യമുനയുടെ വടക്കന് തീരത്തും പ്രയാഗയുടെ തെക്കന് ഭാഗത്തും സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന 'കൃതജ്ഞതീര്ത്ഥം' എന്ന വിശുദ്ധസ്ഥലം ഏറ്റവും ഉന്നതമായതായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ആ സ്ഥലത്ത് ഒരു രാത്രിയെങ്കിലും താമസിച്ച്, കുളിച്ചാല് എല്ലാ കടങ്ങളും നിന്നെ വിട്ടുപോകും; സ്വര്ഗ്ഗലോകം ലഭിക്കും, കടമില്ലാത്തവനായി എന്നേക്കുമായി നിലകൊള്ളാം. പ്രയാഗയുടെ മഹത്വം കേട്ടപ്പോള് എന്റെ ഹൃദയം ഈ പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ സ്തുതിയാല് ശുദ്ധമാകുന്നു. അങ്ങേര് പറയുന്ന ഈ പ്രയാഗത്തിലെ ഉപവാസത്തിന്റെ ഫലവും, പാപങ്ങള് ശുദ്ധമാക്കി ആള് ഏതു ലോകം നേടുന്നു എന്നതും എനിക്കറിയാന് ആവശ്യമുണ്ട്. രാജാവേ, പ്രയാഗത്തില് ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവന്റെ ഫലത്തെക്കുറിച്ച് കേള്ക്കൂ. വിശ്വാസവും ആത്മനിയന്ത്രണവും ഉള്ള ജ്ഞാനിയായവന് അതിനെ നേടുന്നു. അവന് രോഗമില്ലാത്തവനായിരിക്കും, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമുള്ളവനായി, ഓരോ ചുവടിലും അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും. രാജാവേ, അവന് പിതൃപുരുഷന്മാരില് പത്ത് പേരെ മുമ്പും പത്ത് പേരെ പിന്നെയും മോചിപ്പിക്കും; പാപങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതനായി പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തും. ഈ ധര്മത്തിന്റെ ഭാഗ്യമാണ് അങ്ങേര് പറഞ്ഞത്; വളരെ ചെറിയ പരിശ്രമത്തില് അനേകം ഗുണങ്ങള് നേടാം. അനേകം അശ്വമേധയാഗങ്ങള് ചെയ്തവരും ഇതേ ഫലങ്ങള് പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്റെ സംശയം ദൂരീകരിക്കണം, എനിക്ക് അതീവ കൗതുകമുണ്ട്. രാജാവേ, മഹാബലശാലി, സപ്തര്ഷിമാരുടെ സാനിധ്യത്തില് സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനങ്ങള് കേള്ക്കൂ. പ്രയാഗം അഞ്ച് യോജനങ്ങള് വിസ്തൃതമായ പ്രദേശമാണ്; ആ ഭൂമിയില് മാത്രം പ്രവേശിച്ചാല് ഓരോ ചുവടിലും അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും. ആ സ്ഥലത്ത് ജീവന് ഉപേക്ഷിച്ചാല് ഏഴു പിതൃപുരുഷന്മാരെയും പതിനാലു വരാനിരിക്കുന്നവരെയും മോചിപ്പിക്കും. ഇത് അറിഞ്ഞാല് രാജാധിരാജന് സദാ സേവനത്തില് ഭക്തനാവണം; വിശ്വാസമില്ലാത്തവരും പാപബുദ്ധിയുള്ളവരും ദേവതകളാല് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന പ്രയാഗം പ്രാപിക്കില്ല. സ്നേഹമോ, ധനലോഭമോ, ആഗ്രഹം കൊണ്ടോ നയിക്കപ്പെടുന്നവന് തീര്ത്ഥയാത്രയുടെ ഫലവും പുണ്യഫലവും എങ്ങനെ നേടും? പ്രയാഗത്തില് എന്ത് ചെയ്യേണ്ടതോ ചെയ്യരുതോ എന്നറിയാതെ, തന്റെ സമ്പത്തും വില്ക്കുന്നവന്റെ ഫലവും എനിക്കറിയാന് വേണം, മഹാപിതാവേ. രാജാവേ, എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്ന വലിയ രഹസ്യം കേള്ക്കൂ: ഒരുമാസം പ്രയാഗത്തില് കുളിച്ച്, ഇന്ദ്രിയനിയമനം പാലിച്ചാല് പാപങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതനായി പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തും. പ്രയാഗത്തില് വിശ്വാസം വെട്ടിയവരുടെ ഫലവും കേള്ക്കൂ: ദിവസത്തില് മൂന്നു പ്രാവശ്യം കുളിച്ച്, ഭിക്ഷയിലായുള്ള ജീവിതം മൂന്നു മാസത്തോളം തുടരുമ്പോള് അവന് പാപമോചിതനായി സ്വര്ഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും; ഇതില് സംശയമില്ല. അവിടുത്തെ തീര്ത്ഥയാത്രയും അന്യാന്യ കര്മ്മങ്ങളും അജ്ഞാനത്തില് ചെയ്യുന്നവന് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുകയും, സ്വര്ഗ്ഗത്തില് ആദരിക്കപ്പെടുകയും, ധനവും ധാന്യവും നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്ത് സ്ഥിരമായി വാസം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. പൂർണ്ണമായ ജ്ഞാനമുള്ളവന് സദാ ആനന്ദം അനുഭവിക്കും; അവന് പിതൃപുരുഷന്മാരെയും പിതാമഹന്മാരെയും നരകത്തില് നിന്ന് രക്ഷിക്കും. നീ ധര്മാനുഷ്ഠാനിയും സത്യം അറിയുന്നവനുമാണ്; പലതവണ ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. നിന്റെ കാര്യത്തിനായി ഈ പുരാതന രഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം ഫലപ്രദമായിരിക്കുന്നു, എന്റെ വംശം രക്ഷപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അങ്ങിനെ കാണുന്നതിലൂടെ എനിക്ക് സന്തോഷവും ഭാഗ്യവും ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. നിനയെ കാണുന്നതിലൂടെ ഇന്ന് ഞാൻ പാപമോചിതനായി; ഇപ്പോൾ ഞാൻ എനിക്ക് തന്നെ അറിയുന്നു, പുണ്യവാനായിരിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവശാല് നിന്റെ ജന്മവും വംശവും ഫലപ്രദമാണ്; ജപം ചെയ്യുമ്പോള് പുണ്യം വർദ്ധിക്കും, കേൾക്കുമ്പോള് പാപം നശിക്കും. യമുനയില് എന്ത് പുണ്യഫലമുണ്ട്, മഹാമുനിയേ? നീ കണ്ടതും കേട്ടതും എല്ലാം എനിക്ക് പറയൂ. സൂര്യപുത്രിയായ ദേവിയാണ് യമുനാ; മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തയായ ഈ പുണ്യനദി അവിടെ ഒഴുകുന്നു. ഗംഗയുടെ വഴി പോലെ യമുനയും ആയിരക്കണക്കിന് യോജനങ്ങളിലായി പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു. യമുനയില് കുളിച്ച്, ജലമൊഴുകി, യുദിഷ്ഠിരാ, സ്തുതിയിലൂടെ പുണ്യം ലഭിക്കും; അവിടെ ദർശനം കൊണ്ട് മംഗളഫലങ്ങള് കാണാം. അവിടെ കുളിച്ച് ജലം കുടിച്ചാല് ഏഴു തലമുറ വരെ ശുദ്ധമാകുന്നു; ജീവന് ഉപേക്ഷിച്ചാല് പരമാവസ്ഥ പ്രാപിക്കും. യമുനയുടെ തെക്കന് തീരത്ത് അഗ്നിതീര്ത്ഥം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; പടിഞ്ഞാറ് ധര്മരാജയുടെ നരകതീര്ത്ഥം പ്രശസ്തമാണ്. അവിടെ കുളിച്ച് ജീവന് ഉപേക്ഷിച്ചാല് സ്വര്ഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും, വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകില്ല; അങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിന് തീര്ത്ഥങ്ങള് യമുനയുടെ തെക്കന് തീരത്തില് ഉണ്ട്. വടക്കോട്ട്, മഹാത്മനായ ആദിത്യന്റെ തീര്ത്ഥം — നിരഞ്ജന — ദേവതകളും ഇന്ദ്രനും വസിക്കുന്നതായാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്. യുദിഷ്ഠിരാ, സന്ധ്യാകാലത്ത് ദിവസത്തില് മൂന്നു പ്രാവശ്യം പൂജ ചെയ്യുന്നവര്ക്ക് ദേവതകളും ജ്ഞാനികളും സേവനം ചെയ്യുന്നു. ഭക്തിയോടെ തീര്ത്ഥങ്ങളില് കുളിക്കണം; അനേകം തീര്ത്ഥങ്ങള് പാപനാശിനികളായി ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ കുളിച്ച് ജീവന് ഉപേക്ഷിച്ചാല് സ്വര്ഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും, വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകില്ല. ഗംഗയും യമുനയും ഫലത്തില് സമമാണ്; പ്രാചീനത കൊണ്ട് ഗംഗയെ എല്ലായിടത്തും ആരാധിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, കുന്തിയുടെ പുത്രാ, എല്ലാ തീര്ത്ഥങ്ങളിലും കുളിക്കണം; ജീവിതത്തില് ചെയ്ത പാപം അതിവേഗം നശിക്കും. ആരൊക്കെ ഉണര്ന്ന് ഈ വൃത്താന്തം ജപിക്കുകയോ കേള്ക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു, അവര് എല്ലാ പാപങ്ങളില് നിന്നും മോചിതരായി സ്വര്ഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും. ബ്രഹ്മാവില് നിന്നു ജനിച്ച പുരാണത്തില് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനങ്ങള് ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്: ആയിരങ്ങള്, നൂറുകള്, പതിനായിരങ്ങള് തീര്ത്ഥങ്ങള് — എല്ലാം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും പരമാവസ്ഥ നൽകുന്നവയായും ഓര്മ്മിക്കപ്പെടുന്നു. സോമതീര്ത്ഥം വലിയ പുണ്യവും പാപനാശവും നൽകുന്നു; കുളിക്കുമ്പോള് നൂറോളം ആളുകളെ രക്ഷിക്കും. അതുകൊണ്ട്, എല്ലാ പരിശ്രമത്തോടും അവിടെ കുളിക്കണം. ഭൂമിയില് നൈമിശം, ആകാശത്തില് പുഷ്കരം, മൂന്ന് ലോകങ്ങളില് കുരുക്ഷേത്രം ഏറ്റവും പ്രധാനമാണ്. അവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും എങ്ങനെ ഒരേ ഒരു തീര്ത്ഥം മാത്രമാണ് അങ്ങേര് പ്രശംസിക്കുന്നത്? അവിടെ പറയുന്നത് അളവില്ലാത്തതും, വിശ്വസിക്കേണ്ടതല്ലാത്തതും, അതിജയിക്കാനാവാത്തതുമാണ്.