്സും, മൗനവും, ഉപവാസവും—ഇവ വളരെ കഠിനമായ തപസ്സിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. മൃഗങ്ങൾ, വസ്തുക്കൾ, ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, ഋച്ചകൾ, പുരോഹിതർ, ദാനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഏകീകരണം യാഗം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. എല്ലായ്പ്പോഴും സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാ ജന്തുക്കളുടെയും ക്ഷേമത്തിനും ഹിതത്തിനും വേണ്ടി സ്വയം പോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ—ദയയാണ് പരമോന്നത കര്മ്മം എന്ന് ഓർത്തിരിക്കുന്നു. അവമാനിക്കപ്പെട്ടാലും അടിയേറ്റാലും തിരിച്ചടിക്കാതെയും തിരിച്ചുപറയാതെയും, വാക്കിലും മനസ്സിലും ശരീരത്തിലും ഹിംസയില്ലാത്തവനും സഹിഷ്ണുതയുള്ളവനും—ഇവൻ ക്ഷമയുടെ പ്രതീകമാണ്. മറ്റുള്ളവരുടെ വസ്തു, ഉടമ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചാലും അല്ലാതെയുമുള്ളത്, കൈവശമാക്കാതിരിക്കുക—ഇത് അലോഭത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സംഗമം, അതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കൽ, ചിന്തിക്കൽ എന്നിവയൊന്നും ചെയ്യാതെ ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്—ഇത് ശുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, സ്വാർത്ഥത്തിലും പരാർത്ഥത്തിലും, വിഷയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടാതെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ—ഇവൻ ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനാണ്. അഞ്ചുവിധ സ്വയം സംബന്ധിച്ച കാര്യങ്ങളിലും, എട്ടുവിധ കാരണങ്ങളിലും തടസ്സം നേരിട്ടാലും, കോപം വരാതെ ആത്മനിയന്ത്രണം പുലർത്തുന്നവൻ—ഇവൻ ആത്മസംയമനത്തിലൂടെ ഉന്നതനാകും. ഇങ്ങനെ, ഈ ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, ശരീരത്തിന്റെ അളവുകളിൽ നിന്ന് ധർമ്മത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മലക്ഷണങ്ങളിലേക്കുള്ള മഹത്തായ സഞ്ചാരമാണ് ഇതിൽ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.