પિપીલિકામનુનયન્ પરિતઃ કીટકામુકઃ પઞ્ચબાણાભિતપ્તાઙ્ગઃ સગદ્ગદમુવાચ હ
કીટનો પુરુષ પાંખી, ચારે બાજુ પિપળીકાને અનુસરી રહ્યો હતો, પ્રેમના પાંચ બાણોથી દઝળી ગયો હતો અને કંપતી વાણીમાં બોલ્યો.
ન ત્વયા સદૃશી લોકે કામિની વિદ્યતે ક્વચિત્ મધ્યક્ષામાતિજઘના બૃહદ્વક્ષો ઽભિગામિની
દુનિયામાં તારી જેવી પ્રેમિકા ક્યાંય નથી; તું કમરથી પાતળી, મોટા નિતંબવાળી, પહોળા છાતીવાળી અને આગળ વધતી છે.
સુવર્ણવર્ણા સુશ્રોણી મઞ્જૂક્તા ચારુહાસિની સુલક્ષ્યનેત્રરસના ગુડશર્કરવત્સલા
સુવર્ણ જેવી કાંતિ, સુંદર નિતંબવાળી, મોહક માળાથી શોભાયમાન, આકર્ષક હાસ્યવાળી, સુંદર આંખો અને જીભવાળી, ગુડ અને ખાંડ જેવી મીઠી વસ્તુઓને ગમતી.
ભોક્ષ્યસે મયિ ભુક્તે ત્વં સ્નાસિ સ્નાતે તથા મયિ પ્રોષિતે સતિ દીના ત્વં ક્રુદ્ધે ઽપિ ભયચઞ્ચલા
હું ખાઉં ત્યારે તું પણ ખાય છે, હું સ્નાન કરું ત્યારે તું પણ કરે છે; હું દૂર જાઉં ત્યારે તું દુ:ખી થાય છે, અને હું ગુસ્સે થઈ જાઉં ત્યારે પણ તું ડરીને ચંચળ બની જાય છે.
કિમર્થં વદ કલ્યાણિ સરોષવદના સ્થિતા સા તમાહ સકોપા તુ કિમ્ આલપસિ માં શઠ
હે કલ્યાણી, મને કહો, તું ગુસ્સાવાળું ચહેરું લઈને કેમ ઊભી છે? ત્યારે તે પણ ગુસ્સાથી બોલી: હે કપટી, તું મને કેમ બોલાવે છે?
ત્વયા મોદકચૂર્ણં તુ માં વિહાય વિનેષ્યતા પ્રદત્તં સમતિક્રાન્તે દિને ઽન્યસ્યાઃ સમન્મથ
તમે મને મોઢકાનું ચૂર્ણ આપ્યું, પછી મને છોડી દીધું અને આખો દિવસ બીજાની સાથે વિતાવ્યો, કામથી ઉશ્કેરાઈને.
ત્વત્સાદૃશ્યાન્મયા દત્તમ્ અન્યસ્યૈ વરવર્ણિનિ તદેકમપરાધં મે ક્ષન્તુમર્હસિ ભામિનિ
હે સુંદર રંગવાળી, તે મારી જેવી લાગતી હતી એટલે મેં તેને આપ્યું; હે તેજસ્વિ, મારા આ એક ગુનાહને માફ કરી દે.
નૈતદેવં કરિષ્યામિ પુનઃ ક્વાપીહ સુવ્રતે સ્પૃશામિ પાદૌ સત્યેન પ્રસીદ પ્રણતસ્ય મે
હે સદ્ગુણે, હવે હું આવું ક્યારેય પણ ક્યાંય નહીં કરું; હું સાચા દિલથી તારા પગ સ્પર્શું છું—મારે પર દયા રાખજે, હું તને વંદન કરું છું.
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સા પ્રસન્નાભવત્તતઃ આત્માનમ્ અર્પયામાસ મોહનાય પિપીલિકા
આ શબ્દો સાંભળીને તે પ્રસન્ન થઈ ગઈ અને પછી પિપળીકાએ પોતાને મોહન માટે અર્પણ કરી દીધું.
બ્રહ્મદત્તો ઽપ્યશેષં તં જ્ઞાત્વા વિસ્મયમ્ આગમત્ સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞત્વાત્ પ્રસાદાચ્ ચક્રપાણિનઃ
બ્રહ્મદત્તે આ બધું જાણીને આશ્ચર્યમાં પડી ગયો, કારણ કે તેને સર્વ જીવોની ભાષા સમજવાની કૃપા ચક્રધારી ભગવાને આપી હતી.
કથં સત્ત્વરુતજ્ઞો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્તો ધરાતલે તચ્ચાભવત્કસ્ય કુલે ચક્રવાકચતુષ્ટયમ્
બ્રહ્મદત્તને પૃથ્વી પર સર્વ જીવોની ભાષા સમજવાની શક્તિ કેવી રીતે મળી? અને કયા કુળમાં ચાર ચક્રવાક પંખીઓ જન્મ્યા?
તસ્મિન્નેવ પુરે જાતાસ્ તે ચ ચક્રાહ્વયાસ્તદા વૃદ્ધદ્વિજસ્ય દાયાદા વિપ્રા જાતિસ્મરાઃ પુરા
એ જ શહેરમાં, તે ચક્ર નામથી ઓળખાતા પંખીઓ જન્મ્યા હતા; તેઓ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના વારસદાર હતા અને પૂર્વ જન્મ યાદ રાખતા બ્રાહ્મણ હતા.
ધૃતિમાંસ્તત્ત્વદર્શી ચ વિદ્યાચણ્ડસ્ તપોત્સુકઃ નામતઃ કર્મતશ્ચૈતે સુદરિદ્રસ્ય તે સુતાઃ
તેઓ ધીરજવાળા, તત્વજ્ઞાની, શાસ્ત્રવિદ્યા ધરાવતા અને તપ માટે ઉત્સુક હતા; નામ અને કર્મથી, તેઓ ખૂબ ગરીબ માણસના પુત્ર હતા.
તપસે બુદ્ધિરભવત્ તદા તેષાં દ્વિજન્મનામ્ યાસ્યામઃ પરમાં સિદ્ધિમ્ ઇત્ય્ ઊચુસ્ તે દ્વિજોત્તમાઃ
ત્યારે એ બ્રાહ્મણોમાં તપ કરવાનો વિચાર આવ્યો: 'અમે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશું,' એમ તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ કહ્યું.
તતસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સુદરિદ્રો મહાતપાઃ ઉવાચ દીનયા વાચા કિમેતદિતિ પુત્રકાઃ
પછી, એ વચન સાંભળીને, સુદરિદ્ર મહાન તપસ્વી દુઃખભરી અવાજે બોલ્યા: 'બાળકો, આ શું છે?'
અધર્મ એષ ઇતિ વઃ પિતા તાન્ અભ્યવારયત્ વૃદ્ધં પિતરમુત્સૃજ્ય દરિદ્રં વનવાસિનઃ
તમારા પિતાએ કહ્યું: 'આ તો અધર્મ છે,' અને તેમને રોક્યા; પણ એ ગરીબ બાળકો પોતાના વૃદ્ધ પિતાને છોડી વનમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા.
કો નુ ધર્મો ઽત્ર ભવિતા મત્ત્યાગાદ્ગતિરેવ વા ઊચુસ્તે કલ્પિતા વૃત્તિસ્ તવ તાત વદસ્વ તત્
'અહીં ધર્મ શું છે? જીવતા પિતાને છોડી દઈએ તો કોઈ માર્ગ છે?' એમ પુછતાં, 'પપ્પા, તમે કઈ રીતે જીવવાનો વિચાર કર્યો છે, એ કહો,' એમ કહ્યું.
વિત્તમેતત્પુરો રાજ્ઞઃ સ તે દાસ્યતિ પુષ્કલમ્ ધનં ગ્રામસહસ્રાણિ પ્રભાતે પઠતસ્તવ
આ જે ધન છે, એ રાજાનું છે; સવારે પાઠ કરશો તો રાજા તમને ઘણું ધન, હજારો ગામો આપશે.
યે વિપ્રમુખ્યાઃ કુરુજાઙ્ગલેષુ દાશાસ્તથા દાશપુરે મૃગાશ્ચ કાલઞ્જરે સપ્ત ચ ચક્રવાકા યે માનસે તે વયમત્ર સિદ્ધાઃ
કુરુજાંગલના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, દાશપુરના દાસો, કાલંજરમાં રહેલા હરણો, અને માનસમાં રહેલા સાત ચક્રવાક પક્ષીઓ — અમે બધા અહીં સિદ્ધ છીએ.
ઇત્યુક્ત્વા પિતરં જગ્મુસ્ તે વનં તપસે પુનઃ વૃદ્ધો ઽપિ રાજભવનં જગામાત્માર્થસિદ્ધયે
આ રીતે પિતાને કહીને, તેઓ ફરી વનમાં તપ કરવા ગયા; વૃદ્ધ પિતા પણ પોતાના હિત માટે રાજમહેલ તરફ ગયા.
અનઘો નામ વૈભ્રાજઃ પાઞ્ચાલાધિપતિઃ પુરા પુત્રાર્થી દેવદેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્
ક્યારેક પાંચાલ દેશના રાજા અનઘ વૈભ્રાજા નામે હતા; તેઓ પુત્રની ઈચ્છા રાખીને દેવોના દેવ હરિ નારાયણની આરાધના કરતા.
આરાધયામાસ વિભું તીવ્રવ્રતપરાયણઃ તતઃ કાલેન મહતા તુષ્ટસ્તસ્ય જનાર્દનઃ
તેઓ કઠોર વ્રત ધારણ કરીને પરમેશ્વરની આરાધના કરતા; લાંબા સમય પછી જનાર્દન તેમ પર પ્રસન્ન થયા.
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે હૃદયેનેપ્સિતં નૃપ એવમુક્તસ્તુ દેવેન વવ્રે સ વરમુત્તમમ્
'રાજા, તારા મનગમતા આશીર્વાદ માગ,' એમ ભગવાને કહ્યું ત્યારે રાજાએ શ્રેષ્ઠ વરદાન માગ્યું.
પુત્રં મે દેહિ દેવેશ મહાબલપરાક્રમમ્ પારગં સર્વશાસ્ત્રાણાં ધાર્મિકં યોગિનાં પરમ્
'દેવોના દેવ, મને એવો પુત્ર આપો, જે મહાન બળ અને પરાક્રમ ધરાવતો, બધા શાસ્ત્રોમાં પારંગત, ધર્મનિષ્ઠ અને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ હોય.'
સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞં મે દેહિ યોગિનમાત્મજમ્ એવમસ્ત્વિતિ વિશ્વાત્મા તમાહ પરમેશ્વરઃ
'મને એવો પુત્ર આપો, જે બધા જીવજંતુઓની ભાષા સમજતો યોગી હોય.' પરમેશ્વરે — વિશ્વાત્માએ — કહ્યું: 'એવું જ થશે.'
પશ્યતાં સર્વદેવાનાં તત્રૈવાન્તરધીયત તતઃ સ તસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્તઃ પ્રતાપવાન્
બધા દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે ભગવાન ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા; ત્યારબાદ રાજાને તેજસ્વી બ્રહ્મદત્ત નામે પુત્ર થયો.
સર્વસત્ત્વાનુકમ્પી ચ સર્વસત્ત્વબલાધિકઃ સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞશ્ચ સર્વસત્ત્વેશ્વરેશ્વરઃ
તે બધા જીવપ્રાણીઓ પર દયાળુ, બધાથી વધારે બળવાન, બધા જીવોની ભાષા સમજનાર અને બધા જીવોના અને દેવોના પણ સ્વામી હતો.
અહસત્તેન યોગાત્મા સ પિપીલિકરાગતઃ યત્ર તત્કીટમિથુનં રમમાણમવસ્થિતમ્
એક દિવસ એ યોગી આત્માએ પિપીલિકા (મરડો) રૂપ ધારણ કર્યું, જ્યાં એક જોડી કીડીઓ આનંદમાં હતી.
તતઃ સા સંનતિર્દૃષ્ટ્વા તં હસન્તં સુવિસ્મિતા કિમપ્યાશઙ્ક્ય મનસા તમપૃચ્છન્નરેશ્વરમ્
પછી, તેને હસતા જોઈને, એ કીડીએ ખૂબ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું; મનમાં કંઈક શંકા કરીને, તેણે રાજાને પ્રશ્ન કર્યો.
અકસ્માદતિહાસસ્તે કિમર્થમભવન્નૃપ હાસ્યહેતું ન જાનામિ યદકાલે કૃતં ત્વયા
'રાજા, અચાનક તમે કેમ હસ્યા? હસવાનો કારણ મને ખબર નથી, અને આ સમયે તમે આવું કેમ કર્યું?'