અહં સર્વાણિ સત્ત્વાનિ દૈવતાન્યખિલાનિ તુ ભુજંગાનામહં શેષસ્ તાર્ક્ષ્યો વૈ સર્વપક્ષિણામ્
હું સર્વ જીવ છું, સર્વ દેવ છું; સાપોમાં હું શેષ છું, અને સર્વ પક્ષીઓમાં હું તાર્શ્ય છું.
કૃતાન્તઃ સર્વભૂતાનાં વિશ્વેષાં કાલસંજ્ઞિતઃ અહં ધર્મસ્તપશ્ચાહં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્
હું સર્વ જીવનો મૃત્યુ છું, જેને 'કાળ' કહેવાય છે; હું ધર્મ છું, અને સર્વ આશ્રમમાં વસતા લોકો માટે તપ પણ હું છું.
અહં ચૈવ સરિદ્દિવ્યા ક્ષીરોદશ્ચ મહાર્ણવઃ યત્તત્સત્યં ચ પરમમ્ અહમેકઃ પ્રજાપતિઃ
હું સર્વ દિવ્ય નદીઓ છું, ક્ષીર સમુદ્ર અને મહાસાગર છું; જે સર્વોચ્ચ સત્ય છે—માત્ર હું જ પ્રજાપતિ છું.
અહં સાંખ્યમહં યોગો ઽપ્યહં તત્પરમં પદમ્ અહમિજ્યા ક્રિયા ચાહમ્ અહં વિદ્યાધિપઃ સ્મૃતઃ
હું સાંખ્ય છું, હું યોગ છું, અને હું એ સર્વોચ્ચ સ્થાન છું; હું પૂજા અને ક્રિયા છું, અને જ્ઞાનના સ્વામી તરીકે ઓળખાય છું.
અહં જ્યોતિરહં વાયુર્ અહં ભૂમિરહં નભઃ અહમાપઃ સમુદ્રાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ
હું પ્રકાશ છું, હું પવન છું, હું ધરતી છું, હું આકાશ છું; હું જળ છું અને મહાસાગર પણ, તારાઓ અને દશ દિશાઓ પણ હું જ છું.
અહં વર્ષમહં સોમઃ પર્જન્યો ઽહમહં રવિઃ ક્ષીરોદસાગરે ચાહં સમુદ્રે વડવામુખઃ
હું વરસાદ છું, હું ચાંદ્ર છે, હું મેઘ છું, હું સૂર્ય છું; દુધના સાગરમાં પણ હું છું અને સાગરમાં રહેલી અગ્નિ પણ હું જ છું.
વહ્નિઃ સંવર્તકો ભૂત્વા પિબંસ્તોયમયં હવિઃ અહં પુરાણઃ પરમં તથૈવાહં પરાયણમ્
હું સર્વનાશક અગ્નિ બનીને જળરૂપ હવન પાન કરું છું; હું પ્રાચીન છું, સર્વોપરી છું અને અંતિમ ધ્યેય પણ હું જ છું.
અહં ભૂતસ્ય ભવ્યસ્ય વર્તમાનસ્ય સંભવઃ યત્કિંચિત્પશ્યસે વિપ્ર યચ્છૃણોષિ ચ કિંચન
હું ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનો મૂળ છું; હે વિદ્વાન, તું જે કંઈ જુએ છે અને જે કંઈ સાંભળે છે, તે બધું પણ હું જ છું.
યલ્લોકે ચાનુભવસિ તત્સર્વં મામનુસ્મર વિશ્વં સૃષ્ટં મયા પૂર્વં સૃજ્યં ચાદ્યાપિ પશ્ય મામ્
તને આ જગતમાં જે કંઈ અનુભવાય છે, તે બધું મને જ સ્મરણ કર; આ સમગ્ર વિશ્વ મેં જ પહેલાં રચ્યું છે અને આજે પણ સર્જવાનું છે—મને જ જો.
યુગે યુગે ચ સ્રક્ષ્યામિ માર્કણ્ડેયાખિલં જગત્ તદેતદખિલં સર્વં માર્કણ્ડેયાવધારય
દરેક યુગમાં, હે માર્કંડેય, હું આખું જગત સર્જીશ; હે માર્કંડેય, સમજી લે કે આ બધું ખરેખર એવું જ છે.
શુશ્રૂષુર્મમ ધર્માંશ્ચ કુક્ષૌ ચર સુખં મમ મમ બ્રહ્મા શરીરસ્થો દેવૈશ્ચ ઋષિભિઃ સહ
મારા ધર્મો સાંભળવાની ઇચ્છા રાખીને, મારા ગર્ભમાં સુખથી નિવાસ કર; બ્રહ્મા પણ દેવતાઓ અને ઋષિઓ સાથે મારા શરીરમાં વસે છે.
વ્યક્તમવ્યક્તયોગં મામ્ અવગચ્છાસુરદ્વિષમ્ અહમેકાક્ષરો મન્ત્રસ્ ત્ર્યક્ષરશ્ચૈવ તારકઃ
મને પ્રગટ અને અપ્રગટના એકરૂપ તરીકે, અસુરોના શત્રુ તરીકે ઓળખ; હું એક અક્ષરનો મંત્ર છું, ત્રણ અક્ષરનો પણ છું અને મુક્તિદાયક પણ હું જ છું.
પરસ્ત્રિવર્ગાદ્ ઓંકારસ્ ત્રિવર્ગાર્થનિદર્શનઃ એવમાદિપુરાણેશો વદન્નેવ મહામતિઃ
ત્રણ પુરુષાર્થથી પર, હું 'ઑમ' છું, જે તેમનો અર્થ દર્શાવે છે; આમ આદિ પુરાણના જ્ઞાની ઈશ્વરે કહ્યું.
વક્ત્રમાહૃતવાનાશુ માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્ તતો ભગવતઃ કુક્ષિં પ્રવિષ્ટો મુનિસત્તમઃ
પછી તેણે મહાન ઋષિ માર્કંડેયને ઝડપથી પોતાના મોઢામાં ખેંચી લીધો; પછી શ્રેષ્ઠ મુનિ ભગવાનના પેટમાં પ્રવેશ્યા.
સ તસ્મિન્સુખમેકાન્તે શુશ્રૂષુર્હંસમવ્યયમ્ યો ઽહમેવ વિવિધતનું પરિશ્રિતો મહાર્ણવે વ્યપગતચન્દ્રભાસ્કરે શનૈશ્ચરન્પ્રભુરપિ હંસસંજ્ઞિતો ઽસૃજજ્જગદ્વિહરતિ કાલપર્યયે
ત્યાં, એ એકાંતમાં, તેણે અમર હંસના વચન આનંદથી સાંભળ્યા; હું જાતે જ વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને મહાસાગરમાં વિહાર કરતો હતો, જ્યાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય અદૃશ્ય હતા, ધીમે ધીમે ફરતો—હંસ નામે પ્રભુએ સમયના પ્રવાહમાં જગતનું સર્જન અને વિહાર કર્યો.
આપવઃ સ વિભુર્ભૂત્વા ચારયામાસ વૈ તપઃ છાદયિત્વાત્મનો દેહં યાદસાં કુલસંભવમ્
એ તેજસ્વી ભગવાન જળરૂપ બનીને, પોતાનું શરીર છુપાવી, જલચર જાતિમાં જન્મી, તપ કરવા લાગ્યા.
તતો મહાત્માતિબલો મતિં લોકસ્ય સર્જને મહતાં પઞ્ચભૂતાનાં વિશ્વો વિશ્વમચિન્તયત્
પછી એ મહાત્મા, અત્યંત શક્તિશાળી, જગતની રચના કરવા મનમાં વિચારી, મહાન પાંચ તત્વો અને સમગ્ર વિશ્વ પર મનન કરવા લાગ્યા.
તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય નિર્વાતે સંસ્થિતે ઽર્ણવે નિરાકાશે તોયમયે સૂક્ષ્મે જગતિ ગહ્વરે
જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા, ત્યારે પવન શાંત હતો અને મહાસાગર સ્થિર હતો; એ સમયે જગત અત્યંત સૂક્ષ્મ, ઊંડું અને જળથી ભરેલું, આકાશ વિના હતું.
ઈષત્સંક્ષોભયામાસ સો ઽર્ણવં સલિલાશ્રયઃ અનન્તરોર્મિભિઃ સૂક્ષ્મમ્ અથ છિદ્રમભૂત્પુરા
પછી, જળમાં નિવાસ કરનાર એ ભગવાને, મહાસાગરને હળવેથી હલાવ્યું; અનંત તરંગોથી, પ્રાચીન સમયમાં એક સૂક્ષ્મ છિદ્ર ઊભું થયું.
શબ્દં પ્રતિ તદોદ્ભૂતો મારુતશ્છિદ્રસંભવઃ સ લબ્ધ્વાન્તરમક્ષોભ્યો વ્યવર્ધત સમીરણઃ
એ છિદ્રમાંથી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થયો અને ત્યાંથી પવન જન્મ્યો; એ પવનને રસ્તો મળતાં, તે અડગ રહીને વધવા લાગ્યો.
વિવર્ધતા બલવતા વેગાદ્વિક્ષોભિતો ઽર્ણવઃ તસ્યાર્ણવસ્ય ક્ષુબ્ધસ્ય તસ્મિન્નમ્ભસિ મન્થિતે કૃષ્ણવર્ત્મા સમભવત્ પ્રભુર્વૈશ્વાનરો મહાન્
જ્યારે એ શક્તિશાળી પવન વધ્યો, ત્યારે મહાસાગર તેની ગતિથી ઉથલપાથલ થયો; એ ઉથલાયેલા જળમાં, જ્યારે મથન થયું, ત્યારે અંધકારમય માર્ગવાળો વૈશ્વાનર અગ્નિ પ્રગટ થયો.
તતઃ સંશોષયામાસ પાવકઃ સલિલં બહુ ક્ષયાજ્જલનિધેશ્છિદ્રમ્ અભવદ્વિસ્તૃતં નભઃ
પછી અગ્નિએ ઘણું જળ સુકવી નાખ્યું; મહાસાગર ઘટતાં, એક વિશાળ છિદ્ર બન્યું અને આકાશ વિસ્તૃત થયું.
આત્મતેજોદ્ભવાઃ પુણ્યા આપો ઽમૃતરસોપમાઃ આકાશં છિદ્રસમ્ભૂતં વાયુરાકાશસંભવઃ
આત્માના તેજથી ઉત્પન્ન થયેલી પવિત્ર નદીઓ અમૃત સમાન છે; આકાશ છિદ્રોથી જન્મે છે અને પવન આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
આભ્યાં સંઘર્ષણોદ્ભૂતં પાવકં વાયુસંભવમ્ દૃષ્ટ્વા પ્રીતો મહાદેવો મહાભૂતવિભાવનઃ
આ બેના સંઘર્ષથી પવનમાંથી અગ્નિ જન્મે છે; મહાદેવ, જે મહાભૂતોના પ્રકાશક છે, એ બધું જોઈને પ્રસન્ન થયા.
દૃષ્ટ્વા ભૂતાનિ ભગવાંલ્ લોકસૃષ્ટ્યર્થમુત્તમમ્ બ્રહ્મણો જન્મસહિતં બહુરૂપો વ્યચિન્તયત્
ભૂતોને જોઈને, ભગવાને સર્વોત્તમ જગતની સર્જના માટે અનેકરૂપે બ્રહ્માનો જન્મ વિચાર્યો.
ચતુર્યુગાભિસંખ્યાતે સહસ્રયુગપર્યયે બહુજન્મા હિ વિશ્વાત્મા બ્રહ્મણો હવિરુચ્યતે
ચાર યુગોના હજાર ચક્રના અંતે, અનેક જન્મો ધરાવતો વિશ્વાત્મા બ્રહ્માનો હવન સમાન કહેવાય છે.
યત્પૃથિવ્યાં દ્વિજેન્દ્રાણાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્ જ્ઞાનં વૃષ્ટં તુ વિશ્વાર્થે યોગિનાં યાતિ મુખ્યતામ્
પૃથ્વી પર દ્વિજશ્રેષ્ઠોના તપથી શુદ્ધ થયેલા આત્માઓનું જ્ઞાન, જે વિશ્વની خاطر વરસે છે, તે યોગીઓમાં સર્વોચ્ચ ગણાય છે.
તં યોગવન્તં વિજ્ઞાય સમ્પૂર્ણૈશ્વર્યમુત્તમમ્ પદે બ્રહ્મણિ વિશ્વેશં ન્યયોજયત યોગવિત્
જે યોગથી યુક્ત અને સર્વસિદ્ધિ ધરાવતો છે, એવા ભગવાનને યોગજ્ઞાની એ બ્રહ્માના સર્વોચ્ચ પદમાં સ્થાપિત કરે છે.
તતસ્તસ્મિન્મહાતોયે મહીશો હરિરચ્યુતઃ જલે ક્રીડંશ્ચ વિધિવન્ મોદતે સર્વલોકકૃત્
પછી, એ મહાન જળમાં અચ્યૂત હરિ, સર્વલોકના સર્જક, નિયમ પ્રમાણે જળમાં વિહાર કરીને આનંદ પામે છે.
પદ્મં નાભ્યુદ્ભવં ચૈકં સમુત્પાદિતવાંસ્તદા સહસ્રપર્ણં વિરજં ભાસ્કરાભં હિરણ્મયમ્
એ સમયે, ભગવાને પોતાના નાભિમાંથી એક કમળ ઉત્પન્ન કર્યું, જે હજાર પાંખડીઓવાળું, નિર્મળ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સુવર્ણમય હતું.