പാർജന്യനും പവമാനനും രണ്ടാമത്തെ അഗ്നികളാണ്; പവമാനനെ കാണാൻ കഴിയില്ല. പാവക എന്ന അഗ്നി, ചൂടും ഏകാഗ്രതയും നിറഞ്ഞവൻ, വടക്കുഭാഗത്താണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു. ഹവിയെ ആസ്വദിക്കുന്ന അഗ്നി, ശുദ്ധീകരിക്കാനാവാത്തവൻ, ശാമിത്ര എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; അവൻ പ്രത്യേകതയുള്ളവനാണ്. ശതധാമാ എന്ന അഗ്നി, ശുദ്ധമായ നെയ്യിൽ പ്രകാശിക്കുന്നവൻ, ഭയങ്കരമായാധിപത്യം ഉള്ളവനാണ്. ഭൂമിയെ തന്റെ ആധാരമാക്കിയ ബ്രഹ്മജ്യോതി ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവനാണ്. അജൈകപാദ് ആരാധിക്കേണ്ടത് ശാലാമുഖനെയാണ്; അജൈകപാദ് അവനിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. വിവരണാതീതനായ അഹിർബുധ്ന്യൻ ബാഹ്യത്തിലും തെക്കൻ അറ്റത്തുമാണ്; ഇവരാണ് അവന്റെ പുത്രന്മാർ. ഈ അഗ്നികളെ ദ്വിജന്മാർ ഓർത്തിരിക്കേണ്ടവരാണ്. ഇനി ഞാൻ ചലിക്കുന്ന എട്ട് അഗ്നികളെപ്പറ്റി പറയുന്നു: ഹോത്രിയുടെ പുത്രൻ, യജ്ഞകുശത്തിൽ ഉള്ള അഗ്നി, ഹവികൾ എത്തിക്കുന്നവൻ. പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന അഗ്നിയായ പ്രചേതാ രണ്ടാമത്തേതാണ്, സഹായിയാണ്; അഗ്നിയുടെ പുത്രനായ വിശ്വവേദ ബ്രാഹ്മണന്റെ പാരായകൻ എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ജലങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം സ്വാംഭഃ എന്നാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്, സെതു എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ധിഷ്ണ്യ അഗ്നികൾ യജ്ഞത്തിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്നവരാണ്; ഈ അഗ്നികളെ ദ്വിജന്മാർ സോമയോടെ ആരാധിക്കുന്നു. പിന്നീട്, പാവക എന്ന അഗ്നി, സദാചാരികൾ ചേർത്തു പറയുന്നവൻ, അവഭൃഥ അഗ്നിയായി അറിയപ്പെടുന്നു; അവനെ വരുണനോടൊപ്പം ആരാധിക്കുന്നു. ഹൃദയത്തിലെ അഗ്നിയുടെ പുത്രൻ വയറ്റിൽ വസിക്കുന്നു; മനുഷ്യർക്കായി പാചകം ചെയ്യുന്നു. തീപിടിച്ച വയറ് എപ്പോഴും തുളഞ്ഞ അഗ്നിയായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു. പരസ്പര ഇടപഴകലിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന അഗ്നി എല്ലാ ജീവികളെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അഗ്നിയുടെ പുത്രനായ കോപവാനായ സമ്വർത്തകൻ ഭയങ്കരനായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു. ജലം കുടിച്ചുകൊണ്ട്, അവൻ സമുദ്രാഗ്നിയുടെ വായിൽ വസിക്കുന്നു; സമുദ്രവാസിയുടെ പുത്രനായ സഹരക്ഷൻ ശ്രദ്ധേയനാണ്. സഹരക്ഷൻ മനുഷ്യരുടെ വീടുകളിൽ വസിച്ച് ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നു; അവന്റെ പുത്രനായ മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന അഗ്നി, മനുഷ്യരിൽ മരിച്ചവരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പാവക അഗ്നിയുടെ പുത്രന്മാരെ ദ്വിജന്മാർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു; പിന്നീട്, ശക്തിയേറിയ അവന്റെ പുത്രന്മാരെ ഗന്ധർവന്മാരും അസുരന്മാരും കൊണ്ടുപോയി. കാട്ടിൽ ഉത്ഭവിച്ച അഗ്നി ഇന്ധനം നേടി; ആയുസ് എന്ന ഭാഗ്യശാലിയായവൻ മൃഗത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു. ആയുസിന്റെ ശക്തിയേറിയ പുത്രൻ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനാണ്; പാചകയജ്ഞത്തിൽ ഹവിയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവൻ അവൻ തന്നെയാണ്. ദേവന്മാരുടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ഹവിയും പിതൃകർമ്മങ്ങളും ദഹിപ്പിക്കുന്നവൻ ഈ പുത്രനാണ്; അതിന്റെ കൂടെയുണ്ടാവുന്ന അത്ഭുതകരമായ അഗ്നി വലിയ പ്രതിഷ്ഠയുള്ളവനാണ്. പ്രായശ്ചിത്ത യജ്ഞങ്ങളിൽ അഭിമാനത്തോടെ ഇരിക്കുന്നവൻ മോഷ്ടിച്ച ഹവിയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അത്ഭുതപുത്രൻ ധീരനാണ്, ദേവന്മാരിൽ മഹാനായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു. അവനിൽ നിന്ന് വിവിധ അഗ്നികൾ ഉത്ഭവിച്ചു; അവന്റെ പുത്രൻ മഹർഷിയാണ്, ഈ വിവിധ അഗ്നികളുടെ പുത്രന്മാരിൽ നിന്നു ചൂടുകൊണ്ട് എട്ട് അഗ്നികൾ ജനിച്ചു എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. ആഗ്രഹിച്ച ഹവികളിൽ അഭിമാനത്തോടെ ഇരിക്കുന്നവനും അസുരന്മാരെയും ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്—സുരഭി, വസുമാൻ, നദ, ഹര്യശ്വ, രുക്മവാൻ, പ്രവർഗ്യ, ക്ഷേമവാൻ—ഇങ്ങനെ എട്ടു പേരാണ് പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നത്; ഇവർ ശുദ്ധമായ അഗ്നിയുടെ സന്തതികളാണ്, ആകെ പതിനാലു അഗ്നികൾ ഉണ്ട്. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവരും, പൂർവ്വസൃഷ്ടിയിൽ ഉണ്ടായവരുമായ ഈ അഗ്നികൾ ദേവരാത്രികളുടെ ശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം വിവരിക്കപ്പെട്ടു. സ്വായംഭുവാന്തരത്തിലെ ഇടവേളയിൽ ഈ അഭിമാനമുള്ള അഗ്നികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ഇവ ജീവജഡങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അഗ്നിധ്രർ, തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ അർപ്പിതരായി, മുമ്പ് ഹവികൾ വഹിച്ചിരുന്നു; ആഗ്രഹിച്ചവരും പ്രത്യേകാവസരങ്ങളിലും ഉള്ളവരും യജ്ഞങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവരാണ്. കഴിഞ്ഞ മൻവന്തരത്തിൽ, ശുക്രന്മാരോടും യമന്മാരോടും കൂടിയുള്ള ദൈവസംഘത്തോടൊപ്പം, ഇവ ആദിമാനുവിന്റെ ആദ്യ ഇടവേളയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ അഗ്നി അറിയുന്നവരുടെ ഉത്ഭവസ്ഥലങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇവയെ സവർണികളായ ഏഴു മൻവന്തരങ്ങളിൽ, സ്വരോചിഷൻ തുടങ്ങി, മനസ്സിലാക്കണം. അങ്ങനെ, എല്ലാ കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ മൻവന്തരങ്ങളിൽ അഗ്നി അറിയുന്നവരുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എല്ലാ മൻവന്തരങ്ങളിലും, വിവിധ രൂപങ്ങളിലും ലക്ഷ്യങ്ങളിലും, അഗ്നികൾ ഇപ്പോഴുള്ള യമന്മാരോടും ദേവന്മാരോടും കൂടെ ഉണ്ട്. വരാനിരിക്കുന്ന ദേവന്മാരോടും കൂടിയുള്ള അഗ്നികളും അപ്പോൾ വസിക്കും; അങ്ങനെ അഗ്നികളുടെ പരമ്പര ഞാൻ ക്രമത്തിലും വിശദമായും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—ഇനി നിങ്ങൾക്ക് എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹം? ഇപ്പോൾ, വിഷ്ണു ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പറഞ്ഞ അതി പരമമായ, ഉത്തമമായ വിഷയത്തെ മുഴുവനായി വിശദമായി പറയൂ; ധർമ്മത്തിന്റെയും അധർമ്മത്തിന്റെയും സമ്പൂർണ്ണ വിവരണം. അങ്ങനെയാണ്, ആ ഏകസമുദ്രത്തിൽ, ജനാർദ്ദനൻ മീനരൂപത്തിൽ, സൃഷ്ടിയുടെ ഉത്ഭവവും പുനഃസൃഷ്ടിയും മുഴുവനായി വിവരിച്ചു. വിശ്വാത്മാവ്, സൂര്യപുത്രനായ മനുവിനോട്, കര്മശാസ്ത്രവും സംഖ്യശാസ്ത്രവും യഥാവിധി വിശദമായി ഉപദേശിച്ചു. ഹേ സൂതാ, ഞങ്ങൾ ആ കര്മശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ലോകത്തിൽ എന്തും അറിയാത്തതൊന്നുമില്ലാത്തവനാണ് നീ, ധർമ്മനിഷ്ഠനായവനേ. വിഷ്ണു വിവരിച്ച കര്മശാസ്ത്രം ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം; കാരണം, കര്മശാസ്ത്രം ആയിരം ജ്ഞാനശാസ്ത്രങ്ങളെക്കാൾ മഹത്വമുള്ളതാണെന്ന് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. കര്മശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അതു പരമാവസ്ഥ. കര്മത്തിലും ജ്ഞാനത്തിലും നിന്ന് ബ്രഹ്മം ഉത്ഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ കര്മമില്ലാത്ത ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് അല്ല. അതിനാൽ, കര്മത്തിൽ മനസ്സു സ്ഥിരതയുള്ളവൻ ശാശ്വതസത്യം നേടുന്നു; മുഴുവൻ വേദവും ധർമ്മത്തിന്റെ മൂലമാണ്, അതുപോലെ അതറിയുന്നവരുടെ ആചാരവും. അതിൽ ആത്മാവിന്റെ എട്ട് പ്രധാന ഗുണങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണ, അഭയം തേടുന്നവരോടും ക്ഷമ, ലോകത്തിൽ അസൂയയില്ലായ്മ, ദ്വിജന്മാർക്കും അകത്തും പുറത്തും ശുദ്ധി, കഷ്ടപ്പെടാതെ കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യൽ, ശുഭമായ ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കൽ. സമ്പാദിച്ച സമ്പത്തിലും കഞ്ചുഷത്വം കാണിക്കരുത്, ദുർഘടാവസ്ഥയിൽ സമ്പാദിച്ചാലും; അതുപോലെ, മറ്റുള്ളവരുടെ വസ്തുക്കളിലേക്കും ഭാര്യകളിലേക്കുമുള്ള ആഗ്രഹം ഒരിക്കലുമില്ലായ്മ. ഈ എട്ട് ആത്മഗുണങ്ങൾ പുരാണജ്ഞന്മാർ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതാണ് കര്മശാസ്ത്രം, ജ്ഞാനപഥത്തിലേക്കുള്ള വഴി. കര്മശാസ്ത്രമില്ലാതെ, ജ്ഞാനം ഇവിടെ ആരിലും കാണുന്നില്ല; ശ്രുതി, സ്മൃതി എന്നിവയിൽ പഠിപ്പിച്ച ധർമ്മം ശ്രമപൂർവ്വം ആചരിക്കണം.