મહાસત્ત્વાન્યપિ વિભું પ્રવિષ્ટાન્યમિતૌજસમ્ નષ્ટાર્કપવનાકાશે સૂક્ષ્મે જગતિ સંવૃતે
મહાન જીવાતાઓ પણ અનંત શક્તિ ધરાવતા ભગવાનમાં લીન થઈ ગયા, કારણ કે સૂર્ય, પવન અને આકાશ બધું અદૃશ્ય થઈ ગયું હતું.
સંશોષમાત્મના કૃત્વા સમુદ્રાનપિ દેહિનઃ દગ્ધ્વા સંપ્લાવ્ય ચ તથા સ્વપિત્યેકઃ સનાતનઃ
પછી ભગવાને પોતાની શક્તિથી મહાસાગરો પણ સુકવી નાખ્યા, બધા જીવોને દહન અને વિલય કરીને, એ શાશ્વત એકલા સુઈ રહ્યા.
પૌરાણં રૂપમાસ્થાય સ્વપિત્યમિતવિક્રમઃ એકાર્ણવજલવ્યાપી યોગી યોગમુપાશ્રિતઃ
પછી અનંત પરાક્રમ ધરાવતા યોગી ભગવાને પોતાનું પ્રાચીન રૂપ ધારણ કરી, એક જ મહાસાગરમાં વ્યાપી, યોગમાં સ્થિત થઈને સુઈ રહ્યા.
અનેકાનિ સહસ્રાણિ યુગાન્યેકાર્ણવામ્ભસિ ન ચૈનં કશ્ચિદવ્યક્તં વ્યક્તં વેદિતુમર્હતિ
એ એક જ મહાસાગરના જળમાં હજારો યુગ સુધી, કોઈ પણ તેને દેખી કે જાણી શકતો નથી—ન પ્રગટ રૂપે, ન અપ્રગટ રૂપે.
કશ્ચૈવ પુરુષો નામ કિંયોગઃ કશ્ચ યોગવાન્ અસૌ કિયન્તં કાલં ચ એકાર્ણવવિધિં પ્રભુઃ
આ પુરુષ કોણ છે? એનું યોગ શું છે? એ યોગી કોણ છે? અને ભગવાન કેટલો સમય સુધી એ એક મહાસાગરનું સ્વરૂપ રાખે છે?
કરિષ્યતીતિ ભગવાન્ ઇતિ કશ્ચિન્ ન બુધ્યતે
ભગવાને શું કરશે, એ કોઈને ખબર પડતી નથી.
ન દ્રષ્ટા નૈવ ગમિતા ન જ્ઞાતા નૈવ પાર્શ્વગઃ તસ્ય ન જ્ઞાયતે કિંચિત્ તમૃતે દેવસત્તમમ્
એ સિવાય ત્યાં કોઈ જોનાર, જનાર, જાણનાર કે બાજુમાં રહેનાર નથી; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એ સિવાય બીજું કશું જ જાણીતું નથી.
નભઃ ક્ષિતિં પવનમ્ અપઃ પ્રકાશકં પ્રજાપતિં ભુવનધરં સુરેશ્વરમ્ પિતામહં શ્રુતિનિલયં મહામુનિં પ્રશામ્ય ભૂયઃ શયનં હ્યરોચયત્
આકાશ, પૃથ્વી, પવન, જળ, પ્રકાશ, પ્રજાપતિ, લોકધારી, દેવોના સ્વામી, પિતામહ, વેદોના આધાર અને મહામુનિ—આ બધાને શાંત કરીને, એ ફરી શયન માટે સુઈ ગયા.
એવમેકાર્ણવીભૂતે શેતે લોકેમહાદ્યુતિઃ પ્રચ્છાદ્ય સલિલેનોર્વીં હંસો નારાયણસ્તદા
આ રીતે જ્યારે બધું એક મહાસાગર બની ગયું, ત્યારે તેજસ્વી નારાયણ હંસરૂપે, પૃથ્વીને જળથી ઢાંકી, સુઈ રહ્યા.
મહતો રજસો મધ્યે મહાર્ણવસરઃસુ વૈ વિરજસ્કં મહાબાહુમ્ અક્ષયં બ્રહ્મ યદ્વિદુઃ
મહાન અંધકારના મધ્યમાં, મહાસાગરની વિશાળતામાં, નિર્મળ, મહાબળવાન અને અક્ષય એવા બ્રહ્મને જાણવામાં આવે છે.
આત્મરૂપપ્રકાશેન તમસા સંવૃતઃ પ્રભુઃ મનઃ સાત્ત્વિકમાધાય યત્ર તત્સત્યમાસત
પ્રભુ અંધકારથી ઢંકાયેલા હતા, પણ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પ્રકાશિત કર્યું. જ્યારે મન શુદ્ધતામાં સ્થિર થાય છે, ત્યાં જ સત્ય રહે છે, અસત્ય નહીં.
યાથાતથ્યં પરં જ્ઞાનં ભૂતં તદ્બ્રહ્મણા પુરા રહસ્યારણ્યકોદ્દિષ્ટં યચ્ચૌપનિષદં સ્મૃતમ્
જે પરમ જ્ઞાન છે, જે પહેલાંથી હતું, તે બ્રહ્માએ ગુપ્ત રીતે અરણ્ય ગ્રંથોમાં જણાવ્યું હતું અને જે ઉપનિષદ તરીકે ઓળખાય છે.
પુરુષો યજ્ઞ ઇત્યેતદ્ યત્પરં પરિકીર્તિતમ્ યશ્ચાન્યઃ પુરુષાખ્યઃ સ્યાત્ સ એષ પુરુષોત્તમઃ
પુરૂષને જ યજ્ઞ કહેવામાં આવ્યો છે; જે સર્વોચ્ચ કહેવાય છે અને બીજું જે 'પુરૂષ' નામે ઓળખાય છે, એ બધું એ પુરુષોત્તમ જ છે.
યે ચ યજ્ઞકરા વિપ્રા યે ચર્ત્વિજ ઇતિ સ્મૃતાઃ અસ્માદેવ પુરા ભૂતા યજ્ઞેભ્યઃ શ્રૂયતાં તથા
જે બ્રાહ્મણો યજ્ઞ કરે છે અને જે ઋત્વિજ તરીકે ઓળખાય છે, એ બધા પ્રારંભે એમાંથી જ ઉત્પન્ન થયા; હવે સાંભળો કે તેઓ યજ્ઞમાંથી કેવી રીતે પ્રગટ થયા.
બ્રહ્માણં પ્રથમં વક્ત્રાદ્ ઉદ્ગાતારં ચ સામગમ્ હોતારમપિ ચાધ્વર્યું બાહુભ્યામસૃજત્પ્રભુઃ
પ્રભુએ પોતાના મોઢામાંથી પ્રથમ બ્રહ્માને, સામગાન કરનાર ઉદગાતા, હોતાર અને બાહુઓમાંથી અધ્વર્યુને ઉત્પન્ન કર્યા.
બ્રહ્મણો બ્રાહ્મણાચ્છંસિ પ્રસ્તોતારં ચ સર્વશઃ તૌ મિત્રાવરુણૌ પૃષ્ઠાત્ પ્રતિપ્રસ્તારમેવ ચ
બ્રહ્માના મોઢામાંથી બ્રાહ્મણ, શંસી અને સર્વ રીતે પ્રસ્તોતાર ઉત્પન્ન કર્યા; પીઠમાંથી મિત્ર અને વરુણ તથા પ્રતિપ્રસ્તોતાર ઉત્પન્ન કર્યા.
ઉદરાત્પ્રતિહર્તારં પોતારં ચૈવ પાર્થિવ અચ્છાવાકમથોરુભ્યાં નેષ્ટારં ચૈવ પાર્થિવ
પેટમાંથી પ્રતિહર્તા અને પોતાર, જાંઘમાંથી અચ્છાવાક અને ઘૂંટણમાંથી નેષ્ટાર ઉત્પન્ન કર્યા, રાજન.
પાણિભ્યામથ ચાગ્નીધ્રં સુબ્રહ્મણ્યં ચ જાનુતઃ ગ્રાવસ્તુતં તુ પાદાભ્યામ્ ઉન્નેતારં ચ યાજુષમ્
પછી હાથમાંથી અગ્નીધ્ર, ઘૂંટણમાંથી સુબ્રહ્મણ્ય, પગમાંથી ગ્રાવસ્તુત અને યજુરવેદના ઉન્નેતાર ઉત્પન્ન કર્યા.
એવમેવૈષ ભગવાન્ ષોડશૈવ જગત્પતિઃ પ્રવક્તૄન્સર્વયજ્ઞાનામ્ ઋત્વિજો ઽસૃજદુત્તમાન્
આ રીતે, જગતના સ્વામી ભગવાને સર્વ યજ્ઞોના મુખ્ય ઋત્વિજ, એ શોડશ (સોળ) શ્રેષ્ઠ પુરોહિતો ઉત્પન્ન કર્યા.
તદેષ વૈ વેદમયઃ પુરુષો યજ્ઞસંજ્ઞિતઃ વેદાશ્ચૈતન્મયાઃ સર્વે સાઙ્ગોપનિષદક્રિયાઃ
આ પુરુષ જ યજ્ઞરૂપ છે અને વેદમય છે; બધા વેદો, તેમના અંગો, ઉપનિષદો અને વિધિઓ એમાંથી જ બનેલા છે.
સ્વપિત્યેકાર્ણવે ચૈવ યદાશ્ચર્યમભૂત્પુરા શ્રૂયતાં તદ્યથા વિપ્રા માર્કણ્ડેયકુતૂહલમ્
હવે, બ્રાહ્મણો, સાંભળો એ અદ્ભુત ઘટના, જ્યારે એ એકલા પ્રાચીન સાગરમાં સુઈ રહ્યા હતા, અને જે માર્કંડેયને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધી હતી.
ગીર્ણો ભગવતસ્તસ્ય કુક્ષાવેવ મહામુનિઃ બહુવર્ષસહસ્રાયુસ્ તસ્યૈવ વરતેજસા
ભગવાને તેમને ગળી લીધા પછી, મહામુનિ હજારો વર્ષ સુધી તેમના પેટમાં રહ્યા અને ભગવાનના તેજથી જ જીવતા રહ્યા.
અટંસ્તીર્થપ્રસઙ્ગેન પૃથિવીં તીર્થગોચરામ્ આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ
તેઓ પવિત્ર તીર્થો પર ફરતા, પૃથ્વી પરના તીર્થો, પવિત્ર આશ્રમો અને દેવસ્થાનોમાં જતાં.
દેશાન્રાષ્ટ્રાણિ ચિત્રાણિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ જપહોમપરઃ શાન્તસ્ તપો ઘોરં સમાસ્થિતઃ
તેમણે અનેક દેશો, રાજ્યો અને જુદા જુદા પ્રાચીન સ્થળો જોયા, જ્યાં જપ, હોમ, શાંતિ અને ઘોર તપસ્યા થતી હતી.
માર્કણ્ડેયસ્તતસ્તસ્ય શનૈર્વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતઃ સ નિષ્ક્રામન્ન ચાત્માનં જાનીતે દેવમાયયા
પછી માર્કંડેય ધીમે ધીમે તેમના મોઢામાંથી બહાર આવ્યા, પણ દેવમાયાથી પોતાને ઓળખી શક્યા નહીં.
નિષ્ક્રમ્યાપ્યસ્ય વદનાદ્ એકાર્ણવમથો જગત્ સર્વતસ્તમસાચ્છન્નં માર્કણ્ડેયો ઽન્વવૈક્ષત
મોઢામાંથી બહાર આવીને, માર્કંડેયે આખું જગત પ્રાચીન સાગર પર અને સર્વત્ર અંધકારથી ઢંકાયેલું જોયું.
તસ્યોત્પન્નં ભયં તીવ્રં સંશયશ્ચાત્મજીવિતે દેવદર્શનસંહૃષ્ટો વિસ્મયં પરમં ગતઃ
તેમને ભારે ભય લાગ્યો અને પોતાનો જીવ બચશે કે નહીં એ શંકા થઈ; દેવના દર્શનથી આનંદિત થઈ, તેઓ મહાન આશ્ચર્યમાં પડ્યા.
ચિન્તયઞ્જલમધ્યસ્થો માર્કણ્ડેયો વિશઙ્કિતઃ કિં નુ સ્યાન્મમ ચિન્તેયં મોહઃ સ્વપ્નો ઽનુભૂયતે
હાથ જોડીને ઊભેલા માર્કંડેય ચિંતિત થઈ વિચારી રહ્યા: 'આ મારા માટે શું છે? શું આ મોહ છે કે હું કોઈ સ્વપ્ન અનુભવી રહ્યો છું?'
વ્યક્તમન્યતમો ભાવસ્ તેષાં સંભાવિતો મમ ન હીદૃશં જગત્ક્લેશમ્ અયુક્તં સત્યમર્હતિ
મારે વિચાર્યું છે કે, એમને માટે બીજું કોઈ અવસ્થાન શક્ય છે, કેમ કે દુનિયામાં આવો દુઃખ, જે યોગ્ય પણ નથી અને સાચો પણ છે, એ કોઈને મળવો જ ન જોઈએ.
નષ્ટચન્દ્રાર્કપવને નષ્ટપર્વતભૂતલે કતમઃ સ્યાદયં લોક ઇતિ ચિન્તામવસ્થિતઃ
જ્યારે ચાંદ્ર અને સૂર્ય પવનમાં ગુમ થઈ ગયા અને પૃથ્વી પરથી પર્વતો અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે એ વિચારે પડ્યો કે, 'આવો વિશ્વ કયું હશે?' અને ચિંતામાં જ ડૂબી ગયો.