અનઘો નામ વૈભ્રાજઃ પાઞ્ચાલાધિપતિઃ પુરા પુત્રાર્થી દેવદેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્
ક્યારેક પાંચાલ દેશના રાજા અનઘ વૈભ્રાજા નામે હતા; તેઓ પુત્રની ઈચ્છા રાખીને દેવોના દેવ હરિ નારાયણની આરાધના કરતા.
આરાધયામાસ વિભું તીવ્રવ્રતપરાયણઃ તતઃ કાલેન મહતા તુષ્ટસ્તસ્ય જનાર્દનઃ
તેઓ કઠોર વ્રત ધારણ કરીને પરમેશ્વરની આરાધના કરતા; લાંબા સમય પછી જનાર્દન તેમ પર પ્રસન્ન થયા.
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે હૃદયેનેપ્સિતં નૃપ એવમુક્તસ્તુ દેવેન વવ્રે સ વરમુત્તમમ્
'રાજા, તારા મનગમતા આશીર્વાદ માગ,' એમ ભગવાને કહ્યું ત્યારે રાજાએ શ્રેષ્ઠ વરદાન માગ્યું.
પુત્રં મે દેહિ દેવેશ મહાબલપરાક્રમમ્ પારગં સર્વશાસ્ત્રાણાં ધાર્મિકં યોગિનાં પરમ્
'દેવોના દેવ, મને એવો પુત્ર આપો, જે મહાન બળ અને પરાક્રમ ધરાવતો, બધા શાસ્ત્રોમાં પારંગત, ધર્મનિષ્ઠ અને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ હોય.'
સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞં મે દેહિ યોગિનમાત્મજમ્ એવમસ્ત્વિતિ વિશ્વાત્મા તમાહ પરમેશ્વરઃ
'મને એવો પુત્ર આપો, જે બધા જીવજંતુઓની ભાષા સમજતો યોગી હોય.' પરમેશ્વરે — વિશ્વાત્માએ — કહ્યું: 'એવું જ થશે.'
પશ્યતાં સર્વદેવાનાં તત્રૈવાન્તરધીયત તતઃ સ તસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્તઃ પ્રતાપવાન્
બધા દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે ભગવાન ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા; ત્યારબાદ રાજાને તેજસ્વી બ્રહ્મદત્ત નામે પુત્ર થયો.
સર્વસત્ત્વાનુકમ્પી ચ સર્વસત્ત્વબલાધિકઃ સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞશ્ચ સર્વસત્ત્વેશ્વરેશ્વરઃ
તે બધા જીવપ્રાણીઓ પર દયાળુ, બધાથી વધારે બળવાન, બધા જીવોની ભાષા સમજનાર અને બધા જીવોના અને દેવોના પણ સ્વામી હતો.
અહસત્તેન યોગાત્મા સ પિપીલિકરાગતઃ યત્ર તત્કીટમિથુનં રમમાણમવસ્થિતમ્
એક દિવસ એ યોગી આત્માએ પિપીલિકા (મરડો) રૂપ ધારણ કર્યું, જ્યાં એક જોડી કીડીઓ આનંદમાં હતી.
તતઃ સા સંનતિર્દૃષ્ટ્વા તં હસન્તં સુવિસ્મિતા કિમપ્યાશઙ્ક્ય મનસા તમપૃચ્છન્નરેશ્વરમ્
પછી, તેને હસતા જોઈને, એ કીડીએ ખૂબ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું; મનમાં કંઈક શંકા કરીને, તેણે રાજાને પ્રશ્ન કર્યો.
અકસ્માદતિહાસસ્તે કિમર્થમભવન્નૃપ હાસ્યહેતું ન જાનામિ યદકાલે કૃતં ત્વયા
'રાજા, અચાનક તમે કેમ હસ્યા? હસવાનો કારણ મને ખબર નથી, અને આ સમયે તમે આવું કેમ કર્યું?'
અવદદ્રાજપુત્રો ઽપિ સ પિપીલિકભાષિતમ્ રાગવાગ્ભિઃ સમુત્પન્નમ્ એતદ્ધાસ્યં વરાનને
રાજપુત્રે જવાબ આપ્યો: 'સુંદરિ, આ હાસ્ય તો કીડીની વાતથી, પ્રેમભરી વાણીથી ઉત્પન્ન થયું છે.'
ન ચાન્યત્કારણં કિંચિદ્ ધાસ્યહેતૌ શુચિસ્મિતે ન સામન્યત્ તદા દેવી પ્રાહાલીકમિદં વચઃ
'પવિત્ર સ્મિતવાળી, હસવાનો બીજો કોઈ કારણ નહોતું; એ સામાન્ય વાત નહોતી.' ત્યારે રાણી એ વાતને ખોટી કહી.
અહમેવાદ્ય હસિતા ન જીવિષ્યે ત્વયાધુના કથં પિપીલિકાલાપં મર્ત્યો વેત્તિ વિના સુરાન્
આજે તો હું એકલી જ હસી છું; હવે તારી કારણે હું જીવતી રહી શકીશ નહીં. દેવોના વિના, કોઈ માનવને પિપીલિકાઓની ભાષા કેવી રીતે ખબર પડી શકે?
તસ્માત્ત્વયાહમ્ એવેહ હસિતા કિમતઃ પરમ્ તતો નિરુત્તરો રાજા જિજ્ઞાસુસ્તત્પુરો હરેઃ
અત્યારે અહીં તું જ મને હસાવી છે—આથી વધુ શું કહેવું? પછી રાજા જવાબ ન આપી શક્યો અને હરીને પૂછવાની ઇચ્છા રાખી.
આસ્થાય નિયમં તસ્થૌ સપ્તરાત્રમકલ્મષઃ સ્વપ્ને પ્રાહ હૃષીકેશઃ પ્રભાતે પર્યટન્પુરમ્
સાત રાત સુધી નિયમ પાળી, નિર્દોષ રહીને, તેણે ઉપવાસ કર્યો; પછી સ્વપ્નમાં હૃષીકેશે તેને સંદેશ આપ્યો, અને સવારે તે શહેરમાં ફરવા નીકળ્યો.
વૃદ્ધદ્વિજો યસ્તદ્વાક્યાત્ સર્વં જ્ઞાસ્યસ્યશેષતઃ ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે વિષ્ણુઃ પ્રભાતે ઽથ નૃપઃ પુરાત્
વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ, જે આ ઉપદેશથી બધું સંપૂર્ણ જાણશે—આવું કહીને વિષ્ણુ અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી સવારે રાજા શહેરમાંથી નીકળી ગયો.
નિર્ગચ્છન્મન્ત્રિસહિતઃ સભાર્યો વૃદ્ધમગ્રતઃ ગદન્તં વિપ્રમ્ આયાન્તં તં વૃદ્ધં સંદદર્શ હ
મંત્રીઓ અને પત્ની સાથે નીકળતા, રાજાએ આગળ એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણને આવતાં જોયા, જે આવતાં આવતાં બોલી રહ્યા હતા.
યે વિપ્રમુખ્યાઃ કુરુજાઙ્ગલેષુ દાશાસ્તથા દાશપુરે મૃગાશ્ચ કાલઞ્જરે સપ્ત ચ ચક્રવાકા યે માનસે તે વયમત્ર સિદ્ધાઃ
અમે જ તે મુખ્ય બ્રાહ્મણો છીએ, જે કુરુઓમાં જાંગલ પ્રદેશમાં હતા, દાશપુરના દાસ હતા, કાલંજરના હરણ હતા, અને માનસ સરોવરનાં સાત ચક્રવાક પક્ષીઓ હતા; અહીં અમે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તાભ્યાં સ પપાત શુચા તતઃ જાતિસ્મરત્વમગમત્ તૌ ચ મન્ત્રિવરાવ્ ઉભૌ
આ બંનેના મોઢેથી આ વાત સાંભળી, તે દુઃખમાં પડી ગયો; પછી બંને મુખ્ય મંત્રીઓને પોતાના ભૂતકાળની યાદ આવી ગઈ.
કામશાસ્ત્રપ્રણેતા ચ બાભ્રવ્યસ્તુ સુબાલકઃ પાઞ્ચાલ ઇતિ લોકેષુ વિશ્રુતઃ સર્વશાસ્ત્રવિત્
અને બાભ્રવ્ય, જે કામશાસ્ત્રના રચયિતા હતા, લોકોમાં પાંચાલ તરીકે જાણીતા, બધા શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત હતા, છતાં હજુ યુવાન હતા.
કણ્ડરીકો ઽપિ ધર્માત્મા વેદશાસ્ત્રપ્રવર્તકઃ ભૂત્વા જાતિસ્મરૌ શોકાત્ પતિતાવ્ અગ્રતસ્તદા
કંડરિક પણ ધર્મનિષ્ઠ અને વેદશાસ્ત્રના પ્રચારક હતા; તેમને પણ ભૂતકાળની યાદ આવી; દુઃખથી બંને તેમના આગળ પડી ગયા.
હા વયં યોગવિભ્રષ્ટાઃ કામતઃ કર્મબન્ધનાઃ એવં વિલપ્ય બહુશસ્ ત્રયસ્તે યોગપારગાઃ
અરે, અમે તો યોગમાંથી પડી ગયા, ઇચ્છા અને કર્મથી બંધાઈ ગયા! આવી રીતે વારંવાર દુઃખ વ્યક્ત કરતાં, એ ત્રણેય યોગમાં પારંગત હતા—
વિસ્મયાચ્છ્રાદ્ધમાહાત્મ્યમ્ અભિનન્દ્ય પુનઃ પુનઃ તતસ્તસ્મૈ ધનં દત્ત્વા પ્રભૂતગ્રામસંયુતમ્
આશ્ચર્યથી, તેઓ વારંવાર શ્રાદ્ધના મહિમાનું વખાણ કરતા; પછી તેને ઘણું ધન અને અનેક ગામો આપ્યા—
વિસૃજ્ય બ્રાહ્મણં તં ચ વૃદ્ધં ધનમુદાન્વિતમ્ આત્મીયં નૃપતિઃ પુત્રં નૃપલક્ષણસંયુતમ્
તે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણને ધન સાથે વિદાય આપી; રાજાએ પોતાના પુત્રને, રાજલક્ષણોથી યુક્ત, રાજ્ય પર બેસાડ્યો—
વિષ્વક્સેનાભિધાનં તુ રાજા રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્ માનસે મિલિતાઃ સર્વે તતસ્તે યોગિનાં વરાઃ
રાજાએ તેને વિશ્વક્ષેન નામથી રાજ્યાભિષેક કર્યો; માનસ સરોવરે ભેગા થયેલા બધા યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
બ્રહ્મદત્તાદયસ્તસ્મિન્ પિતૃસક્તા વિમત્સરાઃ સંનતિશ્ચાભવદ્ભ્રષ્ટા મયૈતત્કિલ કારિતમ્
બ્રહ્મદત્ત અને ત્યાંના બીજા બધા, પિતૃઓ પ્રત્યે લાગણી ધરાવતા અને ઈર્ષ્યા રહિત, હાજર હતા; આ બધું ખરેખર મારા કારણે થયું છે.
રાજ્યત્યાગફલં સર્વં યદેતદ્ અભિલષ્યતે તથેતિ પ્રાહ રાજા તુ પુનસ્તામભિનન્દયન્
રાજ્ય ત્યાગથી જે જે ફળો ઇચ્છવામાં આવે છે—આ બધું, રાજાએ કહ્યું, 'તેથી જ થાઓ', ફરીથી સંમતિ આપી.
ત્વત્પ્રસાદાદિદં સર્વં મયૈતત્પ્રાપ્યતે ફલમ્ તતસ્તે યોગમાસ્થાય સર્વ એવ વનૌકસઃ
તમારી કૃપાથી, મેં આ બધાં ફળો મેળવ્યા છે; પછી તેઓ બધા, જંગલમાં રહેતા, યોગમાં સ્થિર થયા.
બ્રહ્મરન્ધ્રેણ પરમં પદમાપુસ્તપોબલાત્ એવમાયુર્ધનં વિદ્યાં સ્વર્ગં મોક્ષં સુખાનિ ચ
બ્રહ્મરંધ્રથી, તપશ્ચર્યાની શક્તિથી, તેમણે પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી—આ રીતે આયુષ્ય, ધન, વિદ્યા, સ્વર્ગ, મોક્ષ અને સુખ પ્રાપ્ત કર્યું.
પ્રયચ્છન્તિ સુતાન્રાજ્યં નૃણાં પ્રીતાઃ પિતામહાઃ ય ઇદં પિતૃમાહાત્મ્યં બ્રહ્મદત્તસ્ય ચ દ્વિજાઃ
પ્રસન્ન થઈને, પિતામહો પુત્રો અને રાજ્ય આપે છે તે લોકોને, જે આ પિતૃમહિમા અને બ્રહ્મદત્તનું મહાત્મ્ય વાંચે છે, હે દ્વિજો.