શુશ્રૂષુર્મમ ધર્માંશ્ચ કુક્ષૌ ચર સુખં મમ મમ બ્રહ્મા શરીરસ્થો દેવૈશ્ચ ઋષિભિઃ સહ
મારા ધર્મો સાંભળવાની ઇચ્છા રાખીને, મારા ગર્ભમાં સુખથી નિવાસ કર; બ્રહ્મા પણ દેવતાઓ અને ઋષિઓ સાથે મારા શરીરમાં વસે છે.
વ્યક્તમવ્યક્તયોગં મામ્ અવગચ્છાસુરદ્વિષમ્ અહમેકાક્ષરો મન્ત્રસ્ ત્ર્યક્ષરશ્ચૈવ તારકઃ
મને પ્રગટ અને અપ્રગટના એકરૂપ તરીકે, અસુરોના શત્રુ તરીકે ઓળખ; હું એક અક્ષરનો મંત્ર છું, ત્રણ અક્ષરનો પણ છું અને મુક્તિદાયક પણ હું જ છું.
પરસ્ત્રિવર્ગાદ્ ઓંકારસ્ ત્રિવર્ગાર્થનિદર્શનઃ એવમાદિપુરાણેશો વદન્નેવ મહામતિઃ
ત્રણ પુરુષાર્થથી પર, હું 'ઑમ' છું, જે તેમનો અર્થ દર્શાવે છે; આમ આદિ પુરાણના જ્ઞાની ઈશ્વરે કહ્યું.
વક્ત્રમાહૃતવાનાશુ માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્ તતો ભગવતઃ કુક્ષિં પ્રવિષ્ટો મુનિસત્તમઃ
પછી તેણે મહાન ઋષિ માર્કંડેયને ઝડપથી પોતાના મોઢામાં ખેંચી લીધો; પછી શ્રેષ્ઠ મુનિ ભગવાનના પેટમાં પ્રવેશ્યા.
સ તસ્મિન્સુખમેકાન્તે શુશ્રૂષુર્હંસમવ્યયમ્ યો ઽહમેવ વિવિધતનું પરિશ્રિતો મહાર્ણવે વ્યપગતચન્દ્રભાસ્કરે શનૈશ્ચરન્પ્રભુરપિ હંસસંજ્ઞિતો ઽસૃજજ્જગદ્વિહરતિ કાલપર્યયે
ત્યાં, એ એકાંતમાં, તેણે અમર હંસના વચન આનંદથી સાંભળ્યા; હું જાતે જ વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને મહાસાગરમાં વિહાર કરતો હતો, જ્યાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય અદૃશ્ય હતા, ધીમે ધીમે ફરતો—હંસ નામે પ્રભુએ સમયના પ્રવાહમાં જગતનું સર્જન અને વિહાર કર્યો.
આપવઃ સ વિભુર્ભૂત્વા ચારયામાસ વૈ તપઃ છાદયિત્વાત્મનો દેહં યાદસાં કુલસંભવમ્
એ તેજસ્વી ભગવાન જળરૂપ બનીને, પોતાનું શરીર છુપાવી, જલચર જાતિમાં જન્મી, તપ કરવા લાગ્યા.
તતો મહાત્માતિબલો મતિં લોકસ્ય સર્જને મહતાં પઞ્ચભૂતાનાં વિશ્વો વિશ્વમચિન્તયત્
પછી એ મહાત્મા, અત્યંત શક્તિશાળી, જગતની રચના કરવા મનમાં વિચારી, મહાન પાંચ તત્વો અને સમગ્ર વિશ્વ પર મનન કરવા લાગ્યા.
તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય નિર્વાતે સંસ્થિતે ઽર્ણવે નિરાકાશે તોયમયે સૂક્ષ્મે જગતિ ગહ્વરે
જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા, ત્યારે પવન શાંત હતો અને મહાસાગર સ્થિર હતો; એ સમયે જગત અત્યંત સૂક્ષ્મ, ઊંડું અને જળથી ભરેલું, આકાશ વિના હતું.
ઈષત્સંક્ષોભયામાસ સો ઽર્ણવં સલિલાશ્રયઃ અનન્તરોર્મિભિઃ સૂક્ષ્મમ્ અથ છિદ્રમભૂત્પુરા
પછી, જળમાં નિવાસ કરનાર એ ભગવાને, મહાસાગરને હળવેથી હલાવ્યું; અનંત તરંગોથી, પ્રાચીન સમયમાં એક સૂક્ષ્મ છિદ્ર ઊભું થયું.
શબ્દં પ્રતિ તદોદ્ભૂતો મારુતશ્છિદ્રસંભવઃ સ લબ્ધ્વાન્તરમક્ષોભ્યો વ્યવર્ધત સમીરણઃ
એ છિદ્રમાંથી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થયો અને ત્યાંથી પવન જન્મ્યો; એ પવનને રસ્તો મળતાં, તે અડગ રહીને વધવા લાગ્યો.
વિવર્ધતા બલવતા વેગાદ્વિક્ષોભિતો ઽર્ણવઃ તસ્યાર્ણવસ્ય ક્ષુબ્ધસ્ય તસ્મિન્નમ્ભસિ મન્થિતે કૃષ્ણવર્ત્મા સમભવત્ પ્રભુર્વૈશ્વાનરો મહાન્
જ્યારે એ શક્તિશાળી પવન વધ્યો, ત્યારે મહાસાગર તેની ગતિથી ઉથલપાથલ થયો; એ ઉથલાયેલા જળમાં, જ્યારે મથન થયું, ત્યારે અંધકારમય માર્ગવાળો વૈશ્વાનર અગ્નિ પ્રગટ થયો.
તતઃ સંશોષયામાસ પાવકઃ સલિલં બહુ ક્ષયાજ્જલનિધેશ્છિદ્રમ્ અભવદ્વિસ્તૃતં નભઃ
પછી અગ્નિએ ઘણું જળ સુકવી નાખ્યું; મહાસાગર ઘટતાં, એક વિશાળ છિદ્ર બન્યું અને આકાશ વિસ્તૃત થયું.
આત્મતેજોદ્ભવાઃ પુણ્યા આપો ઽમૃતરસોપમાઃ આકાશં છિદ્રસમ્ભૂતં વાયુરાકાશસંભવઃ
આત્માના તેજથી ઉત્પન્ન થયેલી પવિત્ર નદીઓ અમૃત સમાન છે; આકાશ છિદ્રોથી જન્મે છે અને પવન આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
આભ્યાં સંઘર્ષણોદ્ભૂતં પાવકં વાયુસંભવમ્ દૃષ્ટ્વા પ્રીતો મહાદેવો મહાભૂતવિભાવનઃ
આ બેના સંઘર્ષથી પવનમાંથી અગ્નિ જન્મે છે; મહાદેવ, જે મહાભૂતોના પ્રકાશક છે, એ બધું જોઈને પ્રસન્ન થયા.
દૃષ્ટ્વા ભૂતાનિ ભગવાંલ્ લોકસૃષ્ટ્યર્થમુત્તમમ્ બ્રહ્મણો જન્મસહિતં બહુરૂપો વ્યચિન્તયત્
ભૂતોને જોઈને, ભગવાને સર્વોત્તમ જગતની સર્જના માટે અનેકરૂપે બ્રહ્માનો જન્મ વિચાર્યો.
ચતુર્યુગાભિસંખ્યાતે સહસ્રયુગપર્યયે બહુજન્મા હિ વિશ્વાત્મા બ્રહ્મણો હવિરુચ્યતે
ચાર યુગોના હજાર ચક્રના અંતે, અનેક જન્મો ધરાવતો વિશ્વાત્મા બ્રહ્માનો હવન સમાન કહેવાય છે.
યત્પૃથિવ્યાં દ્વિજેન્દ્રાણાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્ જ્ઞાનં વૃષ્ટં તુ વિશ્વાર્થે યોગિનાં યાતિ મુખ્યતામ્
પૃથ્વી પર દ્વિજશ્રેષ્ઠોના તપથી શુદ્ધ થયેલા આત્માઓનું જ્ઞાન, જે વિશ્વની خاطر વરસે છે, તે યોગીઓમાં સર્વોચ્ચ ગણાય છે.
તં યોગવન્તં વિજ્ઞાય સમ્પૂર્ણૈશ્વર્યમુત્તમમ્ પદે બ્રહ્મણિ વિશ્વેશં ન્યયોજયત યોગવિત્
જે યોગથી યુક્ત અને સર્વસિદ્ધિ ધરાવતો છે, એવા ભગવાનને યોગજ્ઞાની એ બ્રહ્માના સર્વોચ્ચ પદમાં સ્થાપિત કરે છે.
તતસ્તસ્મિન્મહાતોયે મહીશો હરિરચ્યુતઃ જલે ક્રીડંશ્ચ વિધિવન્ મોદતે સર્વલોકકૃત્
પછી, એ મહાન જળમાં અચ્યૂત હરિ, સર્વલોકના સર્જક, નિયમ પ્રમાણે જળમાં વિહાર કરીને આનંદ પામે છે.
પદ્મં નાભ્યુદ્ભવં ચૈકં સમુત્પાદિતવાંસ્તદા સહસ્રપર્ણં વિરજં ભાસ્કરાભં હિરણ્મયમ્
એ સમયે, ભગવાને પોતાના નાભિમાંથી એક કમળ ઉત્પન્ન કર્યું, જે હજાર પાંખડીઓવાળું, નિર્મળ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સુવર્ણમય હતું.
હુતાશનજ્વલિતશિખોજ્જ્વલત્પ્રભમ્ ઉપસ્થિતં શરદમલાર્કતેજસમ્ વિરાજતે કમલમુદારવર્ચસં મહાત્મનસ્તનુરુહચારુદર્શનમ્
તે કમળના શિખા હવનના અગ્નિ જેવી પ્રભાથી તેજસ્વી હતી, શરદના શુદ્ધ સૂર્ય સમાન તેજ ધરાવતું, મહાત્માના સુંદર વક્ષસ્થળ પાસે ઉજ્જવળ અને મહિમાવાન દેખાતું હતું.
અથ યોગવતાં શ્રેષ્ઠમ્ અસૃજદ્ભૂરિતેજસમ્ સ્રષ્ટારં સર્વલોકાનાં બ્રહ્માણં સર્વતોમુખમ્
પછી, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા, મહાન તેજવાળા, સર્વલોકના સર્જક અને સર્વદિશામાં મુખ ધરાવનારા બ્રહ્માને ભગવાને ઉત્પન્ન કર્યા.
યસ્મિન્હિરણ્મયે પદ્મે બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ સર્વતેજોગુણમયં પાર્થિવૈર્લક્ષણૈર્વૃતમ્
એ સુવર્ણ કમળ, જે અનેક યોજન જેટલું વિશાળ હતું, સર્વ તેજ અને ગુણોથી ભરપૂર અને પૃથ્વીના લક્ષણોથી શોભિત હતું.
તચ્ચ પદ્મં પુરાણજ્ઞાઃ પૃથિવીરૂપમુત્તમમ્ નારાયણસમુદ્ભૂતં પ્રવદન્તિ મહર્ષયઃ
એ કમળને, પુરાણજ્ઞ મહર્ષિઓ પૃથ્વીનું સર્વોત્તમ રૂપ કહે છે અને તે નારાયણમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે એમ માને છે.
યા પદ્મા સા રસા દેવી પૃથિવી પરિચક્ષ્યતે યે પદ્મસારગુરવસ્ તાન્દિવ્યાન્ પર્વતાન્વિદુઃ
જે કમળ છે, એ જ રસા દેવી છે, જેને પૃથ્વી કહે છે; અને કમળના તત્વના ગુરુઓ એ દૈવી પર્વતોને ઓળખે છે.
હિમવન્તં ચ મેરું ચ નીલં નિષધમેવ ચ કૈલાસં મુઞ્જવન્તં ચ તથાન્યં ગન્ધમાદનમ્
એ પર્વતોમાં હિમવંત, મેરુ, નીલ, નિષધ, કૈલાસ, મુંજવન અને ગંધમાદન છે.
પુણ્યં ત્રિશિખરં ચૈવ કાન્તં મન્દરમેવ ચ ઉદયં પિઞ્જરં ચૈવ વિન્ધ્યવન્તં ચ પર્વતમ્
પવિત્ર ત્રિશિખર, મનમોહક મંદર, ઉદય, પિંજર અને વિંધ્ય પર્વત પણ તેમાં આવે છે.
એતે દેવગણાનાં ચ સિદ્ધાનાં ચ મહાત્મનામ્ આશ્રયાઃ પુણ્યશીલાનાં સર્વકામફલપ્રદાઃ
આ બધા દેવગણો, મહાત્મા સિદ્ધો અને પુણ્યશીલ લોકોના નિવાસસ્થાન છે, જે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે.
એતેષામન્તરે દેશો જમ્બૂદ્વીપ ઇતિ સ્મૃતઃ જમ્બૂદ્વીપસ્ય સંસ્થાનં યજ્ઞિયા યત્ર વૈ ક્રિયાઃ
આ પર્વતોની વચ્ચે જે પ્રદેશ છે, તેને જંબૂદ્વીપ કહે છે; જ્યાં યજ્ઞાદિ કર્મો થાય છે.
એભ્યો યત્સ્રવતે તોયં દિવ્યામૃતરસોપમમ્ દિવ્યાસ્તીર્થશતાધારાઃ સુરમ્યાઃ સરિતઃ સ્મૃતાઃ
આ પર્વતોમાંથી અમૃત સમાન પવિત્ર જળ વહે છે; અને ત્યાં અઢળક દૈવી તીર્થો અને સુખદ નદીઓ જાણીતી છે.