મન એકાદશં તેષાં કર્મબુદ્ધિગુણાન્વિતમ્ ઇન્દ્રિયાવયવાઃ સૂક્ષ્માસ્ તસ્ય મૂર્તિં મનીષિણઃ
આમાંથી મન અગિયારમું છે, જેમાં કર્મ અને બુદ્ધિના ગુણો છે. સૂક્ષ્મ ઇન્દ્રિયો એના અંગો છે અને વિદ્વાનો મનને એનું સ્વરૂપ કહે છે.
શ્રયન્તિ યસ્માત્ તન્માત્રાઃ શરીરં તેન સંસ્મૃતમ્ શરીરયોગાજ્ જીવો ઽપિ શરીરી ગદ્યતે બુધૈઃ
કારણ કે સૂક્ષ્મ તત્વો તેમાં વસે છે, એથી તેને શરીર કહેવામાં આવે છે. શરીર સાથે જોડાણ થવાથી જિવને પણ વિદ્વાનો 'શરીરી' કહે છે.
મનઃ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનં સિસૃક્ષયા આકાશં શબ્દતન્માત્રાદ્ અભૂચ્ છબ્દગુણાત્મકમ્
મન સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી પ્રેરિત થઈ સર્જન કરે છે. અવાજના સૂક્ષ્મ તત્વમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું, જેમાં અવાજનો ગુણ છે.
આકાશવિકૃતેર્ વાયુઃ શબ્દસ્પર્શગુણો ઽભવત્ વાયોશ્ ચ સ્પર્શતન્માત્રાત્ તેજશ્ ચાવિર્ અભૂત્ તતઃ
આકાશના રૂપાંતરથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો, જેમાં અવાજ અને સ્પર્શના ગુણ છે. વાયુમાંથી સ્પર્શના સૂક્ષ્મ તત્વથી પછી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો.
ત્રિગુણં તદ્વિકારેણ તચ્છબ્દસ્પર્શરૂપવત્ તેજોવિકારાદ્ અભવદ્ વારિ રાજંશ્ ચતુર્ગુણમ્
અગ્નિનું રૂપાંતર થતાં તે ત્રણ ગુણવાળું બન્યું—અવાજ, સ્પર્શ અને રૂપ ધરાવતું. અગ્નિના રૂપાંતરથી, રાજા, પાણી ઉત્પન્ન થયું, જેમાં ચાર ગુણ છે.
રસતન્માત્રસંભૂતં પ્રાયો રસગુણાત્મકમ્ ભૂમિસ્ તુ ગન્ધતન્માત્રાદ્ અભૂત્ પઞ્ચગુણાન્વિતા
રસના સૂક્ષ્મ તત્વથી પાણી જન્મ્યું, અને તેમાં મુખ્યત્વે રસનો ગુણ છે. ભૂમિ ગંધના સૂક્ષ્મ તત્વથી ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં પાંચ ગુણો છે.
પ્રાયો ગન્ધગુણા સા તુ બુદ્ધિર્ એષા ગરીયસી એભિઃ સંપાદિતં ભુઙ્ક્તે પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ
ભૂમિમાં મુખ્યત્વે ગંધનો ગુણ છે; આ શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ છે. આ બધાથી પચ્ચીસમો પુરુષ જગતનો અનુભવ કરે છે.
ઈશ્વરેચ્છાવશઃ સો ઽપિ જીવાત્મા કથ્યતે બુધૈઃ એવં ષડ્વિંશકં પ્રોક્તં શરીરમ્ ઇહ માનવે
પ્રભુની ઈચ્છાના વશમાં રહેલો આ જીવાત્મા પણ વિદ્વાનો દ્વારા એવો જ કહેવાય છે. આ રીતે મનુષ્યનું શરીર છવીસ તત્વોથી બનેલું કહેવાય છે.
સાંખ્યં સંખ્યાત્મકત્વાચ્ ચ કપિલાદિભિર્ ઉચ્યતે એતત્ તત્ત્વાત્મકં કૃત્વા જગદ્ વેધા અજીજનત્
તત્વોથી બનેલું હોવાથી કપિલ અને અન્યોએ તેને સાંખ્ય નામ આપ્યું છે. આ તત્વોને સ્થાપિત કરીને સર્જનહારએ જગતની રચના કરી.
સાવિત્રીં લોકસૃષ્ટ્યર્થે હૃદિ કૃત્વા સમાસ્થિતઃ તતઃ સંજપતસ્ તસ્ય ભિત્વા દેહમ્ અકલ્મષમ્
જગતની સર્જના માટે બ્રહ્માએ પોતાના હૃદયમાં સાવિત્રીને સ્થાપી, ધ્યાનમાં લીન થયા. પછી, જપ કરતા, પવિત્ર શરીરને તોડી બહાર આવ્યા.
સ્ત્રીરૂપમ્ અર્ધમ્ અકરોદ્ અર્ધં પુરુષરૂપવત્ શતરૂપા ચ સા ખ્યાતા સાવિત્રી ચ નિગદ્યતે
બ્રહ્માએ પોતાનું અડધું સ્ત્રીરૂપ અને બીજું અડધું પુરુષરૂપ બનાવ્યું. એ સ્ત્રી શતરૂપા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ અને સાવિત્રી પણ કહેવાય છે.
સરસ્વત્ય્ અથ ગાયત્રી બ્રહ્માણી ચ પરન્તપ તતઃ સ્વદેહસંભૂતામ્ આત્મજામ્ ઇત્ય્ અકલ્પયત્
હે શત્રુઓને દહન કરનાર, એ જ સરસ્વતી, ગાયત્રી અને બ્રાહ્મણી પણ કહેવાય છે. પછી બ્રહ્માએ પોતાના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એ સ્ત્રીને પોતાની પુત્રી માની.
દૃષ્ટ્વા તાં વ્યથિતસ્ તાવત્ કામબાણાર્દિતો વિભુઃ અહો રૂપમ્ અહો રૂપમ્ ઇતિ ચાહ પ્રજાપતિઃ
બ્રહ્માએ તેને જોઈને કામના બાણોથી વ્યાકુળ થઈ ગયા; 'આહા, શું રૂપ છે! શું રૂપ છે!' એમ પ્રજાપતિએ કહ્યું.
તતો વાસિષ્ઠપ્રમુખા ભગિનીમ્ ઇતિ ચુક્રુશુઃ બ્રહ્મા ન કિંચિદ્ દદૃશે તન્મુખાલોકનાદ્ ઋતે
પછી વશિષ્ઠાદિ ઋષિઓએ 'બહેન!' એમ બોલ્યા; પણ બ્રહ્માને એના મુખ સિવાય બીજું કશુંય દેખાયું નહીં.
અહો રૂપમ્ અહો રૂપમ્ ઇતિ પ્રાહ પુનઃ પુનઃ તતઃ પ્રણામનમ્રાં તાં પુનર્ એવાભ્યલોકયત્
બ્રહ્મા વારંવાર 'આહા, શું રૂપ છે! શું રૂપ છે!' એમ બોલતા રહ્યા; પછી નમ્રતાથી વંદન કરીને ફરીથી એના તરફ જોયું.
અથ પ્રદક્ષિણં ચક્રે સા પિતુર્ વરવર્ણિની પુત્રેભ્યો લજ્જિતસ્યાસ્ય તદ્રૂપાલોકનેચ્છયા
પછી એ સુંદર કાયાવાળી સ્ત્રીએ પોતાના પુત્રો સામે લાજથી પિતાની પરિક્રમા કરી, જેથી પિતાની નજરથી બચી શકે.
આવિર્ભૂતં તત્રો વક્ત્રં દક્ષિણં પાણ્ડુગણ્ડવત્ વિસ્મયસ્ફુરદોષ્ઠં ચ પાશ્ચાત્યમ્ ઉદગાત્ તતઃ
ત્યાં બ્રહ્માના જમણા બાજુએ પીળા ગાલવાળું અને આશ્ચર્યથી ભરેલું એક મુખ દેખાયું; અને પશ્ચિમ બાજુએ પણ એક ચમકતું મુખ પ્રગટ્યું.
ચતુર્થમ્ અભવત્ પશ્ચાદ્ વામં કામશરાતુરમ્ તતો ઽન્યદ્ અભવત્ તસ્ય કામાતુરતયા તથા
પછી પાછળ, ડાબી બાજુએ, કામના બાણોથી પીડાયેલું ચોથું મુખ દેખાયું; અને પછી, એ જ કામના કારણે, વધુ એક મુખ એ રીતે ઉત્પન્ન થયું.
ઉત્પતન્ત્યાસ્ તદાકારા આલોકનકુતૂહલાત્ સૃષ્ટ્યર્થં યત્ કૃતં તેન તપઃ પરમદારુણમ્
જ્યારે તે એ રૂપ ધારણ કરીને ઊંચે ઉડી રહી હતી, ત્યારે સર્જન માટે જે કઠિન તપ કરાયું હતું, તે બધું માત્ર જોવાની ઉત્સુકતાથી જ હતું.
તત્ સર્વં નાશમ્ અગમત્ સ્વસુતોપગમેચ્છયા તેનોર્ધ્વં વક્ત્રમ્ અભવત્ પઞ્ચમં તસ્ય ધીમતઃ આવિર્ભવજ્જટાભિશ્ ચ તદ્ વક્ત્રં ચાવૃણોત્ પ્રભુઃ
તે બધું તેના પોતાના પુત્રીને મેળવવાની ઇચ્છાથી નાશ પામ્યું; પછી, તે વિદ્વાન માટે ઉપર પાંચમું મુખ પ્રગટાયું, અને ભગવાને તે મુખને જટાઓથી ઢાંકી દીધું.
તતસ્ તાન્ અબ્રવીદ્ બ્રહ્મા પુત્રાન્ આત્મસમુદ્ભવાન્ પ્રજાઃ સૃજધ્વમ્ અભિતઃ સદેવાસુરમાનુષીઃ
પછી બ્રહ્માએ પોતાના પાસેથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રોને કહ્યું: 'તમારે સર્વત્ર દેવ, અસુર અને માનવો જેવી પ્રજાઓનું સર્જન કરવું.'
એવમ્ ઉક્તાસ્ તતઃ સર્વે સસૃજુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ગતેષુ તેષુ સૃષ્ટ્યર્થં પ્રણામાવનતામ્ ઇમામ્
આ રીતે કહેતાં, તેઓ બધાએ અનેક પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું; જ્યારે તેઓ સર્જન માટે ગયા, ત્યારે આ એક, વિનમ્રતાથી નમેલી, ત્યાં જ રહી ગઈ.
ઉપયેમે સ વિશ્વાત્મા શતરૂપામ્ અનિન્દિતામ્ સંબભૂવ તયા સાર્ધમ્ અતિકામાતુરો વિભુઃ સલજ્જાં ચકમે દેવઃ કમલોદરમન્દિરે
પછી સર્વાત્માએ નિર્દોષ શતરૂપાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; ખૂબ જ ઇચ્છાથી તેમના સાથે એક થઈ, ભગવાને, થોડી શરમ સાથે, કમળના ગર્ભમાં તેની સાથે આનંદ માણ્યો.
યાવદ્ અબ્દશતં દિવ્યં યથાન્યઃ પ્રાકૃતો જનઃ તતઃકાલેન મહતા તસ્યાઃ પુત્રો ઽભવન્ મનુઃ
દિવ્ય સો વર્ષ સુધી, સામાન્ય લોકો જે રીતે જીવતા હોય એ રીતે, લાંબા સમય પછી, તેના ગર્ભથી પુત્ર મનુ જન્મ્યા.
સ્વાયંભુવો ઇતિ ખ્યાતઃ સ વિરાડ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ તદ્રૂપગુણસામાન્યાદ્ અધિપુરુષ ઉચ્યતે
તેને સ્વાયંભુવ કહેવાય છે; અને અમને સાંભળ્યું છે કે તેને વિરાટ પણ કહે છે. રૂપ, ગુણ અને સ્વભાવમાં સમાનતા હોવાથી તેને પ્રાચીન પુરુષ કહેવાય છે.
વૈરાજા યત્ર તે જાતા બહવઃ શંસિતવ્રતાઃ સ્વાયંભુવા મહાભાગાઃ સપ્ત સપ્ત તથાપરે
તેમાંથી અનેક વૈરાજ પુત્રો જન્મ્યા, જે પોતાની પ્રતિજ્ઞા માટે પ્રસિદ્ધ હતા; અને સ્વાયંભુવમાંથી, હે મહાભાગ્યશાળી, સાત અને પછી બીજાં સાત જન્મ્યા.
સ્વારોચિષાદ્યાઃ સર્વે તે બ્રહ્મતુલ્યસ્વરૂપિણઃ ઔત્તમિપ્રમુખાસ્ તદ્વદ્ યેસાં ત્વં સપ્તમો ઽધુના
સવારે સવારોચિષથી શરૂ કરીને, જે બધા બ્રહ્મા સમાન રૂપ ધરાવે છે, અને ઉત્તમ વગેરેના નેતૃત્વવાળા છે—એ જ રીતે, આજે તું તેમા સાતમો છે.
અહો કષ્ટતરં ચૈતદ્ અઙ્ગજાગમનં વિભો કથં ન દોષમગમત્ કર્મણાનેન પદ્મભૂઃ
હાય! આ જાતિમાં પરસ્પર મિલન તો વધુ દુઃખદાયક છે; કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ આ કર્મ કરીને પણ દોષ કેમ ન લાગ્યો?
પરસ્પરં ચ સમ્બન્ધઃ સગોત્રાણામ્ અભૂત્ કથમ્ વૈવાહિકસ્તત્સુતાનાં છિન્દ્ધિ મે સંશયં વિભો
અને, એક જ કુળમાં સંબંધ કેવી રીતે થયો? ભગવાન, મારા આ સંશયને દૂર કરો.
દિવ્યેયમાદિસૃષ્ટિસ્તુ રજોગુણસમુદ્ભવા અતીન્દ્રિયેન્દ્રિયા તદ્વદ્ અતીન્દ્રિયશરીરિકા
આ દિવ્ય પ્રથમ સર્જન રજોગુણથી ઉત્પન્ન થયું છે; તે ઇન્દ્રિયોથી પર છે, અને તેમ જ, તેના શરીર પણ ઇન્દ્રિયોથી પર છે.