એતે તપસિ તિષ્ઠન્તિ વ્રતૈરપિ સુદુષ્કરૈઃ બ્રહ્મચર્યં પુરસ્કૃત્ય પ્રાર્થયન્તિ પરાં ગતિમ્
આ લોકો તપમાં સ્થિર રહે છે, અત્યંત કઠિન વ્રતો ધારણ કરે છે, અને બ્રહ્મચર્યને આગે રાખીને, શ્રેષ્ઠ સ્થિતિની ઇચ્છા કરે છે.
બ્રહ્યચર્યાદ્બ્રાહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણત્વં વિધીયતે એવમાહુઃ પરે લોકે બ્રહ્મચર્યવિદો જનાઃ
બ્રહ્મચર્યથી જ બ્રાહ્મણનું બ્રાહ્મણત્વ નિર્ધારિત થાય છે; બ્રહ્મચર્ય જાણનારા લોકો પરલોકમાં આવું કહે છે.
બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં સત્યં બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં તપઃ યે સ્થિતા બ્રહ્મચર્યે તુ બ્રાહ્મણા દિવિ સંસ્થિતાઃ
સત્ય બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર છે, તપ પણ બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર છે; જે બ્રાહ્મણો બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહે છે, તેઓ સ્વર્ગમાં વસે છે.
નાસ્તિ યોગં વિના સિદ્ધિર્ ન વા સિદ્ધિં વિના યશઃ નાસ્તિ લોકે યશોમૂલં બ્રહ્મચર્યાત્પરં તપઃ
યોગ વિના સિદ્ધિ નથી, સિદ્ધિ વિના યશ નથી; આ દુનિયામાં, યશનું મૂળ બ્રહ્મચર્યથી વધારે નથી, અને તેનાથી શ્રેષ્ઠ તપ પણ નથી.
યો નિગૃહ્યેન્દ્રિયગ્રામં ભૂતગ્રામં ચ પઞ્ચકમ્ બ્રહ્મચર્યં સમાધત્તે કિમતઃ પરમં તપઃ
જે ઇન્દ્રિયોના સમૂહ અને પાંચ તત્વોના સમૂહને નિયંત્રિત કરે છે, અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહે છે—તે કરતાં વધુ તપ શું હોઈ શકે?
અયોગે કેશધરણમ્ અસંકલ્પવ્રતક્રિયાં અબ્રહ્મચર્યે ચર્યા ચ ત્રયં સ્યાદ્ દમ્ભસંજ્ઞકમ્
યોગ વિના જટાધારી થવું, નિશ્ચય વિના વ્રત કરવું, અને બ્રહ્મચર્ય વિના વર્તન કરવું—આ ત્રણેય દંભ કહેવાય છે.
ક્વ દારાઃ ક્વ ચ સંયોગઃ ક્વ ચ ભાવવિપર્યયઃ નન્વિયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા મનસા માનસી પ્રજા
ક્યાં પત્ની, ક્યાં સંયોગ, ક્યાં ભાવનો ભ્રમ? શું આ માનસ સંતાન બ્રહ્માએ મનથી સર્જ્યા નથી?
યદ્યસ્તિ તપસો વીર્યં યુષ્માકં વિદિતાત્મનામ્ સૃજધ્વં માનસાન્પુત્રાન્ પ્રાજાપત્યેન કર્મણા
જો તમે, આત્મા જાણનારા, તપની શક્તિ ધરાવો છો, તો પ્રજાપતિના કાર્યથી મનથી પુત્રો સર્જો.
મનસા નિર્મિતા યોનિર્ આધાતવ્યા તપસ્વિભિઃ ન દારયોગો બીજં વા વ્રતમુક્તં તપસ્વિનામ્
મનથી રચાયેલી ગર્ભને સાધુઓએ સ્થાપિત કરવી જોઈએ; વ્રતથી મુક્ત થયેલા સાધુઓ માટે neither સંયોગ છે, neither બીજ છે.
યદિદં લુપ્તધર્માર્થં યુષ્માભિરિહ નિર્ભયૈઃ વ્યાહૃતં સદ્ભિરત્યર્થમ્ અસદ્ભિરિવ મે મતમ્
તમે અહીં જે નિર્ભયતાપૂર્વક કહ્યું છે, ધાર્મિકતા અને ધર્મ છોડીને, એ મને એવું લાગે છે કે સારા લોકો બોલે છે, પણ ખરાબ લોકો જેવું છે.
વપુર્દીપ્તાન્તરાત્માનમ્ એતત્કૃત્વા મનોમયમ્ દારયોગં વિના સ્રક્ષ્યે પુત્રમ્ આત્મતનૂરુહમ્
મનથી બનેલા આ શરીર અને જલતી આંતરિક આત્મા સાથે, હું સંયોગ વિના, મારા જ શરીરમાંથી એક પુત્ર ઉત્પન્ન કરીશ.
એવમાત્માનમાત્મા મે દ્વિતીયં જનયિષ્યતિ વન્યેનાનેન વિધિના દિધક્ષન્તમિવ પ્રજાઃ
આ રીતે, મારું જ આત્મા, આ વન્ય રીતથી, બીજું આત્મા ઉત્પન્ન કરશે, જાણે પ્રજાઓને દહન કરવા ઈચ્છે છે.
ઊર્વસ્તુ તપસાવિષ્ટો નિવેશ્યોરું હુતાશને મમન્થૈકેન દર્ભેણ સુતસ્ય પ્રભવારણિમ્
તપસ્વી થાઈને, જાંઘને અગ્નિમાં મૂકવી, એક જ દર્ભથી જાંઘને ઘસીને પુત્રના જન્મ માટે અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યો.
તસ્યોરું સહસા ભિત્ત્વા જ્વાલામાલી હ્યનિન્ધનઃ જગતો દહનાકાઙ્ક્ષી પુત્રો ઽગ્નિઃ સમપદ્યત
તેણે અચાનક જાંઘ ભેદી, જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, ઈંધણ વિના, જગતને દહન કરવા ઈચ્છતો પુત્ર, અગ્નિ, જન્મ્યો.
ઊર્વસ્યોરું વિનિર્ભિદ્ય ઔર્વો નામાન્તકો ઽનલઃ દિધક્ષન્નિવ લોકાંસ્ત્રીઞ્ જજ્ઞે પરમકોપનઃ
ઉર્વશીના જાંઘને ફાડી, તીવ્ર અગ્નિ, ઓર્વા નામે, અંતક, જન્મ્યો, જાણે ત્રણેય લોકને દહન કરવા ઈચ્છે છે.
ઉત્પન્નમાત્રશ્ચોવાચ પિતરં ક્ષીણયા ગિરા ક્ષુધા મે બાધતે તાત જગદ્ભક્ષ્યે ત્યજસ્વ મામ્
જન્મતાની સાથે જ, તેણે પિતાને ભૂખથી કમજોર અવાજે કહ્યું: 'પિતા, મને ભૂખ તડપાવે છે; મને જગત ભક્ષવા મુક્ત કરો.'
ત્રિદિવારોહિભિર્જ્વાલૈર્ જૃમ્ભમાણો દિશો દશ નિર્દહન્સર્વભૂતાનિ વવૃધે સો ઽન્તકો ઽનલઃ
જ્વાળાઓથી સ્વર્ગ સુધી ફેલાઈ, દસ દિશામાં દહન કરીને, સર્વ ભૂતોને ભસ્મ કરી, એ તીવ્ર અગ્નિ વધતો ગયો.
એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા મુનિમૂર્વં સભાજયન્ ઉવાચ વાર્યતાં પુત્રો જગતશ્ચ દયાં કુરુ
એ દરમિયાન, બ્રહ્માએ ઋષિ ઓર્વાને સન્માન આપીને કહ્યું: 'તમારા પુત્રને રોકો અને જગત પર દયા કરો.'
અસ્યાપત્યસ્ય તે વિપ્ર કરિષ્યે સ્થાનમુત્તમમ્ તથ્યમેતદ્વચઃ પુત્ર શૃણુ ત્વં વદતાં વર
'તમારા આ સંતાન માટે, ઓ વિદ્વાન, હું શ્રેષ્ઠ નિવાસ આપું છું. આ સાચું છે, ઓ પુત્ર, શ્રેષ્ઠ બોલનાર, મારા શબ્દો સાંભળો.'
ધન્યો ઽસ્મ્યનુગૃહીતો ઽસ્મિ યન્મે ઽદ્ય ભગવાઞ્છિશોઃ મતિમેતાં દદાતીહ પરમાનુગ્રહાય વૈ
'હું ધન્ય છું, કૃપા પ્રાપ્ત કરું છું, કેમ કે આજે ભગવાન મારા બાળક માટે આ સમજ આપે છે, ખરેખર સર્વોચ્ચ કૃપા માટે.'
પ્રભાતકાલે સમ્પ્રાપ્તે કાઙ્ક્ષિતવ્યે સમાગમે ભગવંસ્તર્પિતઃ પુત્રઃ કૈર્હવ્યૈઃ પ્રાપ્સ્યતે સુખમ્
'પ્રભાત સમયે, ઇચ્છિત સમય આવે ત્યારે, ઓ ભગવાન, પિતૃઓના હવનથી તૃપ્ત થયેલો તમારો પુત્ર સુખ પામશે.'
કુત્ર ચાસ્ય નિવાસઃ સ્યાદ્ ભોજનં વા કિમાત્મકમ્ વિધાસ્યતીહ ભગવાન્ વીર્યતુલ્યં મહૌજસઃ
'તેનું નિવાસ ક્યાં હશે, અને તેનું ભોજન શું હશે? ભગવાન આ મહાન, સમાન શક્તિ ધરાવનાર માટે વ્યવસ્થા કરશે.'
વડવામુખે ઽસ્ય વસતિઃ સમુદ્રે વૈ ભવિષ્યતિ મમ યોનિર્જલં વિપ્ર તસ્ય પીતવતઃ સુખમ્
'તેનું નિવાસ સમુદ્રમાં વડવામુખે હશે; ઓ વિદ્વાન, મારી ગર્ભ જળ છે, અને જે તેને પીવે છે તેને સુખ મળશે.'
યત્રાહમાસ નિયતં પિબન્વારિમયં હવિઃ તદ્ધવિસ્તવ પુત્રસ્ય વિસૃજામ્યાલયં ચ તત્
'જ્યાં હું હમેશાં જળ પીધું હવન તરીકે, એ હવન હવે તમારા પુત્ર માટે આપું છું, અને એ જ તેનું નિવાસ હશે.'
તતો યુગાન્તે ભૂતાનામ્ એષ ચાહં ચ પુત્રક સહિતૌ વિચરિષ્યાવો નિષ્પુત્રાણામૃણાપહઃ
'પછી, યુગના અંતે, ઓ પુત્ર, હું અને આ અગ્નિ સાથે મળીને, સંતાન વિનાને ઋણમુક્ત કરવા ફરશું.'
એષો ઽગ્નિર્ અન્તકાલે તુ સલિલાશી મયા કૃતઃ દહનઃ સર્વભૂતાનાં સદેવાસુરરક્ષસામ્
આ અગ્નિ, જળ પીતા, મારા દ્વારા અંતકાળ માટે રચાયો છે—સર્વ ભૂતો, દેવ, અસુર અને રાક્ષસોનું દહન કરનાર.
એવમસ્ત્વિતિ તં સો ઽગ્નિઃ સંવૃતજ્વાલમણ્ડલઃ પ્રવિવેશાર્ણવમુખં પ્રક્ષિપ્ય પિતરિ પ્રભામ્
‘જેમ તમે કહો તેમ,’ આગે કહ્યું, તેની જ્વાળાઓ તેને ઘેરી રહી, અને પિતાને પ્રકાશ આપીને, તે સમુદ્રના મોઢામાં પ્રવેશી ગયો.
પ્રતિયાતસ્તતો બ્રહ્મા યે ચ સર્વે મહર્ષયઃ ઔર્વસ્યાગ્નેઃ પ્રભાં જ્ઞાત્વા સ્વાં સ્વાં ગતિમુપાશ્રિતાઃ
પછી બ્રહ્મા અને બધા મહાન ઋષિઓ, ઔર્વના અગ્નિનો તેજ જોઈને, દરેક પોતપોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા.
હિરણ્યકશિપુર્દૃષ્ટ્વા તદા તન્મહદદ્ભુતમ્ ઉચ્ચૈઃ પ્રણતસર્વાઙ્ગો વાક્યમેતદુવાચ હ
એ મહાન અને અદ્ભુત ઘટના જોઈ, હિરણ્યકશિપુએ આખા શરીરથી વંદન કરી, ઉંચે અવાજે આ શબ્દો કહ્યા:
ભગવન્નદ્ભુતમિદં સંવૃત્તં લોકસાક્ષિકમ્ તપસા તે મુનિશ્રેષ્ઠ પરિતુષ્ટઃ પિતામહઃ
‘ભગવાન, આ અદ્ભુત ઘટના દુનિયાની આંખે સામે બની છે; તમારી તપસ્યાથી, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, પિતામહ પણ પ્રસન્ન થયા છે.’