ઊચુર્બ્રહ્મર્ષયસ્તં તુ વચનં ધર્મસંહિતમ્ ઋષિવંશેષુ ભગવંશ્ છિન્નમૂલમિદં પદમ્
બ્રહ્મર્ષિઓએ ધર્મથી ભરપૂર એવા શબ્દો કહ્યા: 'હે પૂજ્ય, ઋષિઓના વંશમાં, આ વંશ તો મૂળથી જ કાપી નાખાયો છે.'
એકસ્ત્વમનપત્યશ્ચ ગોત્રજો ઽન્યો ન વર્તતે કૌમારં વ્રતમાસ્થાય ક્લેશમેવાનુવર્તસે
તમે એકલા જ બાકી રહેલા છો, સંતાન વગર, અને તમારા વંશમાં બીજું કોઈ નથી; તમે બાળપણથી બ્રહ્મચર્યનું વ્રત ધારણ કર્યું છે અને માત્ર કષ્ટમાં જ જીવી રહ્યા છો.
બહૂનિ વિપ્ર ગોત્રાણિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ એકદેહાનિ તિષ્ઠન્તિ વિવિક્તાનિ વિના પ્રજાઃ
હે બ્રાહ્મણ, શુદ્ધ આત્માવાળા ઋષિઓમાં અનેક વંશો છે, પણ તેમના શરીરો એકલા છે, સંતાન વગર.
એવમુચ્છિન્નમૂલૈશ્ચ પુત્રૈર્નો નાસ્તિ કારણમ્ ભવાંસ્તુ તપસા શ્રેષ્ઠો પ્રજાપાતસમદ્યુતિઃ
આ રીતે, પુત્રો મૂળથી જ નાશ પામ્યા છે, એટલે અમને કોઈ કારણ નથી; પણ તમે તપમાં શ્રેષ્ઠ છો, પ્રજાપતિ જેવી તેજસ્વીતા ધરાવ છો.
તત્ર વર્તસ્વ વંશાય વર્ધયાત્માનમ્ આત્મના ત્વયા ધર્મો ઽર્જિતસ્તેન દ્વિતીયાં કુરુ વૈ તનુમ્
તેથી, તમારા વંશ માટે કાર્ય કરો; પોતે પોતાને વધારવા માટે પ્રયત્ન કરો. તમારા કમાયેલા ધર્મથી, બીજી કાયાનું સર્જન કરો.
સ એવમુક્તો મુનિભિર્ મુનિર્ મર્મસુ તાડિતઃ જગર્હે તાનૃષિગણાન્ વચનં ચેદમબ્રવીત્
ઋષિઓએ આ રીતે કહ્યું ત્યારે, ઋષિ મનથી આઘાત પામ્યા, તેમણે ઋષિ સમૂહને નિંદા કરી અને આ શબ્દો કહ્યા:
યથાયં વિહિતો ધરો મુનીનાં શાશ્વતઃ પુરા આર્ષં વૈ સેવતઃ કર્મ વન્યમૂલફલાશિનઃ
જેમ આ શાશ્વત રીત ઋષિઓમાં પૂર્વે સ્થાપિત થઈ હતી—ઋષિની રીતનું પાલન કરતા, જંગલના મૂળ અને ફળ ખાઈને જીવતા—
બ્રહ્મયોનૌ પ્રસૂતસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાત્મદર્શિનઃ બ્રહ્મચર્યં સુચરિતં બ્રહ્માણમપિ ચાલયેત્
બ્રહ્મામાંથી જન્મેલા, આત્મા જાણનારા બ્રાહ્મણ માટે, સારી રીતે પાલન કરેલું બ્રહ્મચર્ય તો બ્રહ્માના મનને પણ હલાવી શકે છે.
જનાનાં વૃત્તયસ્તિસ્રો યે ગૃહાશ્રમવાસિનઃ અસ્માકં તુ વરં વૃત્તિર્ વનાશ્રમનિવાસિનામ્
ગૃહસ્થ આશ્રમમાં રહેતા લોકો માટે ત્રણ જીવનશૈલીઓ છે; પણ અમને, જંગલ આશ્રમમાં રહેતા માટે, તપસ્વી જીવન શ્રેષ્ઠ છે.
અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ચ દન્તોલૂખલિનસ્તથા અશ્મકુટ્ટા હ્યશનકાઃ પઞ્ચાતપસહાશ્ચ યે
પાણી પર જીવતા, વાયુ પર જીવતા, દાંતથી દળતા, પથ્થરથી દળતા અને પાંચ પ્રકારના તાપ સહન કરતા—
એતે તપસિ તિષ્ઠન્તિ વ્રતૈરપિ સુદુષ્કરૈઃ બ્રહ્મચર્યં પુરસ્કૃત્ય પ્રાર્થયન્તિ પરાં ગતિમ્
આ લોકો તપમાં સ્થિર રહે છે, અત્યંત કઠિન વ્રતો ધારણ કરે છે, અને બ્રહ્મચર્યને આગે રાખીને, શ્રેષ્ઠ સ્થિતિની ઇચ્છા કરે છે.
બ્રહ્યચર્યાદ્બ્રાહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણત્વં વિધીયતે એવમાહુઃ પરે લોકે બ્રહ્મચર્યવિદો જનાઃ
બ્રહ્મચર્યથી જ બ્રાહ્મણનું બ્રાહ્મણત્વ નિર્ધારિત થાય છે; બ્રહ્મચર્ય જાણનારા લોકો પરલોકમાં આવું કહે છે.
બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં સત્યં બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં તપઃ યે સ્થિતા બ્રહ્મચર્યે તુ બ્રાહ્મણા દિવિ સંસ્થિતાઃ
સત્ય બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર છે, તપ પણ બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર છે; જે બ્રાહ્મણો બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહે છે, તેઓ સ્વર્ગમાં વસે છે.
નાસ્તિ યોગં વિના સિદ્ધિર્ ન વા સિદ્ધિં વિના યશઃ નાસ્તિ લોકે યશોમૂલં બ્રહ્મચર્યાત્પરં તપઃ
યોગ વિના સિદ્ધિ નથી, સિદ્ધિ વિના યશ નથી; આ દુનિયામાં, યશનું મૂળ બ્રહ્મચર્યથી વધારે નથી, અને તેનાથી શ્રેષ્ઠ તપ પણ નથી.
યો નિગૃહ્યેન્દ્રિયગ્રામં ભૂતગ્રામં ચ પઞ્ચકમ્ બ્રહ્મચર્યં સમાધત્તે કિમતઃ પરમં તપઃ
જે ઇન્દ્રિયોના સમૂહ અને પાંચ તત્વોના સમૂહને નિયંત્રિત કરે છે, અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહે છે—તે કરતાં વધુ તપ શું હોઈ શકે?
અયોગે કેશધરણમ્ અસંકલ્પવ્રતક્રિયાં અબ્રહ્મચર્યે ચર્યા ચ ત્રયં સ્યાદ્ દમ્ભસંજ્ઞકમ્
યોગ વિના જટાધારી થવું, નિશ્ચય વિના વ્રત કરવું, અને બ્રહ્મચર્ય વિના વર્તન કરવું—આ ત્રણેય દંભ કહેવાય છે.
ક્વ દારાઃ ક્વ ચ સંયોગઃ ક્વ ચ ભાવવિપર્યયઃ નન્વિયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા મનસા માનસી પ્રજા
ક્યાં પત્ની, ક્યાં સંયોગ, ક્યાં ભાવનો ભ્રમ? શું આ માનસ સંતાન બ્રહ્માએ મનથી સર્જ્યા નથી?
યદ્યસ્તિ તપસો વીર્યં યુષ્માકં વિદિતાત્મનામ્ સૃજધ્વં માનસાન્પુત્રાન્ પ્રાજાપત્યેન કર્મણા
જો તમે, આત્મા જાણનારા, તપની શક્તિ ધરાવો છો, તો પ્રજાપતિના કાર્યથી મનથી પુત્રો સર્જો.
મનસા નિર્મિતા યોનિર્ આધાતવ્યા તપસ્વિભિઃ ન દારયોગો બીજં વા વ્રતમુક્તં તપસ્વિનામ્
મનથી રચાયેલી ગર્ભને સાધુઓએ સ્થાપિત કરવી જોઈએ; વ્રતથી મુક્ત થયેલા સાધુઓ માટે neither સંયોગ છે, neither બીજ છે.
યદિદં લુપ્તધર્માર્થં યુષ્માભિરિહ નિર્ભયૈઃ વ્યાહૃતં સદ્ભિરત્યર્થમ્ અસદ્ભિરિવ મે મતમ્
તમે અહીં જે નિર્ભયતાપૂર્વક કહ્યું છે, ધાર્મિકતા અને ધર્મ છોડીને, એ મને એવું લાગે છે કે સારા લોકો બોલે છે, પણ ખરાબ લોકો જેવું છે.
વપુર્દીપ્તાન્તરાત્માનમ્ એતત્કૃત્વા મનોમયમ્ દારયોગં વિના સ્રક્ષ્યે પુત્રમ્ આત્મતનૂરુહમ્
મનથી બનેલા આ શરીર અને જલતી આંતરિક આત્મા સાથે, હું સંયોગ વિના, મારા જ શરીરમાંથી એક પુત્ર ઉત્પન્ન કરીશ.
એવમાત્માનમાત્મા મે દ્વિતીયં જનયિષ્યતિ વન્યેનાનેન વિધિના દિધક્ષન્તમિવ પ્રજાઃ
આ રીતે, મારું જ આત્મા, આ વન્ય રીતથી, બીજું આત્મા ઉત્પન્ન કરશે, જાણે પ્રજાઓને દહન કરવા ઈચ્છે છે.
ઊર્વસ્તુ તપસાવિષ્ટો નિવેશ્યોરું હુતાશને મમન્થૈકેન દર્ભેણ સુતસ્ય પ્રભવારણિમ્
તપસ્વી થાઈને, જાંઘને અગ્નિમાં મૂકવી, એક જ દર્ભથી જાંઘને ઘસીને પુત્રના જન્મ માટે અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યો.
તસ્યોરું સહસા ભિત્ત્વા જ્વાલામાલી હ્યનિન્ધનઃ જગતો દહનાકાઙ્ક્ષી પુત્રો ઽગ્નિઃ સમપદ્યત
તેણે અચાનક જાંઘ ભેદી, જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, ઈંધણ વિના, જગતને દહન કરવા ઈચ્છતો પુત્ર, અગ્નિ, જન્મ્યો.
ઊર્વસ્યોરું વિનિર્ભિદ્ય ઔર્વો નામાન્તકો ઽનલઃ દિધક્ષન્નિવ લોકાંસ્ત્રીઞ્ જજ્ઞે પરમકોપનઃ
ઉર્વશીના જાંઘને ફાડી, તીવ્ર અગ્નિ, ઓર્વા નામે, અંતક, જન્મ્યો, જાણે ત્રણેય લોકને દહન કરવા ઈચ્છે છે.
ઉત્પન્નમાત્રશ્ચોવાચ પિતરં ક્ષીણયા ગિરા ક્ષુધા મે બાધતે તાત જગદ્ભક્ષ્યે ત્યજસ્વ મામ્
જન્મતાની સાથે જ, તેણે પિતાને ભૂખથી કમજોર અવાજે કહ્યું: 'પિતા, મને ભૂખ તડપાવે છે; મને જગત ભક્ષવા મુક્ત કરો.'
ત્રિદિવારોહિભિર્જ્વાલૈર્ જૃમ્ભમાણો દિશો દશ નિર્દહન્સર્વભૂતાનિ વવૃધે સો ઽન્તકો ઽનલઃ
જ્વાળાઓથી સ્વર્ગ સુધી ફેલાઈ, દસ દિશામાં દહન કરીને, સર્વ ભૂતોને ભસ્મ કરી, એ તીવ્ર અગ્નિ વધતો ગયો.
એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા મુનિમૂર્વં સભાજયન્ ઉવાચ વાર્યતાં પુત્રો જગતશ્ચ દયાં કુરુ
એ દરમિયાન, બ્રહ્માએ ઋષિ ઓર્વાને સન્માન આપીને કહ્યું: 'તમારા પુત્રને રોકો અને જગત પર દયા કરો.'
અસ્યાપત્યસ્ય તે વિપ્ર કરિષ્યે સ્થાનમુત્તમમ્ તથ્યમેતદ્વચઃ પુત્ર શૃણુ ત્વં વદતાં વર
'તમારા આ સંતાન માટે, ઓ વિદ્વાન, હું શ્રેષ્ઠ નિવાસ આપું છું. આ સાચું છે, ઓ પુત્ર, શ્રેષ્ઠ બોલનાર, મારા શબ્દો સાંભળો.'
ધન્યો ઽસ્મ્યનુગૃહીતો ઽસ્મિ યન્મે ઽદ્ય ભગવાઞ્છિશોઃ મતિમેતાં દદાતીહ પરમાનુગ્રહાય વૈ
'હું ધન્ય છું, કૃપા પ્રાપ્ત કરું છું, કેમ કે આજે ભગવાન મારા બાળક માટે આ સમજ આપે છે, ખરેખર સર્વોચ્ચ કૃપા માટે.'