ಅಹರ್ನಾಭಿಸ್ತು ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಏಕಚಕ್ರಸ್ಯ ವೈ ಸ್ಮೃತಃ ಅರಾಃ ಸಂವತ್ಸರಾಸ್ತಸ್ಯ ನೇಮ್ಯಃ ಷಡೃತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಸೂರ್ಯನ ನಾಭಿಯನ್ನು ಒಂದು ಚಕ್ರವೆಂದು ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅದರ ಅರೆಗಳು ವರ್ಷಗಳು, ನೇಮಿಗಳು ಆರು ಋತುಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ರಾತ್ರಿರ್ವರೂಥೋ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಧ್ವಜ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಅಕ್ಷಕೋಟ್ಯೋರ್ಯುಗಾನ್ಯಸ್ಯ ಆರ್ತವಾಹಾಃ ಕಲಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ರಾತ್ರಿ ಯುಗರೂಪ, ಧರ್ಮ ಧ್ವಜವಾಗಿ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಗಳು ಯುಗಗಳು, ಕಾಲದ ವಿಭಾಗಗಳು ಋತುಗಳನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ತಸ್ಯ ಕಾಷ್ಠಾ ಸ್ಮೃತಾ ಘೋಣಾ ದನ್ತಪಙ್ಕ್ತಿಃ ಕ್ಷಣಾಸ್ತು ವೈ ನಿಮೇಷಶ್ಚಾನುಕರ್ಷೋ ಽಸ್ಯ ಈಷಾ ಚಾಸ್ಯ ಕಲಾ ಸ್ಮೃತಾ
ಅದರ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಗಡಿಗಳು, ಹಲ್ಲಿನ ಸಾಲು, ಕ್ಷಣಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾರೆ; ನೋಟದ ಮಿಟುಕುವುದು ಅದರ ಚಲನೆ, ಇಷಾ ಅದರ ಕಾಲಾವಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ಅರ್ಥಕಾಮಾವುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ ಸಪ್ತಾಶ್ವರೂಪಾಶ್ಛನ್ದಾಂಸಿ ವಹನ್ತೇ ವಾಯುರಂಹಸಾ
ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಗಳು ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಏಳು ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಕುದುರೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ.
ಗಾಯತ್ರೀ ಚೈವ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ಚ ಜಗತ್ಯನುಷ್ಟುಪ್ತಥೈವ ಚ ಪಙ್ಕ್ತಿಶ್ಚ ಬೃಹತೀ ಚೈವ ಉಷ್ಣಿಗೇವ ತು ಸಪ್ತಮಮ್
ಗಾಯತ್ರಿ, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್, ಜಗತಿ, ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಪಂಕ್ತಿ, ಬೃಹತಿ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣಿಕ್ ಎಂಬ ಏಳು ಛಂದಸ್ಸುಗಳಿವೆ.
ಚಕ್ರಮಕ್ಷೇ ನಿಬದ್ಧಂ ತು ಧ್ರುವೇ ಚಾಕ್ಷಃ ಸಮರ್ಪಿತಃ ಸಹಚಕ್ರೋ ಭ್ರಮತ್ಯಕ್ಷಃ ಸಹಾಕ್ಷೋ ಭ್ರಮತಿ ಧ್ರುವಃ
ಚಕ್ರವು ಅಕ್ಷಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಕ್ಷವು ಧ್ರುವಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಚಕ್ರವು ಅಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ, ಧ್ರುವವು ಅಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
ಅಕ್ಷಃ ಸಹೈವ ಚಕ್ರೇಣ ಭ್ರಮತೇ ಽಸೌ ಧ್ರುವೇರಿತಃ ಏವಮರ್ಥವಶಾತ್ತಸ್ಯ ಸಂನಿವೇಶೋ ರಥಸ್ಯ ತು
ಅಕ್ಷ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವು ಧ್ರುವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಒಂದಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅದರ ಉದ್ದೇಶದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ರಥದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.
ತಥಾ ಸಂಯೋಗಭಾಗೇನ ಸಿದ್ಧೋ ವೈ ಭಾಸ್ಕರೋ ರಥಃ ತೇನಾಸೌ ತರಣಿರ್ದೇವೋ ನಭಸಃ ಸರ್ಪತೇ ದಿವಮ್
ಹಾಗೆಯೇ ಭಾಗಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನ ರಥವು ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ದೇವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ತು ಭ್ರಮತೋ ಭ್ರಮತೋ ರಶ್ಮೀ ತೌ ಚಕ್ರಯುಗಯೋಸ್ತು ವೈ
ಅವನ ರಥದ ಯುಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಗಳು ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿವೆ. ರಥ ಸುತ್ತುವಾಗ, ಆ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳು ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಯುಗದ ಜೋಡಿಗೆ ಸೇರಿವೆ.
ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಭ್ರಮನ್ತೇ ಽಸ್ಯ ಖೇಚರಸ್ಯ ರಥಸ್ಯ ತು ಕುಲಾಲಚಕ್ರಭ್ರಮವನ್ ಮಣ್ಡಲಂ ಸರ್ವತೋದಿಶಮ್
ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಈ ರಥದ ವೃತ್ತಗಳು ಕುಂಭಾರನ ಚಕ್ರ ಸುತ್ತುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ವಲಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟೀ ತೇ ತಸ್ಯ ವಾತೋರ್ಮೀ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ತು ಸಂಕ್ರಮೇತೇ ಧ್ರುವಮಹೋ ಮಣ್ಡಲೇ ಸರ್ವತೋದಿಶಮ್
ಆ ರಥದ ಯುಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಗಳು ಗಾಳಿಯ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಚಲಿತವಾಗಿದ್ದು, ಧ್ರುವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.
ಭ್ರಮತಸ್ತಸ್ಯ ರಶ್ಮೀ ತೇ ಮಣ್ಡಲೇ ತೂತ್ತರಾಯಣೇ ವರ್ಧೇತೇ ದಕ್ಷಿಣೇಷ್ವತ್ರ ಭ್ರಮತೋ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು
ರಥ ಸುತ್ತುವಾಗ ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಿರಣಗಳು ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ; ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸುತ್ತುವಾಗ ವಲಯಗಳು ರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಯುಗಾಕ್ಷಕೋಟೀಸಮ್ಬದ್ಧೌ ದ್ವೌ ರಶ್ಮೀ ಸ್ಯನ್ದನಸ್ಯ ತು ಧ್ರುವೇಣ ಪ್ರಗೃಹೀತೌ ತೌ ರಥೌ ಯೌ ವನತೋ ರವಿಮ್
ಯುಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾದ ಎರಡು ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಧ್ರುವನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ—ಈ ಎರಡು ರವಿಯ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತವೆ.
ಆಕೃಷ್ಯೇತೇ ಯದಾ ತೇ ತು ಧ್ರುವೇಣ ಸಮಧಿಷ್ಠಿತೇ ತದಾ ಸೋ ಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಮತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು
ಆ ಎರಡು ಧ್ರುವನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿರುವಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಶೀತಿಮಣ್ಡಲಶತಂ ಕಾಷ್ಠಯೋರುಭಯೋಶ್ಚರನ್ ಧ್ರುವೇಣ ಮುಚ್ಯಮಾನೇನ ಪುನಾ ರಶ್ಮಿಯುಗೇನ ಚ
ಎರಡು ತುದಿಗಳ ನಡುವೆ ಎಂಭತ್ತು ಶತ ವಲಯಗಳನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಧ್ರುವನು ಬಿಡುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಕಿರಣ ಮತ್ತು ಯುಗದ ಜೋಡಿಯಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.
ತಥೈವ ಬಾಹ್ಯತಃ ಸೂರ್ಯೋ ಭ್ರಮತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು ಉದ್ವೇಷ್ಟಯನ್ವೈ ವೇಗೇನ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು ಗಚ್ಛತಿ
ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಆ ವಲಯಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಸ ರಥೋ ಽಧಿಷ್ಠಿತೋ ದೇವೈರ್ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ತತೋ ವಹತ್ಯಥಾದಿತ್ಯಂ ಬಹುಭಿರ್ ಋಷಿಭಿಃ ಸಹ
ಆ ರಥವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಮಾಸದಿಂದ ಮಾಸಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ, ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಗನ್ಧರ್ವೈರಪ್ಸರೋಭಿಶ್ಚ ಸರ್ಪಗ್ರಾಮಣಿರಾಕ್ಷಸೈಃ ಏತೇ ವಸನ್ತಿ ವೈ ಸೂರ್ಯೇ ಮಾಸೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಕ್ರಮೇಣ ಚ
ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ನಾಗರಾಧಿಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು—ಇವರು ಪ್ರತಿಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಂತೆ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಧಾತಾರ್ಯಮಾ ಪುಲಸ್ತ್ಯಶ್ಚ ಪುಲಹಶ್ಚ ಪ್ರಜಾಪತೀ ಉರಗೌ ವಾಸುಕಿಶ್ಚೈವ ಸಂಕೀರ್ಣಶ್ಚೈವ ತಾವುಭೌ
ಧಾತಾ, ಅರ್ಯಮನ್, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ—ಇವರು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು; ವಾಸುಕಿಯೂ ಸಂಕೀರ್ಣನೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ನಾಗರು.
ತುಮ್ಬುರುರ್ ನಾರದಶ್ಚೈವ ಗನ್ಧರ್ವೌ ಗಾಯತಾಂ ವರೌ ಕೃತಸ್ಥಲಾಪ್ಸರಾಶ್ಚೈವ ಯಾ ಚ ಸಾ ಪುಞ್ಜಿಕಸ್ಥಲಾ
ತುಂಭೂರು ಮತ್ತು ನಾರದ—ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಾಯಕರು; ಕೃತಸ್ಥಲಾ ಮತ್ತು ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲಾ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರಸರು ಕೂಡ.
ಗ್ರಾಮಣ್ಯೌ ರಥಕೃತ್ತಸ್ಯ ರಥೌಜಾಶ್ಚೈವ ತಾವುಭೌ ರಕ್ಷೋ ಹೇತಿಃ ಪ್ರಹೇತಿಶ್ಚ ಯಾತುಧಾನಾವುಭೌ ಋತೌ
ರಥಕರ್ಮಿಗಳ ಇಬ್ಬರು ಮುಖ್ಯರು ಮತ್ತು ರಥಬಲಶಾಲಿಗಳಿಬ್ಬರು; ಹೇಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಹೇಟಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು, ಕಾಲಾನುಸಾರ ಯಾತುಧಾನರು.
ಮಧುಮಾಧವಯೋರ್ಹ್ಯೇಷ ಗಣೋ ವಸತಿ ಭಾಸ್ಕರೇ ವಸನ್ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತು ದ್ವೌ ಮಾಸೌ ಮಿತ್ರಶ್ಚ ವರುಣಶ್ಚ ವೈ
ಮಧು ಮತ್ತು ಮಾಧವ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮೂಹವು ಭಾಸ್ಕರನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಗ್ರೀಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರुण ಕೂಡ.
ಋಷೀ ಅತ್ರಿರ್ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚ ನಾಗೌ ತಕ್ಷಕರಮ್ಭಕೌ ಮೇನಕಾ ಸಹಜನ್ಯಾ ಚ ಹಾಹಾ ಹೂಹೂಶ್ಚ ಗಾಯಕೌ
ಅತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠ ಎಂಬ ಋಷಿಗಳು, ತಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ರಂಭಕ ಎಂಬ ನಾಗರು, ಮೆನಕಾ ಮತ್ತು ಸಹಜನ್ಯಾ, ಹಾಗು ಹಾಹಾ ಮತ್ತು ಹೂಹೂ ಎಂಬ ಗಾಯಕರು.
ರಥಂತರಶ್ಚ ಗ್ರಾಮಣ್ಯೌ ರಥಕೃಚ್ಚೈವ ತಾವುಭೌ ಪುರುಷಾದೋ ವಧಶ್ಚೈವ ಯಾತುಧಾನೌ ತು ತೌ ಸ್ಮೃತೌ
ರಥಾಂತರ ಮತ್ತು ರಥಕರ್ಮಿಗಳ ಇಬ್ಬರು ಮುಖ್ಯರು; ಪುರುಷಾದ ಮತ್ತು ವಧ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಯಾತುಧಾನರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಏತೇ ವಸನ್ತಿ ವೈ ಸೂರ್ಯೇ ಮಾಸಯೋಃ ಶುಚಿಶುಕ್ರಯೋಃ ತತಃ ಸೂರ್ಯೇ ಪುನಶ್ಚಾನ್ಯಾ ನಿವಸನ್ತಿ ಸ್ಮ ದೇವತಾಃ
ಈ ದೇವತೆಗಳು ಶುಚಿ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳು ಕೂಡ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಇನ್ದ್ರಶ್ಚೈವ ವಿವಸ್ವಾಂಶ್ಚ ಅಙ್ಗಿರಾ ಭೃಗುರೇವ ಚ ಏಲಾಪತ್ತ್ರಸ್ತಥಾ ಸರ್ಪಃ ಶಙ್ಖಪಾಲಶ್ಚ ಪನ್ನಗಃ
ಇಂದ್ರ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಅಂಗಿರಾ, ಭೃಗು, ಏಲಾಪತ್ರ, ಶಂಖಪಾಲ ಎಂಬ ನಾಗ, ಇವರುಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ವಿಶ್ವಾವಸುಸುಷೇಣೌ ಚ ಪ್ರಾತಶ್ಚೈವ ರಥಶ್ಚ ಹಿ ಪ್ರಮ್ಲೋಚೇತ್ಯಪ್ಸರಾಶ್ಚೈವ ನಿಮ್ರೋಚನ್ತೀ ಚ ತೇ ಉಭೇ
ವಿಶ್ವಾವಸು, ಸುಷೇಣ, ಪ್ರಾತ, ರಥ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರಾದ ಪ್ರಮ್ಲೋಚಾ ಹಾಗೂ ನಿಮ್ರೋಚಂತಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಯಾತುಧಾನಸ್ತಥಾ ಹೇತಿರ್ ವ್ಯಾಘ್ರಶ್ಚೈವ ತು ತಾವುಭೌ ನಭಸ್ಯನಭಸೋರೇತೈರ್ ವಸನ್ತಶ್ಚ ದಿವಾಕರೇ
ಯಾತುಧಾನ, ಹೇತಿ, ವ್ಯಾಘ್ರ ಮತ್ತು ತಾವು ಎಂಬ ಇಬ್ಬರೂ, ನಭಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಭಸ್ ಇವರು ಕೂಡ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಮಾಸೌ ದ್ವೌ ದೇವತಾಃ ಸೂರ್ಯೇ ವಸನ್ತಿ ಚ ಶರದೃತೌ ಪರ್ಜನ್ಯಶ್ಚೈವ ಪೂಷಾ ಚ ಭರದ್ವಾಜಃ ಸಗೌತಮಃ
ಶರದೃತುವಿನ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯ, ಪೂಷಾ, ಭರದ್ವಾಜ ಮತ್ತು ಗೌತಮ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಚಿತ್ರಸೇನಶ್ಚ ಗನ್ಧರ್ವಸ್ ತಥಾ ವಾ ಸುರುಚಿಶ್ಚ ಯಃ ವಿಶ್ವಾಚೀ ಚ ಘೃತಾಚೀ ಚ ಉಭೇ ತೇ ಪುಣ್ಯಲಕ್ಷಣೇ
ಗಂಧರ್ವ ಚಿತ್ರಸೇನ, ಸುರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಚಿ ಮತ್ತು ಘೃತಾಚಿ ಎಂಬ ಪುಣ್ಯ ಲಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿದ ಇಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.