ಋಷಿರ್ಹಿಂಸಾಗತೌ ಧಾತುರ್ ವಿದ್ಯಾ ಸತ್ಯಂ ತಪಃ ಶ್ರುತಮ್ ಏಷ ಸನ್ನಿಲಯೋ ಯಸ್ಮಾದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ತುತತಸ್ ತ್ವ್ ಋಷಿಃ
ಋಷಿಯು ಅಹಿಂಸೆ, ವಿದ್ಯೆ, ಸತ್ಯ, ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ವೇದಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲವು ಒಂದಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಋಷಿಯೂ.
ನಿವೃತ್ತಿಸಮಕಾಲಾಚ್ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾವ್ಯಕ್ತ ಋಷಿಸ್ತ್ವಯಮ್ ಋಷತೇ ಪರಮಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪರಮರ್ಷಿಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ
ಹಿಂತಿರುಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಋಷಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪರಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪುವುದರಿಂದ ಪರಮಋಷಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಗತ್ಯರ್ಥಾದ್ ಋಷತೇರ್ ಧಾತೋರ್ ನಾಮನಿರ್ವೃತ್ತಿಕಾರಣಮ್ ಯಸ್ಮಾದೇಷ ಸ್ವಯಂಭೂತಸ್ ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಋಷಿತಾ ಮತಾ
ಹೋಗುವಿಕೆಯ ಅರ್ಥವಿರುವ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಹೆಸರಿನ ಉತ್ಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಹಾತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಋಷಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಸೇಶ್ವರಾಃ ಸ್ವಯಮುದ್ಭೂತಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾನಸಾಃ ಸುತಾಃ ನಿವರ್ತಮಾನೈಸ್ತೈರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಮಹಾನ್ಪರಿಗತಃ ಪರಃ
ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರರು, ಈಶ್ವರನೊಂದಿಗೆ, ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಅವರು ಮಹತ್ತಾದ ಪರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದರು.
ಯಸ್ಮಾದ್ ದೃಶಪರತ್ವೇನ ಸಹ ತಸ್ಮಾನ್ಮಹರ್ಷಯಃ ಈಶ್ವರಾಣಾಂ ಸುತಾಸ್ತೇಷಾಂ ಮಾನಸಾಶ್ಚೌರಸಾಶ್ಚ ವೈ
ಅತ್ಯುತ್ತಮ ದರ್ಶನದ ಜೊತೆಗೆ, ಇವರನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈಶ್ವರರ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಕೆಲವರು ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು.
ಋಷಿಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಪರತ್ವೇನ ಭೂತಾದಿರೃಷಯಸ್ತತಃ ಋಷಿಪುತ್ರಾ ಋಷೀಕಾಸ್ತು ಮೈಥುನಾದ್ಗರ್ಭಸಮ್ಭವಾಃ
ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅವರಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು. ಆ ಋಷಿಗಳ ಪುತ್ರರು, ಋಷಿಕರು, ಅವರು ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು.
ಪರತ್ವೇನ ಋಷನ್ತೇ ವೈ ಭೂತಾದೀನೃಷಿಕಾಸ್ತತಃ ಋಷಿಕಾಣಾಂ ಸುತಾ ಯೇ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಋಷಿಪುತ್ರಕಾಃ
ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಋಷಿಗಳು, ಆ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಋಷಿಕರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಆ ಋಷಿಕರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಋಷಿಪುತ್ರಕರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಶ್ರುತ್ವಾ ಋಷಂ ಪರತ್ವೇನ ಶ್ರುತಾಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಛ್ರುತರ್ಷಯಃ ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ಮಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ವಾ-ಹಂಕಾರಾತ್ಮಾ ತಥೈವ ಚ
ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಋಷಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದವರು, ಅವರು ಶ್ರುತರ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವ್ಯಕ್ತ ಆತ್ಮ, ಮಹಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರರೂಪ ಆತ್ಮ ಕೂಡ ಇದೆ.
ಭೂತಾತ್ಮಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾತ್ಮಾ ಚ ತೇಷಾಂ ತಜ್ಜ್ಞಾನಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯೇವಮೃಷಿಜಾತಿಸ್ತು ಪಞ್ಚಧಾ ನಾಮವಿಶ್ರುತಾ
ಭೂತಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾತ್ಮ—ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ, ಋಷಿಗಳ ವಂಶವು ಐದು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಭೃಗುರ್ಮರೀಚಿರತ್ರಿಶ್ಚ ಅಙ್ಗಿರಾಃ ಪುಲಹಃ ಕ್ರತುಃ ಮನುರ್ದಕ್ಷೋ ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚ ಪುಲಸ್ತ್ಯಶ್ಚಾಪಿ ತೇ ದಶ
ಭೃಗು, ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಅಂಗಿರಾ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು, ಮನು, ದಕ್ಷ, ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪುಲಸ್ತ್ಯ—ಈ ಹತ್ತು ಮಂದಿ.
ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾನಸಾ ಹ್ಯೇತೇ ಉತ್ಪನ್ನಾಃ ಸ್ವಯಮೀಶ್ವರಾಃ ಪರತ್ವೇನರ್ಷಯೋ ಯಸ್ಮಾನ್ ಮತಾಸ್ತಸ್ಮಾನ್ಮಹರ್ಷಯಃ
ಇವರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಹುಟ್ಟಿದ ಈಶ್ವರರು. ಪರಮ ಋಷಿಗಳು ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಈಶ್ವರಾಣಾಂ ಸುತಾಸ್ತ್ವೇಷಾಮ್ ಋಷಯಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧತ ಕಾವ್ಯೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಶ್ಚೈವ ಕಶ್ಯಪಶ್ಚ್ಯವನಸ್ತಥಾ
ಈ ಈಶ್ವರರ ಪುತ್ರರು ಋಷಿಗಳು. ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ: ಕಾವ್ಯ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಕಶ್ಯಪ ಮತ್ತು ಚ್ಯವನ.
ಉತಥ್ಯೋ ವಾಮದೇವಶ್ಚ ಅಗಸ್ತ್ಯಃ ಕೌಶಿಕಸ್ತಥಾ ಕರ್ದಮೋ ವಾಲಖಿಲ್ಯಾಶ್ಚ ವಿಶ್ರವಾಃ ಶಕ್ತಿವರ್ಧನಃ
ಉತಥ್ಯ, ವಾಮದೇವ, ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಕೌಶಿಕ, ಕರ್ದಮ, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು, ವಿಶ್ರವಾ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿವರ್ಧನ.
ಇತ್ಯೇತೇ ಋಷಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಸ್ ತಪಸಾ ಋಷಿತಾಂ ಗತಾಃ ತೇಷಾಂ ಪುತ್ರಾನೃಷೀಕಾಂಸ್ತು ಗರ್ಭೋತ್ಪನ್ನಾನ್ನಿಬೋಧತ
ಈ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಋಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅವರ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಋಷಿಕರನ್ನು ಕೇಳಿ.
ವತ್ಸರೋ ನಗ್ನಹೂಶ್ ಚೈವ ಭರದ್ವಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ಋಷಿರ್ದೀರ್ಘತಮಾಶ್ಚೈವ ಬೃಹದ್ವಕ್ಷಾಃ ಶರದ್ವತಃ
ವತ್ಸರ, ನಾಗ್ನಹೂ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಭರದ್ವಾಜ, ದೀರ್ಘತಮ, ಬೃಹದ್ವಕ್ಷ, ಶರದ್ವತ.
ವಾಜಿಶ್ರವಾಃ ಸುಚಿನ್ತಶ್ಚ ಶಾವಶ್ಚ ಸಪರಾಶರಃ ಶೃಙ್ಗೀ ಚ ಶಙ್ಖಪಾಚ್ ಚೈವ ರಾಜಾ ವೈಶ್ರವಣಸ್ತಥಾ
ವಾಜಿಶ್ರವ, ಸುಚಿಂತ, ಶಾವ, ಪರಾಶರ, ಶೃಂಗಿ, ಶಂಖಪ, ಮತ್ತು ರಾಜ ವೈಶ್ರವಣ.
ಇತ್ಯೇತೇ ಋಷಿಕಾಃ ಸರ್ವೇ ಸತ್ಯೇನ ಋಷಿತಾಂ ಗತಾಃ ಈಶ್ವರಾ ಋಷಯಶ್ಚೈವ ಋಷೀಕಾ ಯೇ ಚ ವಿಶ್ರುತಾಃ
ಈ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಕರು ಸತ್ಯದಿಂದ ಋಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದವರು. ಈಶ್ವರರು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಋಷಿಕರು.
ಏವಂ ಮನ್ತ್ರಕೃತಃ ಸರ್ವೇ ಕೃತ್ಸ್ನಶಶ್ಚ ನಿಬೋಧತ ಭೃಗುಃ ಕಾಶ್ಯಪಃ ಪ್ರಚೇತಾ ದಧೀಚೋ ಹ್ಯಾತ್ಮವಾನಪಿ
ಹೀಗೆ, ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಕೃತರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಿ: ಭೃಗು, ಕಶ್ಯಪ, ಪ್ರಚೇತ, ಆತ್ಮವಂತ ದಧೀಚ.
ಊರ್ಷೋ ಽಥ ಜಮದಗ್ನಿಶ್ಚ ವೇದಃ ಸಾರಸ್ವತಸ್ತಥಾ ಆರ್ಷ್ಟಿಷೇಣಶ್ಚ್ಯವನಶ್ಚ ವೀತಹವ್ಯಃ ಸವೇಧಸಃ
ಊರ್ಷ, ಜಮದಗ್ನಿ, ವೇದ, ಸಾರಸ್ವತ, ಆರ್ಷ್ಟಿಷೇಣ, ಚ್ಯವನ, ವೀತಹವ್ಯ ಮತ್ತು ಸವೇಧಸ.
ವೈನ್ಯಃ ಪೃಥುರ್ದಿವೋದಾಸೋ ಬ್ರಹ್ಮವಾನ್ಗೃತ್ಸಶೌನಕೌ ಏಕೋನವಿಂಶತಿರ್ಹ್ಯೇತೇ ಭೃಗವೋ ಮನ್ತ್ರಕೃತ್ತಮಾಃ
ವೈನ್ಯ, ಪೃಥು, ದಿವೋದಾಸ, ಬ್ರಹ್ಮವಾನ್, ಗೃತ್ಸ, ಶೌನಕ—ಈ ಒಂಬತ್ತನ್ನುಹತ್ತು ಮಂದಿ ಭೃಗುಗಳು ಮಂತ್ರಕೃತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು.
ಅಙ್ಗಿರಾಶ್ಚೈವ ತ್ರಿತಶ್ಚ ಭರದ್ವಾಜೋ ಽಥ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಕೃತವಾಚಸ್ತಥಾ ಗರ್ಗಃ ಸ್ಮೃತಿಸಂಕೃತಿರೇವ ಚ
ಅಂಗಿರಸರು, ತೃತ, ಭರದ್ವಾಜ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಕೃತವಾಚ, ಗರ್ಗ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಸಂಕೃತಿ ಎಂಬವರು.
ಗುರುವೀತಶ್ಚ ಮಾನ್ಧಾತಾ ಅಮ್ಬರೀಷಸ್ತಥೈವ ಚ ಯುವನಾಶ್ವಃ ಪುರುಕುತ್ಸಃ ಸ್ವಶ್ರವಸ್ತು ಸದಸ್ಯವಾನ್
ಗುರುವೀತ, ಮಾಂಧಾತ, ಅಂಬರೀಷ, ಯುವನಾಶ್ವ, ಪುರುಕutsa, ಸ್ವಶ್ರವಸ್ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯವಾನ್ ಎಂಬವರು.
ಅಜಮೀಢೋ ಽಸ್ವಹಾರ್ಯಶ್ಚ ಹ್ಯ್ ಉತ್ಕಲಃ ಕವಿರೇವ ಚ ಪೃಷದಶ್ವೋ ವಿರೂಪಶ್ಚ ಕಾವ್ಯಶ್ಚೈವಾಥ ಮುದ್ಗಲಃ
ಅಜಮೀಢ, ಅಸ್ವಹಾರ್ಯ, ಉತ್ಕಲ, ಕವಿ, ಪೃಷದಶ್ವ, ವಿರೂಪ, ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಮುಡ್ಗಲ ಎಂಬವರು.
ಉತಥ್ಯಶ್ಚ ಶರದ್ವಾಂಶ್ಚ ತಥಾ ವಾಜಿಶ್ರವಾ ಅಪಿ ಅಪಸ್ಯೌಷಃ ಸುಚಿತ್ತಿಶ್ಚ ವಾಮದೇವಸ್ತಥೈವ ಚ
ಉತಥ್ಯ, ಶರದ್ವಾಂಸ್, ವಾಜಿಶ್ರವ, ಅಪಸ್ಯೌಷ, ಸುಚಿತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವ ಎಂಬವರು.
ಋಷಿಜೋ ಬೃಹಚ್ಛುಕ್ಲಶ್ಚ ಋಷಿರ್ದೀರ್ಘತಮಾ ಅಪಿ ಕಕ್ಷೀವಾಂಶ್ಚ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯಙ್ಗಿರಸಾಂ ವರಾಃ
ಋಷಿಜ, ಬೃಹಚ್ಛುಕ್ಲ, ದೀರ್ಘತಮ, ಕಕ್ಷೀವಾನ್—ಈ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಜನರನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಂಗಿರಸರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಏತೇ ಮನ್ತ್ರಕೃತಃ ಸರ್ವೇ ಕಾಶ್ಯಪಾಂಸ್ತು ನಿಬೋಧತ ಕಾಶ್ಯಪಃ ಸಹವತ್ಸಾರೋ ನೈಧ್ರುವೋ ನಿತ್ಯ ಏವ ಚ
ಈ ಎಲ್ಲರು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು; ಈಗ ಕಾಶ್ಯಪರ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ: ಕಾಶ್ಯಪ, ಸಹವತ್ಸರ, ನೈಧ್ರುವ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ.
ಅಸಿತೋ ದೇವಲಶ್ಚೈವ ಷಡೇತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ ಅತ್ರಿರ್ ಅರ್ಧಸ್ವನಶ್ಚೈವ ಶಾವಾಸ್ಯೋ ಽಥ ಗವಿಷ್ಠಿರಃ
ಅಸಿತ, ದೇವಲ—ಈ ಆರು ಜನರು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು; ಅತ್ರಿ, ಅರ್ಧಸ್ವನ, ಶಾವಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಗವಿಷ್ಠಿರ.
ಕರ್ಣಕಶ್ಚ ಋಷಿಃ ಸಿದ್ಧಸ್ ತಥಾ ಪೂರ್ವಾತಿಥಿಶ್ಚ ಯಃ
ಕರ್ಣಕ ಋಷಿ, ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಾತಿಥಿ ಎಂಬವರು.
ಇತ್ಯೇತೇ ತ್ವತ್ರಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮನ್ತ್ರಕೃತ್ಷಣ್ಮಹರ್ಷಯಃ ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚೈವ ಶಕ್ತಿಶ್ಚ ತೃತೀಯಶ್ಚ ಪರಾಶರಃ
ಹೀಗೆ ಈ ಆರು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮಂತ್ರರಚನೆ ಮಾಡಿದವರು; ವಸಿಷ್ಠ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯವರು ಪರಾಶರ.
ತತಸ್ತು ಇನ್ದ್ರಪ್ರತಿಮಃ ಪಞ್ಚಮಸ್ತು ಭರದ್ವಸುಃ ಷಷ್ಠಸ್ತು ಮಿತ್ರಾವರುಣಃ ಸತ್ತಮಃ ಕುಣ್ಡಿನಸ್ತಥಾ
ಅನಂತರ ಇಂದ್ರನಂತಿರುವ ಐದನೆಯವರು ಭರದ್ವಸು; ಆರನೆಯವರು ಮಿತ್ರಾವರುಣ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯವರು ಕುಂಡಿನ.