દદર્શ ચાપિ પુરુષં સ્વપન્તં પર્વતોપમમ્ સલિલે ઽર્ધમથો મગ્નં જીમૂતમિવ સાગરે
એણે જોયું કે એક પુરુષ, પર્વત જેટલો વિશાળ, ઊંઘતો હતો—એનું અડધું શરીર પાણીમાં ડૂબેલું હતું, જાણે સાગરમાં મેઘ ઊંડે પડ્યો હોય.
જ્વલન્તમિવ તેજોભિર્ ગોયુક્તમિવ ભાસ્કરમ્ શર્વર્યાં જાગ્રતમિવ ભાસન્તં સ્વેન તેજસા
એ પુરુષ પોતાનાં તેજથી જ્વલંત જણાતો હતો, જાણે ગાયોથી જોડાયેલો સૂર્ય, રાત્રે જાગતો હોય એમ તેજથી પ્રકાશિત થતો હતો.
દેવં દ્રષ્ટુમિહાયાતઃ કો ભવાનિતિ વિસ્મયાત્ તથૈવ સ મુનિઃ કુક્ષિં પુનરેવ પ્રવેશિતઃ
આશ્ચર્યચકિત થઈને એ વિચાર્યું, 'કોણ છો તમે, અહીં દેવને જોવા કોણ આવ્યો છે?' અને એ જ સમયે, એ મુનિ ફરીથી પેટમાં ખેંચાઈ ગયો.
સમ્પ્રવિષ્ટઃ પુનઃ કુક્ષિં માર્કણ્ડેયો ઽતિવિસ્મયઃ તથૈવ તુ પુનર્ભૂયો વિજાનન્સ્વપ્નદર્શનમ્
પછી માર્કંડેય ફરીથી પેટમાં પ્રવેશ્યો અને અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી ગયો, પણ એ જાણતો રહ્યો કે આ તો સ્વપ્નમાં જોયેલું દૃશ્ય છે.
સ તથૈવ યથાપૂર્વં યો ધરામટતે પુરા પુણ્યતીર્થજલોપેતાં વિવિધાન્યાશ્રમાણિ ચ
પહેલાં જેવું, એ પવિત્ર તીર્થના જળથી ભરેલી અને વિવિધ આશ્રમોથી યુક્ત પૃથ્વી પર ફરી ફરતો રહ્યો.
ક્રતુભિર્યજમાનાશ્ચ સમાપ્તવરદક્ષિણાન્ અપશ્યદ્દેવકુક્ષિસ્થાન્ યાજકાઞ્છતશો દ્વિજાન્
એણે ત્યાં દેવના પેટમાં રહેલા, યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યા પછી દાન પામેલા, અને શતાવધિ યજ્ઞકર્તા તથા બ્રાહ્મણોને જોયા.
સદ્વૃત્તમાસ્થિતાઃ સર્વે વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ ચત્વારશ્ચાશ્રમાઃ સમ્યગ્ યથોદ્દિષ્ટા મયા તવ
બધા વર્ણો, બ્રાહ્મણો આગળ રહી, સારા આચરણમાં સ્થિત હતા; અને ચાર આશ્રમ પણ, જેમ મેં તને કહ્યા છે તેમ, યોગ્ય રીતે પાલન થતા હતા.
એવં વર્ષશતં સાગ્રં માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમતઃ ચરતઃ પૃથિવીં સર્વાં ન કુક્ષ્યન્તઃ સમીક્ષિતઃ
આ રીતે, બુદ્ધિશાળી માર્કંડેયે સો વર્ષથી વધુ સમય સુધી આખી પૃથ્વી પર ફર્યો, છતાં પેટની અંદર કંઈ જ ન જોયું.
તતઃ કદાચિદથ વૈ પુનર્વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતઃ સુપ્તં ન્યગ્રોધશાખાયાં બાલમેકં નિરૈક્ષત
પછી, ક્યારેક એ ફરીથી મુખમાંથી બહાર આવ્યો અને એક વટવૃક્ષની ડાળ પર સૂતો એકમાત્ર બાળક જોયું.
તથૈવૈકાર્ણવજલે નીહારેણાવૃતામ્બરે અવ્યગ્રઃ ક્રીડતે લોકે સર્વભૂતવિવર્જિતે
એ જ રીતે, એક જ જળમય સાગરમાં, ધુમ્મસથી ઢંકાયેલા આકાશમાં, એ બાળક નિર્વિઘ્નપણે રમતું હતું, જ્યાં કોઈ જીવજંતુ નહોતાં.
સ મુનિર્વિસ્મયાવિષ્ટઃ કૌતૂહલસમન્વિતઃ બાલમાદિત્યસંકાશં નાશક્નોદભિવીક્ષિતુમ્
એ મુનિ આશ્ચર્ય અને કૌતૂહલથી ભરાયો, પણ એ બાળક, જે સૂર્ય જેવું તેજસ્વી હતું, એની સામે સીધું જોઈ શક્યો નહીં.
સ ચિન્તયંસ્તથૈકાન્તે સ્થિત્વા સલિલસંનિધૌ પૂર્વદૃષ્ટમિદં મેને શઙ્કિતો દેવમાયયા
પાણી પાસે એકાંતમાં ઊભો રહી, એ વિચારતો રહ્યો—'આ તો મેં અગાઉ જોયું હતું'—અને શંકા થઈ કે, આ તો દેવની માયા છે.
અગાધસલિલે તસ્મિન્ માર્કણ્ડેયઃ સવિસ્મયઃ પ્લવંસ્તથાર્તિમ્ અગમદ્ ભયાત્સંત્રસ્તલોચનઃ
એ ઊંડા જળમાં, માર્કંડેય આશ્ચર્યમાં પડ્યો, તરવા લાગ્યો અને ભયથી તેની આંખો ડરીને ફાટીને રહી ગઈ.
સ તસ્મૈ ભગવાનાહ સ્વાગતં બાલયોગવાન્ બભાષે મેઘતુલ્યેન સ્વરેણ પુરુષોત્તમઃ
પછી ભગવાન, સર્વોપરી પુરુષ, મેઘ સમાન અવાજે બોલ્યા: 'આવો, બાળક, તું યોગથી યુક્ત છે, તારો સ્વાગત છે.'
મા ભૈર્વત્સ ન ભેતવ્યમ્ ઇહૈવાયાહિ મે ઽન્તિકમ્ માર્કણ્ડેયો મુનિસ્ત્વાહ બાલં તં શ્રમપીડિતઃ
'ડરતો નહીં, વત્સ, અહીં કોઈ ભય નથી. મારા નજીક આવો.' એમ ભગવાને કહ્યું. તો થાકેલો અને પીડિત માર્કંડેયે એ બાળકને સંબોધિત કર્યું.
કો માં નામ્ના કીર્તયતિ તપઃ પરિભવન્મમ દિવ્યં વર્ષસહસ્રાખ્યં ધર્ષયન્નિવ મે વયઃ
'કોણ છે જે મારું નામ લઈ બોલાવે છે, જાણે મારા તપને હલકું માને છે, જાણે મારા દૈવી હજાર વર્ષના તપ અને વયને પડકારે છે?'
ન હ્યેષ વઃ સમાચારો દેવેષ્વપિ મમોચિતઃ માં બ્રહ્માપિ હિ દેવેશો દીર્ઘાયુરિતિ ભાષતે
તમારો આ વર્તન દેવોમાં પણ યોગ્ય નથી, અને મારા માટે પણ યોગ્ય નથી; દેવોના સ્વામી બ્રહ્મા—even લાંબા જીવન ધરાવતો—મારી સાથે આવું બોલતા નથી.
કસ્તમો ઘોરમાસાદ્ય મામદ્ય ત્યક્તજીવિતઃ માર્કણ્ડેયેતિ મામુક્ત્વા મૃત્યુમીક્ષિતુમર્હતિ
કોણ એવો છે, જે ભયાનક સ્થિતિ આવીને, મારા માટે પોતાનું જીવન છોડી દે? કોણ, મારે 'માર્કંડેય' કહીને, મૃત્યુને જોવા ઈચ્છે?
એવમાભાષ્ય તં ક્રોધાન્ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ તથૈવ ભગવાન્ભૂયો બભાષે મધુસૂદનઃ
માર્કંડેય મહામુનિએ ગુસ્સામાં આવું બોલ્યા પછી, ભગવાન મધુસૂદન એ ફરીથી એ જ રીતે તેને સંબોધન કર્યું.
અહં તે જનકો વત્સ હૃષીકેશઃ પિતા ગુરુઃ આયુષ્પ્રદાતા પૌરાણઃ કિં માં ત્વં નોપસર્પસિ
પુત્ર, હું તારો પિતા છું, હૃષીકેશ છું, તારો ગુરુ છું, જીવન આપનાર પ્રાચીન છું; કેમ તું મારી પાસે આવતો નથી?
માં પુત્રકામઃ પ્રથમં પિતા તે ઽઙ્ગિરસો મુનિઃ પૂર્વમારાધયામાસ તપસ્તીવ્રં સમાશ્રિતઃ
પુત્રની ઈચ્છા રાખીને, તારો પિતા અંગિરસ મુનિએ પહેલાં કઠિન તપસ્યા કરીને મને પૂજ્યા હતા.
તતસ્ત્વાં ઘોરતપસા પ્રાવૃણોદમિતૌજસમ્ ઉક્તવાનહમાત્મસ્થં મહર્ષિમ્ અમિતૌજસમ્
પછી, તેની ભયાનક તપસ્યાથી, તેણે તને—અપરિમિત શક્તિ ધરાવનાર—પ્રાપ્ત કર્યો; મેં તને આત્મામાં સ્થિત મહર્ષિ અને અવિનાશી શક્તિ ધરાવનાર જાહેર કર્યો.
કઃ સમુત્સહતે ચાન્યો યો ન ભૂતાત્મકાત્મજઃ દ્રષ્ટુમેકાર્ણવગતં ક્રીડન્તં યોગવર્ત્મના
બીજો કોણ છે, જે ભૂતોના સ્વામીનો પુત્ર ન હોય, અને યોગના માર્ગે એકમાત્ર સમુદ્રમાં રમતા મને જોઈ શકે?
તતઃ પ્રહૃષ્ટવદનો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ મૂર્ધ્નિ બદ્ધાઞ્જલિપુટો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ
પછી, મહાતપસ્વી માર્કંડેય આનંદથી ચમકતા ચહેરા અને આશ્ચર્યથી ફાટેલા આંખો સાથે, મસ્તક પર હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.
નામગોત્રે તતઃ પ્રોચ્ય દીર્ઘાયુર્લોકપૂજિતઃ તસ્મૈ ભગવતે ભક્ત્યા નમસ્કારમથાકરોત્
પછી, પોતાનું નામ અને વંશ બોલી, લાંબા જીવન ધરાવતો અને લોકમાં પૂજિત, તેણે ભક્તિથી ભગવાનને વંદન કર્યું.
ઇચ્છેયં તત્ત્વતો માયામ્ ઇમાં જ્ઞાતું તવાનઘ યદેકાર્ણવમધ્યસ્થઃ શેષે ત્વં બાલરૂપવાન્
હે નિર્દોષ, હું તારી આ માયા સાચી રીતે જાણવી ઈચ્છું છું—કે કેમ તું એકમાત્ર સમુદ્રના મધ્યમાં બાળરૂપે રહે છે.
કિંસંજ્ઞશ્ચૈવ ભગવાંલ્ લોકે વિજ્ઞાયસે પ્રભો તર્કયે ત્વાં મહાત્માનં કો હ્યન્યઃ સ્થાતુમર્હતિ
હે પ્રભુ, તું દુનિયામાં કયા નામથી ઓળખાય છે? હું તને મહાન આત્મા તરીકે વિચારું છું—બીજો કોણ છે, જે સ્થિર રહી શકે?
અહં નારાયણો બ્રહ્મન્ સર્વભૂતવિનાશનઃ અહં સહસ્રશીર્ષાખ્યો યઃ પદૈરભિસંજ્ઞિતઃ
હે બ્રાહ્મણ, હું નારાયણ છું, સર્વ જીવનો વિનાશક; હું એ છું, જેને 'સહસ્રશીર્ષ' કહેવાય છે, અને એ નામોથી ઓળખાય છે.
આદિત્યવર્ણઃ પુરુષો મખે બ્રહ્મમયો મખઃ અહમગ્નિર્હવ્યવાહો યાદસાં પતિરવ્યયઃ
હું સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતો પુરુષ છું, યજ્ઞમાં બ્રહ્મમય છું; હું અગ્નિ છું, હવન સ્વીકારનાર, અને જળોના અવિનાશી સ્વામી છું.
અહમિન્દ્રપદે શક્રો વર્ષાણાં પરિવત્સરઃ અહં યોગી યુગાખ્યસ્ય યુગાન્તાવર્ત એવ ચ
ઇન્દ્રના સ્થાનમાં હું શક્ર છું; વરસાદોમાં હું વર્ષ છું; યુગમાં હું યોગી છું, અને યુગના અંતનો ફેર પણ હું છું.