दत्त्वा सितद्वितीयायाम् इन्दोर्लवणभाजनम् समान्ते गोप्रदो याति विप्राय शिवमन्दिरम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् सोमव्रतमिदं स्मृतम्
शुक्ल द्वितीया को चन्द्रमा के लिए नमक का पात्र दान करे और अंत में शिवमंदिर में ब्राह्मण को गाय दे, वह कल्प के अंत में राजा-राजाओं का राजा बनता है। इसे सोमव्रत कहा गया है।
प्रतिपद्येकभक्ताशी समान्ते कपिलाप्रदः वैश्वानरपदं याति शिवव्रतमिदं स्मृतम्
प्रतिपदा को एक बार भोजन कर और अंत में कपिला गाय दान करने वाला वैश्वानर पद को प्राप्त करता है। इसे शिवव्रत कहा गया है।
दशम्याम् एकभक्ताशी समान्ते दशधेनुदः दिशश्च काञ्चनैर्दद्याद् ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् एतद् विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम्
दशमी तिथि को एक बार भोजन कर, अंत में दस गायें और दिशाओं में सोना दान करने वाला ब्रह्माण्ड का स्वामी बनता है। यह विश्वव्रत कहलाता है, जो महापापों का नाश करता है।
यः पठेच्छृणुयाद्वापि व्रतषष्टिम् अनुत्तमाम् मन्वन्तरशतं सो ऽपि गन्धर्वाधिपतिर्भवेत्
जो कोई इन श्रेष्ठ साठ व्रतों का पाठ करता या सुनता है, वह सौ मन्वंतर तक गान्धर्वों का अधिपति बनता है।
षष्टिव्रतं नारद पुण्यमेतत् तवोदितं विश्वजनीनमन्यत् श्रोतुं तवेच्छा तदुदीरयामि प्रियेषु किं वाकथनीयम् अस्ति
नारद! ये पुण्यदायक साठ व्रत तुम्हारे द्वारा कहे गए हैं, जो सबको उत्पन्न करने वाले हैं। यदि तुम और सुनना चाहते हो तो मैं कहूँगा—प्रियजनों में और क्या कहना शेष है?
नैर्मल्यं भावशुद्धिश्च विना स्नानं न विद्यते तस्मान्मनोविशुद्ध्यर्थं स्नानमादौ विधीयते
शुद्धता और मन की पवित्रता के बिना स्नान नहीं होता, इसलिए मन की शुद्धि के लिए आरंभ में स्नान का विधान है।
अनुद्धृतैरुद्धृतैर्वा जलैः स्नानं समाचरेत् तीर्थं च कल्पयेद्विद्वान् मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् नमो नारायणायेति मूलमन्त्र उदाहृतः
खींचे या बिना खींचे जल से स्नान करना चाहिए। विद्वान व्यक्ति मूल मंत्र से तीर्थ की स्थापना करे। 'नमो नारायणाय' यही मूल मंत्र बताया गया है।
दर्भपाणिस्तु विधिना आचान्तः प्रयतः शुचिः चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरस्रं समन्ततः प्रकल्प्यावाहयेद् गङ्गाम् एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः
दर्भा हाथ में लेकर, विधिपूर्वक आचमन करके, एकाग्र और शुद्ध होकर, चार हाथ चौकोर स्थान बनाकर, उन मंत्रों से गंगा का आह्वान करना चाहिए।
विष्णोः पादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुदेवता पाहि नस् त्वेनसस् तस्माद् आजन्ममरणान्तिकात्
हे विष्णु के चरणों से उत्पन्न वैष्णवी, विष्णु की दिव्य शक्ति, जन्म से मृत्यु तक हमें पापों से बचाओ।
तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि
हे जाह्नवी, वायु ने कहा कि स्वर्ग, पृथ्वी और आकाश में तीन करोड़ और आधा करोड़ तीर्थ हैं, वे सभी वहीं स्थित हैं।
नन्दिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च दक्षा पृथ्वी च विहगा विश्वकायामृता शिवा
देवताओं में तुम्हारे नाम नंदिनी और नलिनी हैं; तुम दक्षा, पृथ्वी, विहगा, विश्वकाया, अमृता और शिवा भी हो।
विद्याधरी सुप्रशान्ता तथा विश्वप्रसादिनी क्षेमा च जाह्नवी चैव शान्ता शान्तिप्रदायिनी
तुम विद्याधरी, अत्यंत शांत, सबको प्रसन्न करने वाली, क्षेमा, जाह्नवी, शांता और शांति देने वाली हो।
एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले प्रकीर्तयेत् भवेत्संनिहिता तत्र गङ्गा त्रिपथगामिनी
स्नान के समय ये पुण्य नामों का स्मरण करना चाहिए; तब तीनों लोकों में बहने वाली गंगा वहाँ उपस्थित हो जाती है।
सप्तवाराभिजप्तेन करसम्पुटयोजितः मूर्ध्नि कुर्याज्जलं भूयस् त्रिचतुष्पञ्चसप्तकम् स्नानं कुर्यान्मृदा तद्वद् आमन्त्र्य तु विधानतः
इन नामों का सात बार हाथ जोड़कर जप करें, फिर सिर पर तीन, चार, पाँच या सात बार जल डालें, और विधिपूर्वक मिट्टी से स्नान करें।
अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्
हे पृथ्वी, जिसे घोड़े, रथ और विष्णु ने स्पर्श किया है, हे मिट्टी, मेरे द्वारा किए गए सभी पापों को दूर कर दो।
उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना मृत्तिके ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता आरुह्य मम गात्राणि सर्वं पापं प्रचोदय
हे मिट्टी, तुम्हें वराह रूपी कृष्ण ने, सौ भुजाओं वाले ने उठाया; ब्रह्मा ने तुम्हें दिया, कश्यप ने अभिमंत्रित किया; मेरे अंगों पर आओ और सारे पाप दूर करो।
मृत्तिके देहि नः पुष्टिं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवारणि सुव्रते
हे मिट्टी, हमें पोषण दो; सब कुछ तुममें स्थित है। हे सुचरित्रा, सब लोकों की उत्पत्ति और आधार, तुम्हें प्रणाम है।
एवं स्नात्वा ततः पश्चाद् आचम्य च विधानतः उत्थाय वाससी शुक्ले शुद्धे तु परिधाय वै ततस्तु तर्पणं कुर्यात् त्रैलोक्याप्यायनाय वै
इस प्रकार स्नान करके, फिर विधिपूर्वक आचमन करें, उठकर शुद्ध सफेद वस्त्र पहनें; फिर तीनों लोकों की तृप्ति के लिए तर्पण करें।
देवा यक्षास्तथा नागा गन्धर्वाप्सरसो ऽसुराः क्रूराः सर्पाः सुपर्णाश्च तरवो जम्बुकाः खगाः
देवता, यक्ष, नाग, गंधर्व, अप्सरा, असुर, भयानक सर्प, सुपर्ण, वृक्ष, सियार और पक्षी—
वाय्वाधारा जलाधारास् तथैवाकाशगामिनः निराधाराश्च ये जीवा ये तु धर्मरतास्तथा
जो वायु, जल, आकाश में रहते हैं, जो बिना आधार के जीव हैं, और जो धर्म में रत रहते हैं—
तेषामाप्यायनायैतद् दीयते सलिलं मया कृतोपवीती देवेभ्यो निवीती च भवेत्ततः
इन सबकी तृप्ति के लिए मैं यह जल अर्पित करता हूँ; देवताओं के लिए उपवीत करके, फिर निवीत करें।
मनुष्यांस्तर्पयेद्भक्त्या ब्रह्मपुत्रानृषींस्तथा सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः
भक्ति से मनुष्यों, ब्रह्मा के पुत्रों और ऋषियों—सनक, सनंदन और सनातन—की तृप्ति करें।
कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा सर्वे ते तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा
कपिल, आसुरी, वोधु और पंचशिख भी—इन सबको मेरे द्वारा अर्पित जल से सदा तृप्ति मिले।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च देवब्रह्मऋषीन् सर्वांस् तर्पयेद् अक्षतौदकैः
मरिचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रचेतस, वशिष्ठ, भृगु, नारद और सभी देव और ब्रह्मर्षियों को अक्षत जल से तृप्त करें।
अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जान्वाच्य भूतले अग्निष्वात्तास्तथा सौम्या हविष्मन्तस्तथोष्मपाः
फिर उपवीत को अपसव्य और फिर सव्य करें, दाहिना घुटना भूमि पर रखें, और अग्निष्वात्त, सौम्य, हविष्मत और उष्मप को अर्पण करें।
सुकालिनो बर्हिषदस् तथान्ये वाज्यपाः पुनः संतर्प्याः पितरो भक्त्या सतिलोदकचन्दनैः
समय पर तर्पण पाने वाले बर्हिषद, अन्य वाज्यपा—इन सब पितरों को श्रद्धा से तिल, जल और चंदन से तृप्त करें।
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च वैवस्वताय कालाय सर्वभृतक्षयाय च
धर्म के राजा यम को, मृत्यु को, अंत करने वाले को, वैवस्वत को, समय को और सब प्राणियों का नाश करने वाले को नमस्कार है।
औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः दर्भपाणिस्तु विधिना पितॄन्संतर्पयेद्बुधः
औदुम्बर, दध्न, नील, परमेष्ठी, वृकोदर, चित्र और चित्रगुप्त को भी नमस्कार है। कुश हाथ में लेकर, बुद्धिमान व्यक्ति विधि के अनुसार पितरों को तृप्त करे।
पित्रादीन्नामगोत्रेण तथा मातामहानपि संतर्प्य विधिना भक्त्या इमं मन्त्रमुदीरयेत्
पितरों और मातामहों को नाम और गोत्र के साथ, भक्ति और विधि से तृप्त करके, यह मंत्र बोलना चाहिए।
ये ऽबान्धवा बान्धवा वा ये ऽन्यजन्मनि बान्धवाः ते तृप्तिमखिलां यान्तु यश् चास्मत्तो ऽभिवाञ्छति
जो हमारे सगे नहीं हैं, या जो पिछले जन्म में सगे थे, वे सभी पूर्ण तृप्ति को प्राप्त करें, और जो भी मुझसे तृप्ति चाहता है, वह भी।