सकामो यस्त्विमं कुर्याल् लक्षहोमं यथाविधि स तं काममवाप्नोति पदमानन्त्यम् अश्नुते
जो कोई भी विधिपूर्वक इच्छा सहित लक्षहोम करता है, वह अपनी मनोकामना प्राप्त करता है और अनंत पद को भोगता है।
पुत्रार्थी लभते पुत्रान् धनार्थी लभते धनम् भार्यार्थी शोभनां भार्यां कुमारी च शुभं पतिम्
जो पुत्र चाहता है, उसे पुत्र मिलते हैं; जो धन चाहता है, उसे धन मिलता है; जो पत्नी चाहता है, उसे सुंदर पत्नी मिलती है; और जो कन्या है, उसे उत्तम पति मिलता है।
भ्रष्टराज्यस्तथा राज्यं श्रीकामः श्रियमाप्नुयात् यं यं प्रार्थयते कामं स वै भवति पुष्कलः निष्कामः कुरुते यस्तु स परं ब्रह्म गच्छति
जिसका राज्य छिन गया है, उसे राज्य पुनः प्राप्त होता है; जो लक्ष्मी चाहता है, उसे लक्ष्मी मिलती है; जो भी इच्छा करता है, वह पूरी तरह से प्राप्त होती है; पर जो निःस्वार्थ भाव से करता है, वह परम ब्रह्म को प्राप्त करता है।
अस्माच्छतगुणः प्रोक्तः कोटिहोमः स्वयम्भुवा आहुतीभिः प्रयत्नेन दक्षिणाभिः फलेन च
स्वयंभू ने जो कोटिहोम बताया है, वह इस लक्षहोम से सौ गुना बड़ा है, उसमें आहुति, परिश्रम, दक्षिणा और फल भी अधिक होते हैं।
पूर्ववद्ग्रहदेवानाम् आवाहनविसर्जने होममन्त्रास्त एवोक्ताः खाने दाने तथैव च कुण्डमण्डपवेदीनां विशेषो ऽयं निबोध मे
जैसे पहले ग्रहों और देवताओं के आह्वान और विदाई के लिए जो मंत्र बताए गए हैं, वही हवन, कुंड और दान के लिए भी हैं। अब मुझसे वेदी, मंडप और अग्निकुंड का विशेष भेद सुनो।
कोटिहोमे चतुर्हस्तं चतुरस्रं तु सर्वतः योनिवक्त्रद्वयोपेतं तदप्याहुस् त्रिमेखलम्
कोटिहोम में अग्निकुंड चार हाथ लंबा, चारों ओर से चौकोर, दो योनियों और दो मुखों वाला बनाना चाहिए; इसे त्रिमेखला भी कहते हैं।
द्व्यङ्गुलाभ्युच्छ्रिता कार्या प्रथमा मेखला बुधैः त्र्यङ्गुलाभ्युच्छ्रिता तद्वद् द्वितीया परिकीर्तिता
पहली मेखला दो अंगुल ऊँची बनानी चाहिए, जैसा विद्वानों ने बताया है; दूसरी मेखला भी वैसे ही तीन अंगुल ऊँची कही गई है।
उच्छ्रायविस्तराभ्यां च तृतीया चतुरङ्गुला द्व्यङ्गुलश्चेति विस्तारः पूर्वयोरेव शस्यते
तीसरी मेखला ऊँचाई और चौड़ाई में चार अंगुल की होनी चाहिए; पहली दो की चौड़ाई दो अंगुल ही रखनी चाहिए, जैसा पहले बताया गया है।
वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् षट्सप्ताङ्गुलविस्तृता कूर्मपृष्ठोन्नता मध्ये पार्श्वयोश्चाङ्गुलोच्छ्रिता
योनि एक विटस्ति लंबी, छह या सात अंगुल चौड़ी, बीच में कछुए की पीठ जैसी उभरी हुई, और दोनों ओर से दो अंगुल ऊँची होनी चाहिए।
गजौष्ठसदृशी तद्वद् आयता छिद्रसंयुता एतत्सर्वेषु कुण्डेषु योनिलक्षणमुच्यते
वह हाथी के होंठ के समान, लंबी और छिद्रयुक्त होनी चाहिए; यही सभी अग्निकुंडों में योनि का लक्षण माना गया है।
मेखलोपरि सर्वत्र अश्वत्थदलसंनिभम् वेदी च कोटिहोमे स्याद् वितस्तीनां चतुष्टयम्
करधनी के ऊपर हर जगह वेदी का आकार पीपल के पत्ते जैसा होना चाहिए; कोटि होम के लिए वेदी की लंबाई चार वितस्ति रखी जाए।
चतुरस्रा समन्ताच्च त्रिभिर्वप्रैस्तु संयुता वप्रप्रमाणं पूर्वोक्तं वेदीनां च तथोच्छ्रयः
वेदी चारों ओर से चौकोर हो और उसमें तीन मेंढ हों; मेंढ का माप और वेदी की ऊँचाई पहले बताए अनुसार ही हो।
तथा षोडशहस्तः स्यान् मण्डपश्च चतुर्मुखः पूर्वद्वारे च संस्थाप्य बह्वृचं वेदपारगम्
इसी प्रकार मंडप सोलह हाथ का और चारों ओर से द्वार वाला हो; पूर्वी द्वार पर वेद में पारंगत बहुवृच को स्थापित करें।
यजुर्विदं तथा याम्ये पश्चिमे सामवेदिनम् अथर्ववेदिनं तद्वद् उत्तरे स्थापयेद्बुधः
दक्षिण द्वार पर यजुर्वेद के ज्ञाता, पश्चिम में सामवेद के विद्वान और उत्तर में अथर्ववेद के पंडित को उचित रूप से बैठाएँ।
अष्टौ तु होमकाः कार्या वेदवेदाङ्गवेदिनः एवं द्वादश विप्राः स्युर् वस्त्रमाल्यानुलेपनैः पूर्ववत्पूजयेद्भक्त्या वस्त्राभरणभूषणैः
आठ होम करने वाले वेद और वेदांगों के ज्ञाता हों; इस प्रकार बारह ब्राह्मण होते हैं, जिन्हें पहले की तरह वस्त्र, माला, उबटन और आभूषणों से श्रद्धा सहित पूजें।
रात्रिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं सुमङ्गलम् पूर्वतो बह्वृचः शान्तिं पठन्नास्ते ह्युदङ्मुखः
पूर्व दिशा में, उत्तर की ओर मुख करके बहुवृच ब्राह्मण रात्रिसूक्त, रौद्र, पावमानी, सुमंगल और शांति पाठ करता है।
शाक्तं शाक्रं च सौम्यं च कौष्माण्डं शान्तिमेव च पाठयेद्दक्षिणद्वारि यजुर्वेदिनमुत्तमम्
दक्षिण द्वार पर श्रेष्ठ यजुर्वेद पाठी शाक्त, शाक्र, सौम्य, कौष्माण्ड और शांति पाठ करे।
सुपर्णमथ वैराजम् आग्नेयं रुद्रसंहिताम् ज्येष्ठमास तथा शान्तिं छन्दोगः पश्चिमे जपेत्
पश्चिम दिशा में छांदोग्य ब्राह्मण सुपर्ण, वैराज, आग्नेय, रुद्रसंहिता, ज्येष्ठमास और शांति पाठ करे।
शान्तिसूक्तं च सौरं च तथा शाकुनकं शुभम् पौष्टिकं च महाराज्यम् उत्तरेणाप्यथर्ववित्
उत्तर दिशा में अथर्ववेद के विद्वान शांति सूक्त, सौर, शुभ शकुनक, पौष्टिक और महाराज्य पाठ करे।
पञ्चभिः सप्तभिर्वापि होमः कार्यो ऽत्र पूर्ववत् स्नाने दाने च मन्त्राः स्युस् त एव मुनिसत्तम
यहाँ होम पाँच या सात बार पहले की तरह किया जाए; स्नान और दान के लिए भी वही मंत्र उपयोग में लाएँ, हे श्रेष्ठ मुनि।
वसोर्धाराविधानं च लक्षहोमे विशिष्यते अनेन विधिना यस्तु कोटिहोमं समाचरेत् सर्वान्कामानवाप्नोति ततो विष्णुपदं व्रजेत्
लक्ष होम के लिए वसोरधारा की विधि विशेष रूप से बताई गई है; जो इस विधि से कोटि होम करता है, वह सब कामनाएँ पाता है और फिर विष्णु के धाम को जाता है।
यः पठेच्छृणुयाद्वापि ग्रहयज्ञत्रयं नरः सर्वपापविशुद्धात्मा पदमिन्द्रस्य गच्छति
जो पुरुष ग्रहयज्ञों की कथा पढ़ता या सुनता है, वह सब पापों से शुद्ध होकर इन्द्र के लोक को प्राप्त करता है।
अश्वमेधसहस्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित् कृत्वा यत्फलमाप्नोति कौटिहोमात् तदश्नुते
धर्मज्ञ पुरुष दस हज़ार आठ अश्वमेध यज्ञ कर जो फल पाता है, वही फल कोटि होम से भी मिलता है।
ब्रह्महत्यासहस्राणि भ्रूणहत्यार्बुदानि च कोटिहोमेन नश्यन्ति यथावच्छिवभाषितम्
हज़ारों ब्रह्महत्या और करोड़ों भ्रूणहत्या के पाप कोटि होम से नष्ट हो जाते हैं, जैसा शिव ने ठीक-ठीक बताया है।
वश्यकर्माभिचारादि तथैवोच्चाटनादिकम् नवग्रहमखं कृत्वा ततः काम्यं समाचरेत्
नवग्रह यज्ञ करने के बाद वशीकरण, अभिचार, उच्चाटन आदि इच्छित कार्य किए जा सकते हैं।
अन्यथा फलदं पुंसां न काम्यं जायते क्वचित् तस्मादयुतहोमस्य विधानं पूर्वमाचरेत्
अन्यथा पुरुषों को कभी भी इच्छित फल नहीं मिलता; इसलिए पहले दस हज़ार होम की विधि करनी चाहिए।
वृत्तं वोच्चाटने कुण्डं तथा च वश्यकर्मणि त्रिमेखलं चैकवक्त्रम् अरत्निर्विस्तरेण तु
उच्चाटन के लिए वेदी गोल होनी चाहिए; वशीकरण के लिए तीन मेखला और एक मुख वाली, एक अरत्नी चौड़ी वेदी बनाएं।
पलाशसमिधः शस्ता मधुगोरोचनान्विताः चन्दनागुरुणा तद्वत् कुङ्कुमेनाभिषिञ्चिताः
पलाश की समिधाएँ सबसे उत्तम हैं, जिन्हें मधु और गौरोचन से लेपित करें; साथ ही उन्हें चंदन, अगरु और केसर से भी अभिषिक्त करें।
होमयेन्मधुसर्पिर्भ्यां बिल्वानि कमलानि च सहस्राणि दशैवोक्तं सर्वदैव स्वयम्भुवा
मनुष्य को चाहिए कि वह शुद्ध घी और शहद के साथ बिल्वपत्र और कमल के फूलों की दस हज़ार आहुतियाँ अग्नि में समर्पित करे, जैसा कि स्वयंभू ब्रह्मा ने सदा से बताया है।
वश्यकर्मणि बिल्वानां पद्मानां चैव धर्मवित् सुमित्रिया न आप ओषधय इति होमयेत्
वशीकरण के कर्म में धर्म को जानने वाला व्यक्ति 'सुमित्रिया न आप औषधये' मंत्र के साथ बिल्वपत्र और कमल अग्नि में अर्पित करे।