યત્સત્યમક્ષરં બ્રહ્મ હ્ય્ અષ્ટાદશવિધં તુ તત્ યત્સત્યં યદૃતં તત્તુ પરં પદમનુસ્મર
'જે સત્ય અને અક્ષર બ્રહ્મ છે, જે અઢાર રૂપ ધરાવે છે, જે સત્ય છે, જે ઋત છે, એ પરમ પદનું સ્મરણ કર.'
એતદ્વચો નિશમ્યૈવ યયૌ સ દિશમુત્તરામ્ ગત્વા ચ તત્ર બ્રહ્મત્વમ્ અગમજ્જ્ઞાનતેજસા
આ વચન સાંભળી, તે ઉત્તર દિશામાં ગયા અને ત્યાં જઈ જ્ઞાનના તેજથી બ્રહ્મા પદ પ્રાપ્ત કર્યું.
તતો બ્રહ્મા ભુવં નામ દ્વિતીયમસૃજત્પ્રભુઃ સંકલ્પયિત્વા મનસા તમેવ ચ મહામનાઃ
પછી પ્રભુ બ્રહ્માએ, મહાન મનથી વિચાર કરીને, 'ભૂ' નામે બીજું લોક ઉત્પન્ન કર્યું.
તતઃ સો ઽથાબ્રવીદ્વાક્યં કિં કરોમિ પિતામહ પિતામહસમાજ્ઞાતો બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતઃ
પછી એણે કહ્યું: 'પિતામહ, હું શું કરું?' પિતામહની આજ્ઞા લઈને, તે બ્રહ્મા પાસે પહોંચ્યો.
બ્રહ્માભ્યાસં તુ કૃતવાન્ ભુવશ્ચ પૃથિવીં ગતઃ પ્રાપ્તશ્ચ પરમં સ્થાનં સ તયોઃ પાર્શ્વમાગતઃ
બ્રહ્માજીનું ભજન કરીને, તે મધ્યલોકમાંથી પૃથ્વી પર આવ્યો અને સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરીને, બંનેના પાસેથી જોડાયો.
તસ્મિન્નપિ ગતે પુત્રે તૃતીયમસૃજત્પ્રભુઃ મોક્ષપ્રવૃત્તિકુશલં ભૂર્ભુવં નામતો વિભુમ્
જ્યારે એ પુત્ર પણ ચાલ્યો ગયો, ત્યારે ભગવાને ત્રીજો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો, જે મોક્ષમાર્ગમાં નિપુણ હતો અને ભૂરભુવ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
ગોપતિત્વં સમાસાદ્ય તયોરેવાગમદ્ગતિમ્ એવં પુત્રાસ્ત્રયો ઽપ્યેત ઉક્તાઃ શંભોર્મહાત્મનઃ
ગાયોની રક્ષા કરવાનો પદ પ્રાપ્ત કરીને, એ પણ એ બંનેના માર્ગે ચાલ્યો; આ રીતે મહાત્મા શંભુના ત્રણેય પુત્રો વર્ણવાયા છે.
તાન્ગૃહીત્વા સુતાંસ્તસ્ય પ્રયાતઃ સ્વાર્જિતાં ગતિમ્ નારાયણશ્ચ ભગવાન્ કપિલશ્ચ યતીશ્વરઃ
એ પુત્રોને લઈને, તે પોતે મેળવેલી અવસ્થામાં ગયો; અને ભગવાન નારાયણ, કપિલ તથા યતિશ્વર પણ એ જ રીતે ગયા.
યં કાલં તૌ ગતૌ મુક્તૌ બ્રહ્મા તં કાલમેવ હિ તતો ઘોરતમં ભૂયઃ સંશ્રિતઃ પરમં વ્રતમ્
જે સમયગાળામાં એ બંને મુક્તિ પામ્યા, એ જ સમય બ્રહ્માનો પણ હતો; ત્યારબાદ તેણે અત્યંત કઠિન વ્રત ધારણ કર્યું.
ન રેમે ઽથ તતો બ્રહ્મા પ્રભુરેકસ્તપશ્ચરન્ શરીરાર્ધાત્તતો ભાર્યાં સમુત્પાદિતવાઞ્છુભામ્
પછી બ્રહ્મા, એકમાત્ર સ્વામી, તપ કરે છે પણ આનંદ પામતો નથી; અને પોતાના શરીરના અર્ધમાંથી શુભ પત્ની ઉત્પન્ન કરી.
તપસા તેજસા ચૈવ વર્ચસા નિયમેન ચ સદૃશીમાત્મનો દેવીં સમર્થાં લોકસર્જને
તપ, તેજ, કાંતિ અને નિયમથી, બ્રહ્માએ પોતાના સમાન, જગતની સર્જનશક્તિ ધરાવતી દેવીની રચના કરી.
તયા સમાહિતસ્તત્ર રેમે બ્રહ્મા તપશ્ચરન્ તતો જગાદ ત્રિપદાં ગાયત્રીં વેદપૂજિતામ્
તે દેવી સાથે એકાગ્ર થઈ, બ્રહ્મા તપસ્યામાં આનંદ પામતો રહ્યો; ત્યારબાદ તેણે વેદોમાં પૂજિત ગાયત્રીના ત્રણ પગલાં ઉચ્ચાર્યા.
સૃજન્પ્રજાનાં પતયઃ સાગરાંશ્ચાસૃજદ્વિભુઃ અપરાંશ્ચૈવ ચતુરો વેદાન્ગાયત્રિસંભવાન્
પ્રજાપતિઓ અને સાગરોની રચના કરીને, તે મહાન બ્રહ્માએ ગાયત્રીમાંથી જન્મેલા ચાર વેદો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.
આત્મનઃ સદૃશાન્પુત્રાન્ અસૃજદ્વૈ પિતામહઃ વિશ્વે પ્રજાનાં પતયો યેભ્યો લોકા વિનિઃસૃતાઃ
પિતામહે પોતાને સમાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી બન્યા અને જેમના દ્વારા બધા લોકોએ જન્મ લીધો.
વિશ્વેશં પ્રથમં તાવન્ મહાતાપસમાત્મજમ્ સર્વમન્ત્રહિતં પુણ્યં નામ્ના ધર્મં સ સૃષ્ટવાન્
સૌપ્રથમ, તેણે મહાન તપસ્વી અને સર્વ મંત્રોથી યુક્ત, ધર્મ નામે પોતાના પુત્ર વિશ્વેશનું સર્જન કર્યું.
દક્ષં મરીચિમત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ વસિષ્ઠં ગૌતમં ચૈવ ભૃગુમઙ્ગિરસં મનુમ્
દક્ષ, મરીચિ, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, વસિષ્ઠ, ગૌતમ, ભૃગુ, અંગિરસ અને મનુ.
અથૈવાદ્ભુતમિત્યેતે જ્ઞેયાઃ પૈતામહર્ષયઃ ત્રયોદશગુણં ધર્મમ્ આલભન્ત મહર્ષયઃ
આ બધા અજોડ પિતૃમુનિઓ તરીકે જાણીતા છે; મહર્ષિઓએ ત્રયોદશધર્મને સ્વીકાર્યો.
અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અનાયુઃ સિંહિકા મુનિઃ તામ્રા ક્રોધાથ સુરતા વિનતા કદ્રુરેવ ચ
અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાળ, અનાયુ, સિંહિકા, મુનિ, તામ્રા, ક્રોધા, સુરતા, વિનતા અને કદ્રૂ.
દક્ષસ્યાપત્યમેતા વૈ કન્યા દ્વાદશ પાર્થિવ મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રસ્ તપસા નિર્મિતઃ કિલ
હે રાજન, દક્ષની આ બાર કન્યાઓ છે; મરીચિના પુત્ર કશ્યપ તપથી જન્મ્યા હતા.
તસ્મૈ કન્યા દ્વાદશાન્યા દક્ષસ્તાઃ પ્રદદૌ તદા નક્ષત્રાણિ ચ સોમાય તદા વૈ દત્તવાનૃષિઃ
દક્ષએ એ બાર કન્યાઓ કશ્યપને આપી; અને ઋષિએ એ સમયે ચંદ્રને નક્ષત્રો આપ્યા.
રોહિણ્યાદીનિ સર્વાણિ પુણ્યાનિ રવિનન્દન લક્ષ્મીર્મરુત્વતી સાધ્યા વિશ્વેશા ચ મતા શુભા
રોહિણીથી શરૂ કરીને સર્વ પવિત્ર નક્ષત્રો, હે રવિપુત્ર, લક્ષ્મી, મરુત્વતી, સાધ્યા અને શુભ વિશ્વેશા ગણાય છે.
દેવી સરસ્વતી ચૈવ બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પુરા એતાઃ પઞ્ચ વરિષ્ઠા વૈ સુરશ્રેષ્ઠાય પાર્થિવ
દેવી સરસ્વતી પણ પૂર્વે બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થઈ હતી; હે રાજન, આ પાંચેય દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
દત્તા ભદ્રાય ધર્માય બ્રહ્મણા દૃષ્ટકર્મણા યા તુ રૂપવતી પત્ની બ્રહ્મણઃ કામરૂપિણી
સુંદર રૂપાળી અને શુભ ગુણોવાળી પત્ની, જે ધર્મમય હતી અને ઈચ્છાએ જેવું રૂપ ધારણ કરી શકતી, એવી સ્ત્રી બ્રહ્માજીએ, સર્વ કર્મોને જાણનારા, શુભ કાર્ય માટે આપી.
સુરભિઃ સા હિતા ભૂત્વા બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતા તતસ્તામગમદ્બ્રહ્મા મૈથુનં લોકપૂજિતઃ
એ સ્ત્રીનું નામ સુરભિ હતું, અને તે બ્રહ્માજી માટે શુભ અને કલ્યાણકારી બની, પછી લોકોએ પૂજ્ય એવા બ્રહ્માજીએ સુરભિ સાથે સંયોગ કર્યો.
લોકસર્જનહેતુજ્ઞો ગવામર્થાય સત્તમઃ જજ્ઞિરે ચ સુતાસ્તસ્યાં વિપુલા ધૂમસંનિભાઃ
સૃષ્ટિની રચનાનું કારણ જાણનારા અને ગાયોના કલ્યાણ માટે, શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માજીથી સુરભિમાંથી ધૂમ્રવર્ણ અને વિશાળ પુત્રો જન્મ્યા.
નક્તસંધ્યાભ્રસંકાશાઃ પ્રાદહંસ્તિગ્મતેજસઃ તે રુદન્તો દ્રવન્તશ્ચ ગર્હયન્તઃ પિતામહમ્
એ પુત્રો રાત્રિ અને સંધ્યાના મેઘ જેવાં કાળા, તીવ્ર તેજવાળા, રડતા, દોડતા અને પિતામહ બ્રહ્માને દોષારોપણ કરતા હતા.
રોદનાદ્રવણાચ્ચૈવ રુદ્રા ઇતિ તતઃ સ્મૃતાઃ નિરૃતિશ્ચૈવ શંભુર્વૈ તૃતીયશ્ચાપરાજિતઃ
રડવાને અને દોડવાને કારણે તેઓ 'રુદ્ર' તરીકે ઓળખાયા; નિૃતિ, શંભુ અને અપરાજિત એમ ત્રીજા હતા.
મૃગવ્યાધઃ કપર્દી ચ દહનો ઽથેશ્વરશ્ચ વૈ અહિર્બુધ્ન્યશ્ચ ભગવાન્ કપાલી ચાપિ પિઙ્ગલઃ
મૃગવ્યાધ, કપર્દી, દહન, ઈશ્વર, અહિર્બુધ્ન્ય, ભગવાન કપાલી અને પીંગળ પણ તેમાં સામેલ હતા.
સેનાનીશ્ચ મહાતેજા રુદ્રાસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ તસ્યામેવ સુરભ્યાં ચ ગાવો યજ્ઞેશ્વરાશ્ચ વૈ
મહાન તેજવાળા સેના પ્રમુખો, એ અગિયાર રુદ્ર તરીકે જાણીતા છે; અને સુરભિમાંથી ગાયો અને યજ્ઞના સ્વામી પણ જન્મ્યા.
પ્રકૃષ્ટાશ્ચ તથા માયાઃ સુરભ્યાઃ પશવો ઽક્ષરાઃ અજાશ્ચૈવ તુ હંસાશ્ચ તથૈવામૃતમુત્તમમ્
સુરભિમાંથી ઉત્તમ શક્તિઓ, અવિનાશી પશુઓ, બકરાં, હંસ અને શ્રેષ્ઠ અમૃત પણ પ્રગટ્યાં.