സമസ്ത സൃഷ്ടിയുടെ ആത്മാവ്, സൂര്യപുത്രനായ മനുവിനോട് കര്മ്മശാസ്ത്രത്തെയും സാംഖ്യയെയും വളരെ വിശദമായി, യുക്തിപൂര്വ്വം ഉപദേശിച്ചു. ആ സന്ദര്ഭം കേട്ടവര് സൂതന് മഹര്ഷിയോട് അഭ്യര്ത്ഥിച്ചു: “സൂത, കര്മ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങള് ഞങ്ങള് കേള്ക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്ത് നിന്നു മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതൊന്നുമില്ലാത്ത ധാര്മ്മികനാണ് നീ.” അതിനുവേണ്ടി സൂതന് പറഞ്ഞു: “വിഷ്ണു വിവരണം ചെയ്ത പ്രകാരം കര്മ്മശാസ്ത്രം ഞാന് വിശദീകരിക്കാം. കാരണം, കര്മ്മശാസ്ത്രം ആയിരം ജ്ഞാനശാസ്ത്രങ്ങളെക്കാള് ഉന്നതമാണ്. കര്മ്മശാസ്ത്രത്തിലൂടെ ജ്ഞാനം ഉദയം ചെയ്യുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അതാണ് പരമാവസ്ഥ. കര്മ്മവും ജ്ഞാനവും ചേര്ന്നാണ് ബ്രഹ്മം ഉദയിക്കുന്നത്, ജ്ഞാനം മാത്രം മതിയായില്ല. അതിനാല്, കര്മ്മത്തില് മനസ്സു നിശ്ചലമായവന് ശാശ്വതസത്യം പ്രാപിക്കും; മുഴുവന് വേദവും അതിന്റെ പരിപാലകരുടെ ആചരണവും ധര്മ്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. അവിടെ ആത്മാവിന്റെ എട്ട് പ്രധാന ഗുണങ്ങള് ഉയര്ത്തിപ്പറയപ്പെടുന്നു: എല്ലാ ജീവികളോടും ദയ, രക്ഷ തേടുന്നവരോട് ക്ഷമ, ലോകത്ത് അസൂയയില്ലായ്മ, ദ്വിജന്മാര്ക്ക് ആന്തരിക-ബാഹ്യ ശുദ്ധി, കര്മ്മങ്ങള് ബുദ്ധിമുട്ടില്ലാതെ നിര്വഹിക്കല്, ശുഭമായ ആചരണം പാലിക്കല്, സമ്പാദിച്ച ധനം പോലും ദാനത്തില് കഞ്ചുഷി കാണിക്കാതിരിക്കുക, മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വത്തിലും ഭാര്യയിലും ആഗ്രഹം ഇല്ലാതിരിക്കുക. പുരാണജ്ഞര് പ്രഖ്യാപിച്ച ഈ എട്ടു ആത്മഗുണങ്ങളാണ് കര്മ്മശാസ്ത്രം, അതുവഴിയാണ് ജ്ഞാനപഥം. കര്മ്മശാസ്ത്രം ഇല്ലാതെ ജ്ഞാനം ഇവിടെ ആര്ക്കുമില്ല; അതിനാല് ശ്രുതി, സ്മൃതി എന്നിവയില് പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ധര്മ്മം ശ്രദ്ധയോടെ അനുഷ്ഠിക്കണം. ദൈവങ്ങള്, പിതാക്കന്മാര്, മനുഷ്യര് എന്നിവരെ ഓരോ ദിവസവും ഹോമാദികളിലൂടെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം. ഋഷികളെ പാരായണത്തിലൂടെ, പിതൃകള്ക്ക് വിധിപൂര്വ്വം പിണ്ഡം നല്കി, ജീവികളെ അന്നദാനത്തിലൂടെ, ഭൂതഗണങ്ങളെ ബല്യാദികളിലൂടെ ആരാധിക്കണം. ഗൃഹസ്ഥന് ചെയ്യുന്ന അഹിംസാമൂലം അഞ്ചു ഹത്യകള് ഉണ്ട്: ഉലക്ക, ചങ്ക്, അഗ്നി, ജലപാത്രം, ചൂള. ഇവകൊണ്ടു സ്വര്ഗ്ഗം ലഭ്യമാവില്ല; അതിനാല് അവശേഷിക്കുന്ന പാപം നീക്കാന് ഈ അഞ്ച് യജ്ഞങ്ങള് നിര്ദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടും എട്ടും സംസ്കാരങ്ങള് ചെയ്തവന് പോലും ആത്മഗുണങ്ങള് ഇല്ലെങ്കില് മോക്ഷം ലഭിക്കില്ല. അതുകൊണ്ട് ആത്മഗുണങ്ങളോടുകൂടി ശാസ്ത്രാനുസൃത കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യണം; പ്രത്യേകിച്ച് പശുക്കളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ക്ഷേമത്തിനായി സമ്പത്ത് വിനിയോഗിക്കണം. പശു, ഭൂമി, പൊന്നു, വസ്ത്രം, സുഗന്ധപുഷ്പം, ജലം എന്നിവകൊണ്ട് ശുഭദായിയായ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, സൂര്യ, രുദ്ര, അഗ്നി, ആത്മാവ് എന്നായി ഭാവിക്കുന്ന ദൈവത്തെ ആരാധിക്കണം. വ്രതം, ഉപവാസം, യുക്തമായ ചടങ്ങുകള്, വിശ്വാസം, അസൂയയില്ലായ്മ—ഇവയോടെ ഇന്ദ്രിയാതീതനായ, ശാന്തനായ, സൂക്ഷ്മനായ, അവ്യക്തനായ, ശാശ്വതനായ, വാസുദേവനായ, വിശ്വരൂപനായ ആ പരമാത്മാവില് നിന്നാണ് ഈ സകല രൂപങ്ങളും ഉദയിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശ്രീമാനായ സൂര്യ, നന്ദിയുടമ, അഷ്ടവസുക്കള്, ഏകാദശരുദ്രന്മാര്, ലോകപാലകര്, പിതൃകള്, മാതാക്കള്—ഇവരുടെ ശക്തികള് ചലനശേഷിയോടെ, അചലരൂപത്തോടും കൂടിയാണ്. ഇവരില് നാലുപേരുടെ മൂലാധാരം അവ്യക്തന് തന്നെയാണ്. ഓം, ഓം—ബ്രഹ്മാവായാലോ, സൂര്യനായാലോ, വിഷ്ണുവായാലോ, ശിവനായാലോ, വിവേചനം കൂടാതെ ആരാധിക്കുമ്പോള് ചലനശേഷിയുള്ളതും ഇല്ലാത്തതുമായ എല്ലാം ആരാധിക്കപ്പെട്ടതായി കണക്കാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാദികളുടെ പരമാധിഷ്ഠാനം, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ആധാരം, വേദരൂപത്തിലാണ് സ്ഥാപിതം; അതുകൊണ്ടു പൂഷനെ ഭക്ത്യാ ആരാധിക്കണം. അഗ്നിയും ബ്രാഹ്മണരും പ്രധാനമാക്കി, അവരെ ദാന, വ്രതം, ഉപവാസം, ജപം, ഹോമം എന്നിവയിലൂടെ യുക്തിയായി ആദരിക്കണം. യജ്ഞാചരണത്തില് ഭക്തിയുള്ളവനും, വേദാന്തം, ശാസ്ത്രം, സ്മൃതികള് എന്നിവയെ ആദരിക്കുന്നവനും, പാപഭയമുള്ളവനും, ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും പ്രാപിക്കാത്തത് ഒന്നുമില്ല. ഇതിനുശേഷം, സൂതനോട് വീണ്ടും ചോദിച്ചു: “സൂത, പുരാണങ്ങളുടെ സംഖ്യയും ദാനത്തിന്റെ സമ്പൂര്ണ നിയമവും ക്രമമായി വിശദീകരിച്ചുതരിക.” സൂതന് പറഞ്ഞു: “ഈ ഉപദേശം തന്നെ, ആദിപുരുഷനായ ലോകാത്മാവ് മനുവിനോട് പറഞ്ഞതു, കേള്ക്കൂ. പുരാണം ബ്രഹ്മാവിനാല് ഓര്മ്മിക്കപ്പെട്ടു, അതാണ് ആദി ഗ്രന്ഥം; അതിനുശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിലൂടെ വേദങ്ങള് ഉദിച്ചു. അന്ന്, ഒരു മുന് സൃഷ്ടിയിലൊരു പുരാണം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു; അക്ഷുനമായ, മൂന്നു പുരുഷാര്ത്ഥങ്ങള്ക്കും സഹായിയായ, നൂറുകോടി ശ്ലോകങ്ങളോളം ദീര്ഘമായത്. ലോകങ്ങള് ദഹിച്ചപ്പോള്, ഞാന് അശ്വരൂപത്തില് നാല് വേദങ്ങളും മഹത്തായ പുരാണവും ശേഖരിച്ചു. പിന്നീട്, മീമാംസയും ധര്മ്മശാസ്ത്രവും എടുത്ത്, അവയും ഞാന് രചിച്ചു; വീണ്ടും, മീന് രൂപത്തില് സൃഷ്ടിയാരംഭത്തില് ജലസമുദ്രത്തില് അവയെ സംരക്ഷിച്ചു. ജലത്തില് വസിച്ചുകൊണ്ട് ഈ സകലവും ഞാന് വിവരിച്ചു; അത് കേട്ടു ചതുരാനനന് (ബ്രഹ്മാവ്) അതിനെ ഋഷികള്ക്കും ദേവന്മാര്ക്കും വിവരിച്ചു. ഇങ്ങനെ പുരാണം എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങള്ക്കും ഉറവിടമായി. എന്നാല്, കാലക്രമേണ അതിന്റെ അംഗീകാരം കുറഞ്ഞതറിഞ്ഞ്, ഓരോ ദ്വാപരയുഗത്തിലും, വ്യാസരൂപം സ്വീകരിച്ച്, ഞാന് അതിനെ നാലുലക്ഷം ശ്ലോകങ്ങളായി സംക്ഷിപ്തമാക്കി. ഇങ്ങനെ പതിനെട്ട് ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ലോകത്ത് പ്രസിദ്ധമാക്കി; ഇപ്പോള് ദേവലോകത്തത് നൂറുകോടി ശ്ലോകങ്ങളുള്ള മഹത്തായ രൂപത്തിലാണ്. ഈ ലോകത്ത് അതിന്റെ അര്ത്ഥം നാലുലക്ഷം ശ്ലോകങ്ങളിലായി സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോള് ഇവിടത്തെ പതിനെട്ട് പുരാണങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് പറയുന്നത്. ബ്രഹ്മപുരാണം മുപ്പതിനായിരം ശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; അതിനെ എഴുതിയും, പശുവും വെള്ളവും ചേര്ത്തും വൈശാഖപൗര്ണമിയില് ദാനമായി നല്കുന്നവര് ബ്രഹ്മലോകത്തില് ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ലോകം പൊന്നിനിരത്തിയ കമലമായിരുന്നപ്പോള് അതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രചിച്ചതിനാല്, പണ്ഡിതര് അതിനെ പത്മപുരാണം എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഇതിന് അഞ്ഞൂറ്റി അഞ്ഞൂറ്റി അഞ്ചായിരം ശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്. ഈ പുരാണം, പൊന്നിന്റെ കമലവും എള്ളും ചേര്ത്ത് ജ്യേഷ്ഠമാസത്തില് ദാനം ചെയ്താല് അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കും. പരാശരമുനി സംസാരിച്ച പുരാണം, വര്ാഹകാലവും എല്ലാ ധര്മ്മങ്ങളും ഉള്ക്കൊള്ളുന്നതും, വൈഷ്ണവപുരാണം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.