મા વૃથા લોકપાલાનુગચિત્તતા એવમ્ એવૈતદ્ ઇત્યૂચુરસ્મૈ તદા દેવતાઃ
લોકપાળોને અનુસરીને વ્યર્થ ઇચ્છા રાખશો નહીં; એવું જ છે, એ સમયે દેવતાઓએ તેને કહ્યું.
દેવદેવાનુગં વીરકં લક્ષણા પ્રાહ દેવી વનં પર્વતા નિર્ઝરાણ્યગ્નિદેવ્યાન્યથો ભૂતપા નિર્ઝરામ્ભોનિપાતેષુ નિમજ્જત
દેવી એ દેવોના દેવના અનુયાયી વીર બાળકને કહ્યું: 'વનમાં, પર્વતોમાં, ઝરણાઓમાં અને અગ્નિદેવીના સ્થાનોએ જાઓ; ભૂતપાલ, ઝરણાના પાણીમાં ડૂબી જાઓ.'
પુષ્પજાલાવનદ્ધેષુ ધામસ્વપિ પ્રોત્તુઙ્ગનાનાદ્રિકુઞ્જેષ્વનુગર્જન્તુ હેમારુતાસ્ફોટસંક્ષેપણાત્ કામતઃ
ફૂલની વણમાલાથી શોભાયમાન ધૂમ્રસ્થળોમાં, ઊંચા પર્વતોના વનકુજોમાં, સુવર્ણ પવન પોતાની મરજીથી ગર્જના કરે.
સો ઽપિ તાદૃક્ક્ષણાવાપ્તપુણ્યોદયો યો ઽપિ જન્માન્તરસ્યાત્મજત્વં ગતઃ ક્રીડતસ્તસ્ય તૃપ્તિઃ કથં જાયતે યો ઽપિ ભાવિજગદ્વેધસા તેજસઃ કલ્પિતઃ પ્રતિક્ષણં દિવ્યગીતક્ષણો નૃત્યલોલો ગણેશૈઃ પ્રણતઃ
એ પણ એ ક્ષણે મળેલા પુણ્યથી ધન્ય થયો, જે બીજા જન્મમાં પુત્ર બન્યો હતો, રમતા રમતા તેને સંતોષ કેમ થાય? ભવિષ્યના જગતના સર્જકના તેજથી જ જે સર્જાયો છે, તે પણ દરેક પળે દેવગીતના સંગાથે, નૃત્યમાં મગ્ન, સેવકો સાથે નમન કરે છે.
ક્ષણં સિંહનાદાકુલે ગણ્ડશૈલે સૃજદ્રત્નજાલે બૃહત્સાલતાલે ક્ષણં ફુલ્લનાનાતમાલાલિકાલે ક્ષણં વૃક્ષમૂલે વિલોલો મરાલે
ક્યારેક સિંહના ગર્જનાથી ગુંજતા ગંધમાદન પર્વતમાં, રત્નોની જાળીઓમાં, વિશાળ સાલ વૃક્ષોની છાયામાં; ક્યારેક વિવિધ ફૂલોની ખીલેલી વણમાલામાં; ક્યારેક વૃક્ષની જડ પાસે, હંસ મસ્તીથી વિહરે છે.
ક્ષણે સ્વલ્પપઙ્કે જલે પઙ્કજાઢ્યે ક્ષણં માતુરઙ્કે શુભે નિષ્કલઙ્કે પરિક્રીડતે બાલલીલાવિહારી ગણેશાધિપો દેવતાનન્દકારી નિકુઞ્જેષુ વિદ્યાધરૈર્ગીતશીલઃ પિનાકીવ લીલાવિલાસૈઃ સલીલઃ
ક્યારેક થોડા કાદવમાં, કમળથી ભરેલા જળમાં; ક્યારેક માતાના શુદ્ધ અને નિર્દોષ ખોળામાં; બાળલિલામાં રમતો, સેવકોનો અધિપતિ, દેવતાઓને આનંદ આપતો, વનકુજોમાં વિદ્યા ધરાઓના ગીત સાથે, પિનાકધારી ભગવાનની જેમ રમતમાં મગ્ન, સૌમ્યતાથી વિહારે છે.
પ્રકાશ્ય ભુવનાભોગી તતો દિનકરે ગતે દેશાન્તરં તદા પશ્ચાદ્ દૂરમસ્તાવનીધરમ્
જ્યારે જગતની મોજ માણાવી, પછી જ્યારે સૂર્ય બીજાં પ્રદેશે ગયો, ત્યારબાદ પર્વત દૂર રહી ગયો.
ઉદયાસ્તે પુરોભાવી યો હિ ચાસ્તે ઽવનીધરઃ મિત્રત્વમસ્ય સુદૃઢં હૃદયે પરિચિન્ત્યતામ્
જે પર્વત તેના સામે ઉગે છે અને અસ્ત થાય છે, તેની મિત્રતા હૃદયમાં મજબૂત રીતે વિચારવી જોઈએ.
નિત્યમારાધિતઃ શ્રીમાન્ પૃથુમૂલઃ સમુન્નતઃ નાકરોત્સેવિતું મેરુર્ ઉપહારં પતિષ્યતઃ
સદા પૂજિત, વૈભવી, વિશાળ મૂળવાળો અને ઊંચો મેરુ પર્વત, જતો ભગવાન માટે કોઈ ભેટ લાવતો નથી.
જલે ઽપ્યેષા વ્યવસ્થેતિ સંશયેતાખિલં બુધઃ દિનાન્તાનુગતો ભાનુઃ સ્વજનત્વમપૂરયત્
પાણીમાં પણ આ ક્રમ જ રહે છે; બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ બધામાં શંકા કરે છે. દિવસના અંતે, સૂર્ય પોતાનાં લોકોમાં પ્રકાશ ભરે છે.
સંધ્યાબદ્ધાઞ્જલિપુટા મુનયો ઽભિમુખા રવિમ્ યાચન્ત્યાગમનં શીઘ્રં નિવાર્યાત્મનિ ભાવિતામ્
સાંજ સમયે, ઋષિઓ હાથ જોડીને સૂર્ય સામે ઊભા રહી, તેની ઝડપથી પાછી આવવાની વિનંતી કરે છે અને મનને એકાગ્ર કરે છે.
વ્યજૃમ્ભત તથા લોકે ક્રમાદ્વૈભાવરં તમઃ કુટિલસ્યેવ હૃદયે કાલુષ્યં દૂષયન્મનઃ
એ રીતે, દુનિયામાં અંધકાર ધીમે ધીમે ફેલાયો, જે વાંકડા હૃદયની કટુતા જેવી મનને દૂષિત કરે છે.
જ્વલત્ફણિફણારત્નદીપોદ્દ્યોતિતભિત્તિકે શયનં શશિસંઘાતશુભ્રવસ્ત્રોત્તરચ્છદમ્
જ્વલંત સાપના ફણાં પરના રત્નોથી દીવાલો પ્રકાશિત હતી, અને ચાંદની જેવી સફેદ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલું શયન હતું.
નાનારત્નદ્યુતિલસચ્છક્રચાપવિડમ્બકમ્ રત્નકિઙ્કિણિકાજાલં લમ્બમુક્તાકલાપકમ્
વિવિધ રત્નોની તેજથી શોભિત, ઇન્દ્રધનુષની જેમ દેખાતું, રત્નોની ઝાંઝર અને લટકતી મુક્તાની ગાંઠો લટકતી હતી.
કમનીયચલલ્લોલવિતાનાચ્છાદિતામ્બરમ્ મન્દિરે મન્દસંચારઃ શનૈર્ગિરિસુતાયુતઃ
મંદિરમાં મનોહર, હલકાં હલનારા વિતાનોથી ઢંકાયેલો ઓરડો હતો, જ્યાં ધીમે પગલાં સાથે પર્વતકન્યા સાથે પ્રવેશ થયો.
તસ્થૌ ગિરિસુતાબાહુલતામીલિતકંધરઃ શશિમૌલિસિતજ્યોત્સ્ના શુચિપૂરિતગોચરઃ
પર્વતકન્યાના હાથની લપેટથી ગળા ઝૂકાવીને ઊભા રહ્યા, ચાંદની માળા વડે પવિત્ર થયેલું તેમનું ક્ષેત્ર પ્રકાશિત હતું.
ગિરિજાપ્યસિતાપઙ્ગી નીલોત્પલદલચ્છવિઃ વિભાવર્યા ચ સંપૃક્તા બભૂવાતિતમોમયી તમુવાચ તતો દેવઃ ક્રીડાકેલિકલાયુતમ્
પર્વતકન્યા, કાળી આંખો અને નીલકમળની પાંદડાની છાયાવાળી, રાત સાથે ભળી અંધકારમાં એકરૂપ થઈ ગઈ. ત્યારબાદ રમણિય દેવએ તેને સંબોધન કર્યું.
શરીરે મમ તન્વઙ્ગિ સિતે ભાસ્યસિતદ્યુતિઃ ભુજંગીવાસિતા શુદ્ધા સંશ્લિષ્ટા ચન્દને તરૌ
મારા શરીર પર, સુકુમાર, સફેદ પ્રકાશ કાળાં છાંયાં સાથે ઝળહળે છે; શુદ્ધ સાપ ચંદનના વૃક્ષ પર આરામ કરે છે, એ રીતે તે લિપટાઈ જાય છે.
ચન્દ્રાતપેન સંપૃક્તા રુચિરામ્બરયા તથા રજનીવાસિતે પક્ષે દૃષ્ટિદોષં દદાસિ મે
ચાંદની અને સુંદર વસ્ત્રોથી શોભિત, તું મને દૃષ્ટિમાં ખામી આપે છે, જેમ રાત એક બાજુ અંધકાર લાવે છે.
ઇત્યુક્તા ગિરિજા તેન મુક્તકણ્ઠા પિનાકિના ઉવાચ કોપરક્તાક્ષી ભ્રુકુટીકુટિલાનના
એ રીતે પિનાકધારીના શબ્દો સાંભળીને, ગિરિજા ખુલ્લા ગળે બોલી, ગુસ્સામાં આંખો લાલ અને ભ્રૂ વાંકી હતી.
સ્વકૃતેન જનઃ સર્વો જાડ્યેન પરિભૂયતે અવશ્યમર્થી પ્રાપ્નોતિ ખણ્ડનાં જનમણ્ડલે
પોતાના કર્મથી દરેક માણસ જડતા અનુભવે છે; જે કંઈ માગે છે, તેને લોકોમાં અવશ્ય અપમાન મળે છે.
તપોભિર્દીર્ઘચરિતૈર્ યચ્ચ પ્રાર્થિતવત્યહમ્ તસ્યા મે નિયતસ્ત્વેષ હ્ય્ અવમાનઃ પદે પદે
જે હું લાંબા તપથી માગ્યું છે, તે મને દરેક પગલાંએ અપમાન જ મળે છે.
નૈવાસ્મિ કુટિલા શર્વ વિષમા નૈવ ધૂર્જટે સવિષયસ્ત્વં ગતઃ ખ્યાતિં વ્યક્તદોષાકરાશ્રયઃ
હું વાંકી નથી, શરવ; હું કઠોર પણ નથી, ધૂર્જટી; તું વિષયોમાં ફસાઈ, ખ્યાતિ અને સ્પષ્ટ દોષોની શરણમાં ગયો છે.
નાહં પૂષ્ણો ઽપિ દશના નેત્રે ચાસ્મિ ભગસ્ય હિ આદિત્યશ્ચ વિજાનાતિ ભગવાન્દ્વાદશાત્મકઃ
હું પુષણના દાંતમાં નથી, ભગના આંખોમાં પણ નથી; બાર રૂપે પ્રકાશિત સૂર્યદેવ આ જાણે છે, ભગવાન.
મૂર્ધ્નિ શૂલં જનયસિ સ્વૈર્દોષૈર્મામધિક્ષિપન્ યસ્ત્વં મામાહ કૃષ્ણેતિ મહાકાલેતિ વિશ્રુતઃ
તુ તારા દોષોથી મારી ઉપર ત્રિશૂલ મૂકે છે, મને 'કૃષ્ણા' અને 'મહાકાળી' કહીને નિંદા કરે છે, જેમ હું પ્રસિદ્ધ છું.
યાસ્યામ્યહં પરિત્યક્ત્વા ચાત્માનં તપસા ગિરિમ્ જીવન્ત્યા નાસ્તિ મે કૃત્યં ધૂર્તેન પરિભૂતયા
હું પોતાને તપમાં પર્વત પર છોડી દઈને જાઉં છું; જીવતી સ્ત્રી માટે, છેતરપિંડીથી અપમાન મળ્યા પછી કંઈ કરવાનું રહેતું નથી.
નિશમ્ય તસ્યા વચનં કોપતીક્ષ્ણાક્ષરં ભવઃ ઉવાચાવિષ્ટસંભ્રાન્તિપ્રણયોન્મિશ્રયા ગિરા
તેના ગુસ્સાથી ભરેલા શબ્દો સાંભળીને, ભવએ ચિંતિત પ્રેમથી ભળેલી વાણીમાં જવાબ આપ્યો.
અનાત્મજ્ઞાસિ ગિરિજે નાહં નિન્દાપરસ્તવ ત્વદ્ભક્તિબુદ્ધ્યા કૃતવાંસ્ તવાહં નામસંશ્રયમ્
પર્વતકન્યા, હું તારી નિંદા કરતો નથી અને આત્માનો અજ્ઞાન પણ નથી. તારા પ્રત્યે ભક્તિભરી બુદ્ધિથી જ હું તું નામ લીધું છે.
વિકલ્પઃ સ્વસ્થચિત્તે ઽપિ ગિરિજે નૈવ કલ્પના યદ્યેવં કુપિતા ભીરુ ત્વં તવાહં ન વૈ પુનઃ
મન શાંત હોય ત્યારે પણ શંકા ઉદભવતી નથી, પર્વતકન્યા. જો એવું છે તો, ડરપોક, તું ફરીથી મારા પર ગુસ્સો ના કર.
કાઞ્ચનોત્તુઙ્ગશૃઙ્ગાવરોહક્ષિતૌ હેમરેણૂત્કરાસઙ્ગદ્યુતિં ખેચરાણાં વનાધાયિનિ રમ્યે બહુરૂપસંપત્પ્રકરે ગણાન્વાસિતં મન્દરકન્દરે સુન્દરમન્દારપુષ્પપ્રવાલામ્બુજે સિદ્ધનારીભિર્ આપીતરૂપામૃતં વિસ્તૃતૈર્ નેત્રપાત્રૈર્ અનુન્મેષિભિર્ વીરકે શૈલપુત્રી નિમેષાન્તરાદ્ અસ્મરત્પુત્રગૃધ્રી વિનોદાર્થિની
કાંસ્ય જેવી ઊંચી શિખરો ધરાવતી ધરતી પર, સુવર્ણ ધૂળના ઢગલાંથી તેજસ્વી, આકાશવાસી દેવતાઓના સુંદર વનમાં, અનેક રૂપોની સમૃદ્ધિમાં, સેવકો મંદરપર્વતની ગુફામાં વસે છે; ત્યાં સુંદર મંદાર ફૂલો, કોમળ પાંદડા અને કમળ સાથે, સિદ્ધ સ્ત્રીઓ પોતાના વિશાળ, અચળ આંખોથી રૂપામૃત પી રહી છે; પર્વતકન્યા, એક પળમાં, પોતાના પુત્રની તલપ માટે, આનંદની ઇચ્છા સાથે, વીર બાળકને યાદ કરે છે.