આત્મરૂપપ્રકાશેન તમસા સંવૃતઃ પ્રભુઃ મનઃ સાત્ત્વિકમાધાય યત્ર તત્સત્યમાસત
પ્રભુ અંધકારથી ઢંકાયેલા હતા, પણ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પ્રકાશિત કર્યું. જ્યારે મન શુદ્ધતામાં સ્થિર થાય છે, ત્યાં જ સત્ય રહે છે, અસત્ય નહીં.
યાથાતથ્યં પરં જ્ઞાનં ભૂતં તદ્બ્રહ્મણા પુરા રહસ્યારણ્યકોદ્દિષ્ટં યચ્ચૌપનિષદં સ્મૃતમ્
જે પરમ જ્ઞાન છે, જે પહેલાંથી હતું, તે બ્રહ્માએ ગુપ્ત રીતે અરણ્ય ગ્રંથોમાં જણાવ્યું હતું અને જે ઉપનિષદ તરીકે ઓળખાય છે.
પુરુષો યજ્ઞ ઇત્યેતદ્ યત્પરં પરિકીર્તિતમ્ યશ્ચાન્યઃ પુરુષાખ્યઃ સ્યાત્ સ એષ પુરુષોત્તમઃ
પુરૂષને જ યજ્ઞ કહેવામાં આવ્યો છે; જે સર્વોચ્ચ કહેવાય છે અને બીજું જે 'પુરૂષ' નામે ઓળખાય છે, એ બધું એ પુરુષોત્તમ જ છે.
યે ચ યજ્ઞકરા વિપ્રા યે ચર્ત્વિજ ઇતિ સ્મૃતાઃ અસ્માદેવ પુરા ભૂતા યજ્ઞેભ્યઃ શ્રૂયતાં તથા
જે બ્રાહ્મણો યજ્ઞ કરે છે અને જે ઋત્વિજ તરીકે ઓળખાય છે, એ બધા પ્રારંભે એમાંથી જ ઉત્પન્ન થયા; હવે સાંભળો કે તેઓ યજ્ઞમાંથી કેવી રીતે પ્રગટ થયા.
બ્રહ્માણં પ્રથમં વક્ત્રાદ્ ઉદ્ગાતારં ચ સામગમ્ હોતારમપિ ચાધ્વર્યું બાહુભ્યામસૃજત્પ્રભુઃ
પ્રભુએ પોતાના મોઢામાંથી પ્રથમ બ્રહ્માને, સામગાન કરનાર ઉદગાતા, હોતાર અને બાહુઓમાંથી અધ્વર્યુને ઉત્પન્ન કર્યા.
બ્રહ્મણો બ્રાહ્મણાચ્છંસિ પ્રસ્તોતારં ચ સર્વશઃ તૌ મિત્રાવરુણૌ પૃષ્ઠાત્ પ્રતિપ્રસ્તારમેવ ચ
બ્રહ્માના મોઢામાંથી બ્રાહ્મણ, શંસી અને સર્વ રીતે પ્રસ્તોતાર ઉત્પન્ન કર્યા; પીઠમાંથી મિત્ર અને વરુણ તથા પ્રતિપ્રસ્તોતાર ઉત્પન્ન કર્યા.
ઉદરાત્પ્રતિહર્તારં પોતારં ચૈવ પાર્થિવ અચ્છાવાકમથોરુભ્યાં નેષ્ટારં ચૈવ પાર્થિવ
પેટમાંથી પ્રતિહર્તા અને પોતાર, જાંઘમાંથી અચ્છાવાક અને ઘૂંટણમાંથી નેષ્ટાર ઉત્પન્ન કર્યા, રાજન.
પાણિભ્યામથ ચાગ્નીધ્રં સુબ્રહ્મણ્યં ચ જાનુતઃ ગ્રાવસ્તુતં તુ પાદાભ્યામ્ ઉન્નેતારં ચ યાજુષમ્
પછી હાથમાંથી અગ્નીધ્ર, ઘૂંટણમાંથી સુબ્રહ્મણ્ય, પગમાંથી ગ્રાવસ્તુત અને યજુરવેદના ઉન્નેતાર ઉત્પન્ન કર્યા.
એવમેવૈષ ભગવાન્ ષોડશૈવ જગત્પતિઃ પ્રવક્તૄન્સર્વયજ્ઞાનામ્ ઋત્વિજો ઽસૃજદુત્તમાન્
આ રીતે, જગતના સ્વામી ભગવાને સર્વ યજ્ઞોના મુખ્ય ઋત્વિજ, એ શોડશ (સોળ) શ્રેષ્ઠ પુરોહિતો ઉત્પન્ન કર્યા.
તદેષ વૈ વેદમયઃ પુરુષો યજ્ઞસંજ્ઞિતઃ વેદાશ્ચૈતન્મયાઃ સર્વે સાઙ્ગોપનિષદક્રિયાઃ
આ પુરુષ જ યજ્ઞરૂપ છે અને વેદમય છે; બધા વેદો, તેમના અંગો, ઉપનિષદો અને વિધિઓ એમાંથી જ બનેલા છે.
સ્વપિત્યેકાર્ણવે ચૈવ યદાશ્ચર્યમભૂત્પુરા શ્રૂયતાં તદ્યથા વિપ્રા માર્કણ્ડેયકુતૂહલમ્
હવે, બ્રાહ્મણો, સાંભળો એ અદ્ભુત ઘટના, જ્યારે એ એકલા પ્રાચીન સાગરમાં સુઈ રહ્યા હતા, અને જે માર્કંડેયને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધી હતી.
ગીર્ણો ભગવતસ્તસ્ય કુક્ષાવેવ મહામુનિઃ બહુવર્ષસહસ્રાયુસ્ તસ્યૈવ વરતેજસા
ભગવાને તેમને ગળી લીધા પછી, મહામુનિ હજારો વર્ષ સુધી તેમના પેટમાં રહ્યા અને ભગવાનના તેજથી જ જીવતા રહ્યા.
અટંસ્તીર્થપ્રસઙ્ગેન પૃથિવીં તીર્થગોચરામ્ આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ
તેઓ પવિત્ર તીર્થો પર ફરતા, પૃથ્વી પરના તીર્થો, પવિત્ર આશ્રમો અને દેવસ્થાનોમાં જતાં.
દેશાન્રાષ્ટ્રાણિ ચિત્રાણિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ જપહોમપરઃ શાન્તસ્ તપો ઘોરં સમાસ્થિતઃ
તેમણે અનેક દેશો, રાજ્યો અને જુદા જુદા પ્રાચીન સ્થળો જોયા, જ્યાં જપ, હોમ, શાંતિ અને ઘોર તપસ્યા થતી હતી.
માર્કણ્ડેયસ્તતસ્તસ્ય શનૈર્વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતઃ સ નિષ્ક્રામન્ન ચાત્માનં જાનીતે દેવમાયયા
પછી માર્કંડેય ધીમે ધીમે તેમના મોઢામાંથી બહાર આવ્યા, પણ દેવમાયાથી પોતાને ઓળખી શક્યા નહીં.
નિષ્ક્રમ્યાપ્યસ્ય વદનાદ્ એકાર્ણવમથો જગત્ સર્વતસ્તમસાચ્છન્નં માર્કણ્ડેયો ઽન્વવૈક્ષત
મોઢામાંથી બહાર આવીને, માર્કંડેયે આખું જગત પ્રાચીન સાગર પર અને સર્વત્ર અંધકારથી ઢંકાયેલું જોયું.
તસ્યોત્પન્નં ભયં તીવ્રં સંશયશ્ચાત્મજીવિતે દેવદર્શનસંહૃષ્ટો વિસ્મયં પરમં ગતઃ
તેમને ભારે ભય લાગ્યો અને પોતાનો જીવ બચશે કે નહીં એ શંકા થઈ; દેવના દર્શનથી આનંદિત થઈ, તેઓ મહાન આશ્ચર્યમાં પડ્યા.
ચિન્તયઞ્જલમધ્યસ્થો માર્કણ્ડેયો વિશઙ્કિતઃ કિં નુ સ્યાન્મમ ચિન્તેયં મોહઃ સ્વપ્નો ઽનુભૂયતે
હાથ જોડીને ઊભેલા માર્કંડેય ચિંતિત થઈ વિચારી રહ્યા: 'આ મારા માટે શું છે? શું આ મોહ છે કે હું કોઈ સ્વપ્ન અનુભવી રહ્યો છું?'
વ્યક્તમન્યતમો ભાવસ્ તેષાં સંભાવિતો મમ ન હીદૃશં જગત્ક્લેશમ્ અયુક્તં સત્યમર્હતિ
મારે વિચાર્યું છે કે, એમને માટે બીજું કોઈ અવસ્થાન શક્ય છે, કેમ કે દુનિયામાં આવો દુઃખ, જે યોગ્ય પણ નથી અને સાચો પણ છે, એ કોઈને મળવો જ ન જોઈએ.
નષ્ટચન્દ્રાર્કપવને નષ્ટપર્વતભૂતલે કતમઃ સ્યાદયં લોક ઇતિ ચિન્તામવસ્થિતઃ
જ્યારે ચાંદ્ર અને સૂર્ય પવનમાં ગુમ થઈ ગયા અને પૃથ્વી પરથી પર્વતો અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે એ વિચારે પડ્યો કે, 'આવો વિશ્વ કયું હશે?' અને ચિંતામાં જ ડૂબી ગયો.
દદર્શ ચાપિ પુરુષં સ્વપન્તં પર્વતોપમમ્ સલિલે ઽર્ધમથો મગ્નં જીમૂતમિવ સાગરે
એણે જોયું કે એક પુરુષ, પર્વત જેટલો વિશાળ, ઊંઘતો હતો—એનું અડધું શરીર પાણીમાં ડૂબેલું હતું, જાણે સાગરમાં મેઘ ઊંડે પડ્યો હોય.
જ્વલન્તમિવ તેજોભિર્ ગોયુક્તમિવ ભાસ્કરમ્ શર્વર્યાં જાગ્રતમિવ ભાસન્તં સ્વેન તેજસા
એ પુરુષ પોતાનાં તેજથી જ્વલંત જણાતો હતો, જાણે ગાયોથી જોડાયેલો સૂર્ય, રાત્રે જાગતો હોય એમ તેજથી પ્રકાશિત થતો હતો.
દેવં દ્રષ્ટુમિહાયાતઃ કો ભવાનિતિ વિસ્મયાત્ તથૈવ સ મુનિઃ કુક્ષિં પુનરેવ પ્રવેશિતઃ
આશ્ચર્યચકિત થઈને એ વિચાર્યું, 'કોણ છો તમે, અહીં દેવને જોવા કોણ આવ્યો છે?' અને એ જ સમયે, એ મુનિ ફરીથી પેટમાં ખેંચાઈ ગયો.
સમ્પ્રવિષ્ટઃ પુનઃ કુક્ષિં માર્કણ્ડેયો ઽતિવિસ્મયઃ તથૈવ તુ પુનર્ભૂયો વિજાનન્સ્વપ્નદર્શનમ્
પછી માર્કંડેય ફરીથી પેટમાં પ્રવેશ્યો અને અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી ગયો, પણ એ જાણતો રહ્યો કે આ તો સ્વપ્નમાં જોયેલું દૃશ્ય છે.
સ તથૈવ યથાપૂર્વં યો ધરામટતે પુરા પુણ્યતીર્થજલોપેતાં વિવિધાન્યાશ્રમાણિ ચ
પહેલાં જેવું, એ પવિત્ર તીર્થના જળથી ભરેલી અને વિવિધ આશ્રમોથી યુક્ત પૃથ્વી પર ફરી ફરતો રહ્યો.
ક્રતુભિર્યજમાનાશ્ચ સમાપ્તવરદક્ષિણાન્ અપશ્યદ્દેવકુક્ષિસ્થાન્ યાજકાઞ્છતશો દ્વિજાન્
એણે ત્યાં દેવના પેટમાં રહેલા, યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યા પછી દાન પામેલા, અને શતાવધિ યજ્ઞકર્તા તથા બ્રાહ્મણોને જોયા.
સદ્વૃત્તમાસ્થિતાઃ સર્વે વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ ચત્વારશ્ચાશ્રમાઃ સમ્યગ્ યથોદ્દિષ્ટા મયા તવ
બધા વર્ણો, બ્રાહ્મણો આગળ રહી, સારા આચરણમાં સ્થિત હતા; અને ચાર આશ્રમ પણ, જેમ મેં તને કહ્યા છે તેમ, યોગ્ય રીતે પાલન થતા હતા.
એવં વર્ષશતં સાગ્રં માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમતઃ ચરતઃ પૃથિવીં સર્વાં ન કુક્ષ્યન્તઃ સમીક્ષિતઃ
આ રીતે, બુદ્ધિશાળી માર્કંડેયે સો વર્ષથી વધુ સમય સુધી આખી પૃથ્વી પર ફર્યો, છતાં પેટની અંદર કંઈ જ ન જોયું.
તતઃ કદાચિદથ વૈ પુનર્વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતઃ સુપ્તં ન્યગ્રોધશાખાયાં બાલમેકં નિરૈક્ષત
પછી, ક્યારેક એ ફરીથી મુખમાંથી બહાર આવ્યો અને એક વટવૃક્ષની ડાળ પર સૂતો એકમાત્ર બાળક જોયું.
તથૈવૈકાર્ણવજલે નીહારેણાવૃતામ્બરે અવ્યગ્રઃ ક્રીડતે લોકે સર્વભૂતવિવર્જિતે
એ જ રીતે, એક જ જળમય સાગરમાં, ધુમ્મસથી ઢંકાયેલા આકાશમાં, એ બાળક નિર્વિઘ્નપણે રમતું હતું, જ્યાં કોઈ જીવજંતુ નહોતાં.