દ્વિવિધં તુ સુખં તાવત્ પુત્રિ લોકેષુ ભાવ્યતે શરીરસ્યાસ્ય સંભોગૈશ્ ચેતસશ્ચાપિ નિર્વૃતિઃ
પુત્રી, આ દુનિયામાં બે પ્રકારનું સુખ માનવામાં આવે છે—એક તો શરીરનાં ભોગથી મળતું અને બીજું મનની તૃપ્તિથી મળતું.
પ્રકૃત્યા સ તુ દિગ્વાસા ભીમઃ પિતૃવણેશયઃ કપાલી ભિક્ષુકો નગ્નો વિરૂપાક્ષઃ સ્થિરક્રિયઃ
તેઓ સ્વભાવથી દિશાઓને વસ્ત્ર બનાવે છે, ભયાનક છે, સ્મશાનના સ્વામી છે, કપાળ ધારણ કરે છે, ભિક્ષુક છે, નગ્ન છે, એક આંખ વાંકડી છે અને પોતાના કાર્યમાં અડગ છે.
પ્રમત્તોન્મત્તકાકારો બીભત્સકૃતસંગ્રહઃ યતિના તેન કસ્તે ઽર્થો મૂર્તાનર્થેન કાઙ્ક્ષિતઃ
તેઓ ઉન્મત્ત અને પાગલ જેવો દેખાય છે, ભયાનક વસ્તુઓ એકઠી કરે છે, યતિ તરીકે જીવે છે—એવી દુઃખદાયક દશામાં રહેતા એ મહાદેવ સાથે તને શું કામ છે?
યદિ હ્યસ્ય શરીરસ્ય ભોગમિચ્છસિ સાંપ્રતમ્ તત્કથં તે મહાદેવાદ્ ભયભાજો જુગુપ્સિતાત્
જો તું હવે આ શરીરથી ભોગ ભોગવવા માંગે છે, તો પછી એવા ભયજનક અને ઘૃણાસ્પદ મહાદેવને કેમ ઇચ્છે છે?
સ્રવદ્રક્તવસાભ્યક્તકપાલકૃતભૂષણાત્ શ્વસદુગ્રભુજંગેન્દ્રકૃતભૂષણભીષણાત્
તેઓ લોહી અને ચરબીથી લથપથ કપાળોથી શોભાયમાન છે અને ભયાનક સાપ હાથમાં વળાંકી રાખે છે.
શ્મશાનવાસિનો રૌદ્રપ્રમથાનુગતાત્ સતિ સુરેન્દ્રમુકુટવ્રાતનિઘૃષ્ટચરણો ઽરિહા
તેઓ સ્મશાનમાં રહે છે, ભયાનક ભૂતો સાથે છે, અને દેવતાઓના રાજાઓના મુકુટ તેમના પગે ઘસાઈ જાય છે, છતાં શત્રુઓના સંહારક છે.
હરિરસ્તિ જગદ્ધાતા શ્રીકાન્તો ઽનન્તમૂર્તિમાન્ નાથો યજ્ઞભુજામસ્તિ તથેન્દ્રઃ પાકશાસનઃ
હરિ છે, જે જગતના પાલક છે, શ્રીના પ્રિય છે, અનંત સ્વરૂપ ધરાવે છે; યજ્ઞમાં ભાગ લેનાર દેવોના સ્વામી છે અને ઇન્દ્ર છે, જે વજ્રધારી છે.
દેવતાનાં નિધિશ્ચાસ્તિ જ્વલનઃ સર્વકામકૃત્ વાયુરસ્તિ જગદ્ધાતા યઃ પ્રાણઃ સર્વદેહિનામ્
દેવતાઓનો ખજાનો અગ્નિ પણ છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે; વાયુ છે, જે જગતને ધારણ કરે છે અને સર્વ જીવનો શ્વાસ છે.
તથા વૈશ્રવણો રાજા સર્વાર્થમતિમાન્વિભુઃ એભ્ય એકતમં કસ્માન્ ન ત્વં સમ્પ્રાપ્તુમિચ્છસિ
એ જ રીતે, વૈશ્વરવણ નામના રાજા છે, જે સર્વ જાણનારા અને સર્વ રીતે મહાન છે—તો તું આમાંથી કોઈને કેમ મેળવવા નથી માંગતી?
ઉતાન્યદેહસંપ્રાપ્ત્યા સુખં તે મનસેપ્સિતમ્ એવમેતત્તવાપ્યત્ર પ્રભવો નાકસંપદામ્ અસ્મિન્નેવ પરાઃ સર્વાઃ કલ્યાણપ્રાપ્તયસ્તવ
અથવા, બીજું શરીર પામીને તારા મનગમતા સુખ મેળવી શકે; આમ, તારો જન્મ સ્વર્ગના સર્વ શ્રેષ્ઠ સુખ અને શુભ ફળ આપનાર બની શકે.
પિતુરેવાસ્તિ તત્સર્વં સુરેભ્યો યન્ન વિદ્યતે અતસ્તત્પ્રાપ્તયે ક્લેશઃ સ વાપ્યત્રાફલસ્તવ
દેવતાઓમાં જે નથી, એ બધું તો તારા પિતાજી પાસે જ છે; તેથી એ મેળવવા માટે તારો પ્રયત્ન કઠિન છે અને કદાચ નિષ્ફળ પણ રહી શકે.
પ્રાયેણ પ્રાર્થિતો ભદ્રે સુસ્વલ્પો હ્યતિદુર્લભઃ અસ્ય તે વિધિયોગસ્ય ધાતા કર્તાત્ર ચૈવ હિ
હે સુમંગલ, ખૂબ જ ઇચ્છ્યા છતાં પણ એ મળવું અતિ દુર્લભ છે; તારા માટે આ સંયોગ કરનાર અને પૂરું પાડનાર તો માત્ર વિધાતા જ છે.
ઇત્યુક્તા સા તુ કુપિતા મુનિવર્યેષુ શૈલજા ઉવાચ કોપરક્તાક્ષી સ્ફુરદ્ભિર્દશનચ્છદૈઃ
આ રીતે સાંભળીને, શૈલજાએ ગુસ્સે ભરાઈ, મહાન ઋષિઓ સામે ગુસ્સાથી લાલ આંખો અને દાંત દબાવીને કહ્યું:
અસદ્ગ્રહસ્ય કા પ્રીતિર્ વ્યસનસ્ય ક્વ યન્ત્રણા વિપરીતાર્થબોદ્ધારઃ સત્પથે કેન યોજિતાઃ
મિથ્યા આસક્તિમાં શું આનંદ છે? દુઃખમાં ક્યાં બંધન છે? સાચા અર્થને ન સમજનારને સારા માર્ગે કોણ લગાડે છે?
એવં માં વેત્થ દુષ્પ્રજ્ઞાં હ્ય્ અસ્થાનાસદ્ગ્રહપ્રિયામ્ ન માં પ્રતિવિચારો ઽસ્તિ યત્રેહાસદ્ગ્રહાવિતૌ
તમે મને મૂર્ખ, અયોગ્ય અને મિથ્યા આસક્તિમાં રુચિ ધરાવતી માનો છો; હું તો એવાં મિથ્યા આસક્તિમાં જ લાગેલી છું, પોતાનો વિચાર પણ નથી.
પ્રજાપતિસમાઃ સર્વે ભવન્તઃ સર્વદર્શિનઃ નૂનં ન વેત્થ તં દેવં શાશ્વતં જગતઃ પ્રભુમ્
તમારા બધા પ્રજાપતિ સમાન અને સર્વજ્ઞ છો, છતાં પણ એ શાશ્વત દેવ, જગતના સ્વામી, તેમને તમે ખરેખર ઓળખતા નથી.
અજમીશાનમવ્યક્તમ્ અમેયમહિમોદયમ્
જે જન્મે નહીં, સર્વનો સ્વામી છે, દેખાતો નથી, અને જેના મહિમા અને ઉત્પત્તિનું કોઈ પણ માપ નથી.
આસ્તાં તદ્ધર્મસદ્ભાવસંબોધસ્તાવદદ્ભુતઃ વિદુર્યં ન હરિબ્રહ્મપ્રમુખા હિ સુરેશ્વરાઃ
એ સચ્ચાઈ અને ધર્મનું અજોડ જ્ઞાન એમ જ રહે, કારણ કે હરિ અને બ્રહ્મા જેવા દેવતાઓ પણ તેને જાણતા નથી.
યત્તસ્ય વિભવાત્સ્વોત્થં ભુવનેષુ વિજૃમ્ભિતમ્ પ્રકટં સર્વભૂતાનાં તદપ્યત્ર ન વેત્થ કિમ્
જે બધું તેના સ્વયં શક્તિથી જગતમાં પ્રગટ થયું છે અને સર્વ જીવોમાં દેખાય છે—એ પણ તું અહીં જાણતો નથી?
કસ્યૈતદ્ગગનં ભૂરિતઃ કસ્યાગ્નિઃ કસ્ય મારુતઃ કસ્ય ભૂઃ કસ્ય વરુણઃ કશ્ચન્દ્રાર્કવિલોચનઃ
આ વિશાળ આકાશ કોણનું છે? અગ્નિ કોણનો છે? પવન કોણનો છે? ધરતી કોણની છે? વરુણ કોણનો છે? ચંદ્ર અને સુર્યને આંખો તરીકે કોણ ધરાવે છે?
કસ્યાર્ચયન્તિ લોકેષુ લિઙ્ગં ભક્ત્યા સુરાસુરાઃ યં બ્રુવન્તીશ્વરં દેવા વિધીન્દ્રાદ્યા મહર્ષયઃ
દેવતાઓ અને અસુરો કયા પ્રતીકની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે? જેમને બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને મહર્ષિઓ પણ ભગવાન કહે છે?
પ્રભાવં પ્રભવં ચૈષ તેષામપિ ન વેત્થ કિમ્ અદિતિઃ કસ્ય માતેયં કસ્માજ્જાતો જનાર્દનઃ
તને એમના શક્તિ અને ઉત્પત્તિ વિશે પણ ખબર નથી? અદિતિ કોની માતા છે? જનાર્દન કોનામાંથી જન્મ્યા?
અદિતેઃ કશ્યપાજ્જાતા દેવા નારાયણાદયઃ મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રો હ્ય્ અદિતિર્દક્ષપુત્રિકા
અદિતિ અને કશ્યપમાંથી નારાયણ વગેરે દેવતાઓ જન્મ્યા. કશ્યપ, મરીચિના પુત્ર છે અને અદિતિ દક્ષની પુત્રી છે.
મરીચિશ્ચાપિ દક્ષશ્ચ પુત્રૌ તૌ બ્રહ્મણઃ કિલ બ્રહ્મા હિરણ્મયાત્ત્વણ્ડાદ્ દિવ્યસિદ્ધિવિભૂતિકમ્
મરીચિ અને દક્ષ બંને બ્રહ્માના પુત્ર કહેવાય છે. બ્રહ્માએ સોનાના અંડામાંથી જન્મી, દિવ્ય શક્તિઓ અને સિદ્ધિઓ પામી.
કસ્ય પ્રાદુરભૂદ્ધ્યાનાત્ પ્રક્ષુબ્ધાઃ પ્રાકૃતાંશકાઃ પ્રકૃતૌ તુ તૃતીયાયાં મધુદ્વિડ્જનનક્રિયા
કwhose ધ્યાનથી પ્રાકૃત તત્વો ઉથલપાથલ થયા? અને પ્રકૃતિની ત્રીજી અવસ્થામાં મધુના વિનાશકનું સર્જન થયું.
જાતા સસર્જ ષડ્વર્ગાન્ બુદ્ધિપૂર્વાન્ સ્વકર્મજાન્ અજાતકો ઽભવદ્વેધા બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ
તે જન્મીને, બુદ્ધિપૂર્વક અને પોતાના કર્મ અનુસાર છ વર્ગોનું સર્જન કર્યું. અજન્માએ અવ્યક્ત બ્રહ્મામાંથી જન્મી સર્જનહાર બન્યો.
યઃ સ્વયોગેન સંક્ષોભ્ય પ્રકૃતિં કૃતવાનિદમ્ બ્રહ્મણઃ સિદ્ધસર્વાર્થમ્ ઐશ્વર્યં લોકકર્તૃતામ્
જે પોતાના યોગથી પ્રકૃતિને હલાવી, આ જગતનું સર્જન કરે છે; બ્રહ્માએ સર્વ સિદ્ધિઓ, ઐશ્વર્ય અને લોકસર્જનનું સ્થાન મેળવ્યું.
વિદુર્વિષ્ણ્વાદયો યચ્ચ સ્વમહિમ્ના સદૈવ હિ કૃત્વાન્યં દેહમ્ અન્યા દૃક્ તાદૃક્ કૃત્વા પુનર્હરિઃ
વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓ પોતાની મહિમાથી જે જાણે છે એ એ જ છે: હરિએ બીજું રૂપ અને બીજુ દ્રષ્ટિ ધારણ કરી ફરીથી અવતાર લીધો.
કુરુતે જગતઃ કૃત્યમ્ ઉત્તમાધમમધ્યમમ્ એવમેવ હિ સંસારો યો જન્મમરણાત્મકઃ
તે જ જગતના સર્વ પ્રકારના—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ—કર્મો કરે છે; આવું જન્મ અને મૃત્યુથી ભરેલું સંસાર છે.
કર્મણશ્ચ ફલં હ્યેતન્ નાનારૂપસમુદ્ભવમ્ અથ નારાયણો દેવઃ સ્વકાં છાયાં સમાશ્રયત્
અને કર્મનું ફળ પણ એ જ છે, જે અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે. પછી નારાયણ દેવએ પોતાની જ છાયાને આશ્રય લીધી.