ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಲೋಕಾಲೋಕ ಪರ್ವತದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಚಲನೆಯ ವೃತ್ತದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ತಿರುಗಿ ಸಮವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ, ಆ ವೃತ್ತದ ಪರಿಧಿಯು ಒಟ್ಟು ಒಂಬತ್ತು ಕೋಟಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಶತ ಸಾವಿರ, ನಲವತ್ತು, ಐದು ಎಂದು ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸಮವೃತ್ತದಲ್ಲಿ, ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಚಲಿಸುವಾಗ, ಆ ವೃತ್ತದ ಪರಿಧಿಯು ಮೂರು ಕೋಟಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರ ಶತಸಾವಿರಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರಭಾನು ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಗೋಮೇಧ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಅದರ ವೃತ್ತದ ಗಾತ್ರವನ್ನು, ದಕ್ಷಿಣ, ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜರದ್ಗವ ಸ್ಥಳವಿದೆ; ಏರಾವತ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ; ವೈಶ್ವಾನರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿದೆ. ನಾಗವೀಥಿ ಉತ್ತರ ಮಾರ್ಗ, ಅಜವೀಥಿ ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗ; ಎರಡೂ ಮತ್ತು ಆಶಾಡಮೂಲ ಅಜವೀಥಿಯ ಮೂರು ಪ್ರಾರಂಭಗಳು. ಅಭಿಜಿತ್ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ನಾಗವೀಥಿಯ ಮೂರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು; ಅಶ್ವಿನಿ ಮತ್ತು ಕೃತ್ತಿಕ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಮೂರು ದಕ್ಷಿಣ ನಾಗವೀಥಿಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ರೋಹಿಣಿ, ಆರ್ಧ್ರ, ಮೃಗಶಿರಾ ನಾಗವೀಥಿಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತವೆ; ಪುಷ್ಯ, ಆಶ್ಲೇಷಾ, ಪುನರ್ವಸು ಏರಾವತಿ ಮಾರ್ಗದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಈ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳು ಉತ್ತರ ದಾರಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಫಲ್ಗುಣಿ, ಹಾಗೂ ಮಾಘ ವೃಷಭ ರಾಶಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರೋಷ್ಟಪದ, ರೇವತಿ ಹಸು ಮಾರ್ಗದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು; ಶ್ರಾವಣ, ಧನಿಷ್ಠ, ವರुण ಜರದ್ಗವ ಮಾರ್ಗದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಈ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳು ಮಧ್ಯ ದಾರಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಸ್ತ, ಚಿತ್ತ, ಸ್ವಾತಿ ಮೇಕೆ ಮಾರ್ಗದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ವಿಶಾಖ, ಮೈತ್ರಾ ಹರಣ ಮಾರ್ಗದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು; ಮೂಲ, ಪೂರ್ವ-ಉತ್ತರ ಆಶಾಢ ವೈಶ್ವಾನರ ಮಾರ್ಗದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಈ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ದಾರಿಯಲ್ಲೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ; ಈಗ ಭಾಗಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ದೂರವನ್ನು ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗಗಳ ನಡುವೆ ಶತಸಾವಿರ, ಮೂವತ್ತೊಂದು, ಮತ್ತು ಮೂರು ಶತಗಳು ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಯೋಜನೆಗಳ ದೂರವಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಅಯನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಗಳ ರೇಖೆಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ದೂರವನ್ನು ಕೂಡ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ, ಗಣನೆಗಾಗಿ, ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂತರವು ಏಳು ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಜೋಡನೆಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾವಿರದ ಮೇಲೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಐದು ಯೋಜನೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಭಾಗಗಳ ಒಳ ಮತ್ತು ಹೊರ ರೇಖೆಗಳ ನಡುವೆ ಚಲನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಅಯನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಒಳ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನ ಹೊರ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಚಲನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ನೂರ ಎಂಭತ್ತು ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ; ಒಳ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾ ಚಲನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿರಿ: ಹತ್ತೆ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆಗಳು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಐವತ್ತೆಂಟು ಯೋಜನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೇರಿವೆ; ವೃತ್ತದ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೀಗಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ವೃತ್ತದ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕುಂಬಾರನ ಚಕ್ರದಂತೆ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಚಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ಚಕ್ರದಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ಹದಿನೆರಡು ಮುಹೂರ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ಹದಿಮೂರೂ ಅರ್ಧ ರಾಶಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ಆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಕುಂಬಾರನ ಚಕ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಕಡಿಮೆ ಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ಹದಿನೆಂಟು ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ದಿನದಲ್ಲಿ ದಾಟುತ್ತಾನೆ; ಹದಿಮೂರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಚಲಿಸಿ, ರಾತ್ರಿ ಹದಿನೆರಡು ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬಳಿಕ, ಚಕ್ರವು ಆ ಎರಡು ದಾರಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಕುಂಬಾರನ ಚಕ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡ ಚಲಿಸುವಂತೆ, ಸ್ಥಿರ ಬಿಂದು ಕೂಡ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತು ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ, ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತವೆ; ಎರಡು ಗಡಿಗಳ ನಡುವೆ ವೃತ್ತಗಳು ತಿರುಗುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವಾಗ, ದಿನದ ಚಲನೆ ನಿಧಾನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ರಾತ್ರಿ ಚಲನೆ ವೇಗವಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನ ದಿನದ ಚಲನೆ ವೇಗವಾಗಿದೆ, ರಾತ್ರಿ ಚಲನೆ ನಿಧಾನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಚಲನೆಯ ವಿಭಿನ್ನತೆಯಿಂದ, ದಿನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಹರಣ ಮಾರ್ಗದ ದಕ್ಷಿಣ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಾಲೋಕದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಗೊಂಡಿವೆ. ಲೋಕಗಳ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ, ಅಗ್ನಿ ಮಾರ್ಗದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶವು ಪುಷ್ಕರದಿಂದ ತನ್ನ ಬೆಳಕು ಎಷ್ಟು ದೂರವಿರುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊರಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಲೋಕಾಲೋಕ ಪರ್ವತವು ಇದೆ; ಪರ್ವತವು ಹತ್ತೆ ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆಗಳ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪರ್ವತವು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಕಾರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಮೂಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಲೋಕಾಲೋಕ ಪರ್ವತದ ಒಳಗೆ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತವೆ; ಇದು ಲೋಕದ ವಿಸ್ತಾರ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೊರಗೆ ಅಂಧಕಾರವಿದೆ. ಲೋಕವು ಬೆಳಕಿನ ಅಂಶದಿಂದ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹೊರಗೆ ಅಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದೆ; ಲೋಕಾಲೋಕ ಪರ್ವತಗಳು ಜೋಡನೆಗೊಂಡಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯನು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು 'ಸಂಧ್ಯಾ' ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಾತಃsandhya ಮತ್ತು ಸಾಯಂಕಾಲ ಸಂಧ್ಯಾ ಮಧ್ಯಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಂಡಿತರು ಪ್ರಾತಃsandhyaಯನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸಾಯಂಕಾಲ ಸಂಧ್ಯಾ ದಿನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಭಾಗಗಳ ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಲೋಕಾಲೋಕ ಪರ್ವತದ ಮಹತ್ವವು ಪವಿತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.