ત્યક્ત્વા વ્રતાત્મકં મૌનં મૌનં જગ્રાહ હ્રીમયમ્ ભાવં તસ્યાસ્તુ મૌનાન્તં તસ્યાઃ સપ્તર્ષયો યથા
તેણીએ વ્રતરૂપ મૌન ત્યજી, લજ્જા ભરેલું મૌન ધારણ કર્યું; અને તેના મૌનનો અંત સાત ઋષિઓએ જોયો.
ગૌરવાધીનતાં પ્રાપ્તાઃ પપ્રચ્છુસ્તાં પુનસ્તથા સાપિ ગૌરવગર્ભેણ મનસા ચારુહાસિની
આદરથી નમ્ર બની, ઋષિઓએ ફરી તેને પ્રશ્ન કર્યો; તે પણ મનમાં આદર સાથે, સુંદર સ્મિત કરીને જવાબ આપ્યો.
મુનીઞ્શાન્તકથાલાપાન્ પ્રેક્ષ્ય પ્રોવાચ વાગ્યમમ્ ભગવન્તો વિજાનન્તિ પ્રાણિનાં માનસં હિતમ્
ઋષિઓને શાંતિથી વાતચીત કરતા જોઈ, તેણે વાણી સંયમ રાખી કહ્યું: 'હે પૂજનીયો, તમે જીવાત્માઓના મન માટે શું હિતાવહ છે તે જાણો છો.'
મનોગતીભિરત્યર્થં કદર્થન્તે હિ દેહિનઃ કેચિત્ તુ નિપુણાસ્તત્ર ઘટન્તે વિબુધોદ્યમૈઃ
કેટલાક લોકો મનની ચંચળતાથી વાતોને બહુ વિકૃત કરે છે; પણ કેટલાક કુશળ, દેવતુલ્ય પ્રયત્નથી સફળ થાય છે.
ઉપાયૈર્દુર્લભાન્ભાવાન્ પ્રાપ્નુવન્તિ હ્યતન્દ્રિતાઃ અપરે તુ પરિચ્છિન્ના નાનાકારાભ્યુપક્રમાઃ
ઉપાયો દ્વારા, જેઓ મહેનત કરે છે તેઓ દુર્લભ અવસ્થાઓ મેળવે છે; બીજાઓ, મર્યાદિત, વિવિધ રીતે પ્રયત્ન કરે છે.
દેહાન્તરાર્થમારમ્ભમ્ આશ્રયન્તિ હિતપ્રદમ્ મમ ત્વાકાશસમ્ભૂતપુષ્પદામા વિભૂષિતમ્
બીજું શરીર મેળવવા માટે, લોકો કલ્યાણદાયક કાર્યો કરે છે; પણ હું, આકાશમાં ઉત્પન્ન ફૂલોની વણાવેલી માળાથી શોભાયમાન છું—
વન્ધ્યા સુતં પ્રાપ્તુકામા મનઃ પ્રસરતે મુહુઃ અહં કિલ ભવં દેવં પતિં પ્રાપ્તું સમુદ્યતા
જેમ નિસંતાન સ્ત્રી પુત્ર મેળવવાની ઇચ્છા રાખે છે અને મનમાં વારંવાર તરસે છે, તેમ હું પણ ભગવાનને પતિ રૂપે મેળવવા આતુર છું.
પ્રકૃત્યૈવ દુરાધર્ષં તપસ્યન્તં તુ સંપ્રતિ સુરાસુરૈરનિર્ણીતં પરમાર્થક્રિયાશ્રયમ્
સ્વભાવથી જ અપરાજેય એવા તેઓ હાલમાં તપમાં લીન છે; દેવો અને દૈત્યો પણ તેમની પરમ ક્રિયાનો નિર્ણય કરી શક્યા નથી.
સાંપ્રતં ચાપિ નિર્દગ્ધમદનં વીતરાગિણમ્ કથમારાધયેદીશં માદૃશી તાદૃશં શિવમ્
હવે જ્યારે તેઓ કામથી દાઝી ગયા છે અને તમામ આસક્તિ છોડીને નિર્વિકાર થયા છે, ત્યારે મારા જેવા કોઈએ એવા મહાદેવને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરી શકે?
ઇત્યુક્તા મુનયસ્તે તુ સ્થિરતાં મનસસ્તતઃ જ્ઞાતુમસ્યા વચઃ પ્રોચુઃ પ્રક્રમાત્પ્રકૃતાર્થકમ્
આ રીતે વાત સાંભળીને, મનથી સ્થિર એવા ઋષિઓએ તેનો અર્થ સમજવા માટે સાચી વાતે જવાબ આપ્યો.
દ્વિવિધં તુ સુખં તાવત્ પુત્રિ લોકેષુ ભાવ્યતે શરીરસ્યાસ્ય સંભોગૈશ્ ચેતસશ્ચાપિ નિર્વૃતિઃ
પુત્રી, આ દુનિયામાં બે પ્રકારનું સુખ માનવામાં આવે છે—એક તો શરીરનાં ભોગથી મળતું અને બીજું મનની તૃપ્તિથી મળતું.
પ્રકૃત્યા સ તુ દિગ્વાસા ભીમઃ પિતૃવણેશયઃ કપાલી ભિક્ષુકો નગ્નો વિરૂપાક્ષઃ સ્થિરક્રિયઃ
તેઓ સ્વભાવથી દિશાઓને વસ્ત્ર બનાવે છે, ભયાનક છે, સ્મશાનના સ્વામી છે, કપાળ ધારણ કરે છે, ભિક્ષુક છે, નગ્ન છે, એક આંખ વાંકડી છે અને પોતાના કાર્યમાં અડગ છે.
પ્રમત્તોન્મત્તકાકારો બીભત્સકૃતસંગ્રહઃ યતિના તેન કસ્તે ઽર્થો મૂર્તાનર્થેન કાઙ્ક્ષિતઃ
તેઓ ઉન્મત્ત અને પાગલ જેવો દેખાય છે, ભયાનક વસ્તુઓ એકઠી કરે છે, યતિ તરીકે જીવે છે—એવી દુઃખદાયક દશામાં રહેતા એ મહાદેવ સાથે તને શું કામ છે?
યદિ હ્યસ્ય શરીરસ્ય ભોગમિચ્છસિ સાંપ્રતમ્ તત્કથં તે મહાદેવાદ્ ભયભાજો જુગુપ્સિતાત્
જો તું હવે આ શરીરથી ભોગ ભોગવવા માંગે છે, તો પછી એવા ભયજનક અને ઘૃણાસ્પદ મહાદેવને કેમ ઇચ્છે છે?
સ્રવદ્રક્તવસાભ્યક્તકપાલકૃતભૂષણાત્ શ્વસદુગ્રભુજંગેન્દ્રકૃતભૂષણભીષણાત્
તેઓ લોહી અને ચરબીથી લથપથ કપાળોથી શોભાયમાન છે અને ભયાનક સાપ હાથમાં વળાંકી રાખે છે.
શ્મશાનવાસિનો રૌદ્રપ્રમથાનુગતાત્ સતિ સુરેન્દ્રમુકુટવ્રાતનિઘૃષ્ટચરણો ઽરિહા
તેઓ સ્મશાનમાં રહે છે, ભયાનક ભૂતો સાથે છે, અને દેવતાઓના રાજાઓના મુકુટ તેમના પગે ઘસાઈ જાય છે, છતાં શત્રુઓના સંહારક છે.
હરિરસ્તિ જગદ્ધાતા શ્રીકાન્તો ઽનન્તમૂર્તિમાન્ નાથો યજ્ઞભુજામસ્તિ તથેન્દ્રઃ પાકશાસનઃ
હરિ છે, જે જગતના પાલક છે, શ્રીના પ્રિય છે, અનંત સ્વરૂપ ધરાવે છે; યજ્ઞમાં ભાગ લેનાર દેવોના સ્વામી છે અને ઇન્દ્ર છે, જે વજ્રધારી છે.
દેવતાનાં નિધિશ્ચાસ્તિ જ્વલનઃ સર્વકામકૃત્ વાયુરસ્તિ જગદ્ધાતા યઃ પ્રાણઃ સર્વદેહિનામ્
દેવતાઓનો ખજાનો અગ્નિ પણ છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે; વાયુ છે, જે જગતને ધારણ કરે છે અને સર્વ જીવનો શ્વાસ છે.
તથા વૈશ્રવણો રાજા સર્વાર્થમતિમાન્વિભુઃ એભ્ય એકતમં કસ્માન્ ન ત્વં સમ્પ્રાપ્તુમિચ્છસિ
એ જ રીતે, વૈશ્વરવણ નામના રાજા છે, જે સર્વ જાણનારા અને સર્વ રીતે મહાન છે—તો તું આમાંથી કોઈને કેમ મેળવવા નથી માંગતી?
ઉતાન્યદેહસંપ્રાપ્ત્યા સુખં તે મનસેપ્સિતમ્ એવમેતત્તવાપ્યત્ર પ્રભવો નાકસંપદામ્ અસ્મિન્નેવ પરાઃ સર્વાઃ કલ્યાણપ્રાપ્તયસ્તવ
અથવા, બીજું શરીર પામીને તારા મનગમતા સુખ મેળવી શકે; આમ, તારો જન્મ સ્વર્ગના સર્વ શ્રેષ્ઠ સુખ અને શુભ ફળ આપનાર બની શકે.
પિતુરેવાસ્તિ તત્સર્વં સુરેભ્યો યન્ન વિદ્યતે અતસ્તત્પ્રાપ્તયે ક્લેશઃ સ વાપ્યત્રાફલસ્તવ
દેવતાઓમાં જે નથી, એ બધું તો તારા પિતાજી પાસે જ છે; તેથી એ મેળવવા માટે તારો પ્રયત્ન કઠિન છે અને કદાચ નિષ્ફળ પણ રહી શકે.
પ્રાયેણ પ્રાર્થિતો ભદ્રે સુસ્વલ્પો હ્યતિદુર્લભઃ અસ્ય તે વિધિયોગસ્ય ધાતા કર્તાત્ર ચૈવ હિ
હે સુમંગલ, ખૂબ જ ઇચ્છ્યા છતાં પણ એ મળવું અતિ દુર્લભ છે; તારા માટે આ સંયોગ કરનાર અને પૂરું પાડનાર તો માત્ર વિધાતા જ છે.
ઇત્યુક્તા સા તુ કુપિતા મુનિવર્યેષુ શૈલજા ઉવાચ કોપરક્તાક્ષી સ્ફુરદ્ભિર્દશનચ્છદૈઃ
આ રીતે સાંભળીને, શૈલજાએ ગુસ્સે ભરાઈ, મહાન ઋષિઓ સામે ગુસ્સાથી લાલ આંખો અને દાંત દબાવીને કહ્યું:
અસદ્ગ્રહસ્ય કા પ્રીતિર્ વ્યસનસ્ય ક્વ યન્ત્રણા વિપરીતાર્થબોદ્ધારઃ સત્પથે કેન યોજિતાઃ
મિથ્યા આસક્તિમાં શું આનંદ છે? દુઃખમાં ક્યાં બંધન છે? સાચા અર્થને ન સમજનારને સારા માર્ગે કોણ લગાડે છે?
એવં માં વેત્થ દુષ્પ્રજ્ઞાં હ્ય્ અસ્થાનાસદ્ગ્રહપ્રિયામ્ ન માં પ્રતિવિચારો ઽસ્તિ યત્રેહાસદ્ગ્રહાવિતૌ
તમે મને મૂર્ખ, અયોગ્ય અને મિથ્યા આસક્તિમાં રુચિ ધરાવતી માનો છો; હું તો એવાં મિથ્યા આસક્તિમાં જ લાગેલી છું, પોતાનો વિચાર પણ નથી.
પ્રજાપતિસમાઃ સર્વે ભવન્તઃ સર્વદર્શિનઃ નૂનં ન વેત્થ તં દેવં શાશ્વતં જગતઃ પ્રભુમ્
તમારા બધા પ્રજાપતિ સમાન અને સર્વજ્ઞ છો, છતાં પણ એ શાશ્વત દેવ, જગતના સ્વામી, તેમને તમે ખરેખર ઓળખતા નથી.
અજમીશાનમવ્યક્તમ્ અમેયમહિમોદયમ્
જે જન્મે નહીં, સર્વનો સ્વામી છે, દેખાતો નથી, અને જેના મહિમા અને ઉત્પત્તિનું કોઈ પણ માપ નથી.
આસ્તાં તદ્ધર્મસદ્ભાવસંબોધસ્તાવદદ્ભુતઃ વિદુર્યં ન હરિબ્રહ્મપ્રમુખા હિ સુરેશ્વરાઃ
એ સચ્ચાઈ અને ધર્મનું અજોડ જ્ઞાન એમ જ રહે, કારણ કે હરિ અને બ્રહ્મા જેવા દેવતાઓ પણ તેને જાણતા નથી.
યત્તસ્ય વિભવાત્સ્વોત્થં ભુવનેષુ વિજૃમ્ભિતમ્ પ્રકટં સર્વભૂતાનાં તદપ્યત્ર ન વેત્થ કિમ્
જે બધું તેના સ્વયં શક્તિથી જગતમાં પ્રગટ થયું છે અને સર્વ જીવોમાં દેખાય છે—એ પણ તું અહીં જાણતો નથી?
કસ્યૈતદ્ગગનં ભૂરિતઃ કસ્યાગ્નિઃ કસ્ય મારુતઃ કસ્ય ભૂઃ કસ્ય વરુણઃ કશ્ચન્દ્રાર્કવિલોચનઃ
આ વિશાળ આકાશ કોણનું છે? અગ્નિ કોણનો છે? પવન કોણનો છે? ધરતી કોણની છે? વરુણ કોણનો છે? ચંદ્ર અને સુર્યને આંખો તરીકે કોણ ધરાવે છે?