યાપિ સ્યાત્પૂર્ણસર્વાઢ્યા પતિપુત્રધનાદિભિઃ કિં પુનર્દુર્ભગા હીના પતિપુત્રધનાદિભિઃ
જે કન્યાને પતિ, પુત્ર, સંપત્તિ વગેરે બધું મળે છે, એ તો ઠીક, પણ જે દુર્ભાગ્યવશ પતિ, પુત્ર કે સંપત્તિથી વંચિત રહે, તેનું શું?
ત્વં ચોક્તવાન્સુતાયા મે શરીરે દોષસંગ્રહમ્ અહો મુહ્યામિ શુષ્યામિ ગ્લામિ સીદામિ નારદ
અને તમે કહ્યુ કે મારી દીકરીના શરીરમાં અનેક દોષો છે; હાય! હું ગૂંચવાઈ ગયો છું, સુકાઈ રહ્યો છું, થાકી ગયો છું, ડૂબી રહ્યો છું, હે નારદ.
અયુક્તમથ વક્તવ્યમ્ અપ્રાપ્યમપિ સાંપ્રતમ્ અનુગ્રહેણ મે છિન્દ્ધિ દુઃખં કન્યાશ્રયં મુને
હવે તો અયોગ્ય કે અશક્ય વાત કહેવી યોગ્ય નથી; હે મુનિ, કૃપા કરીને મારી દીકરીને લીધે જે દુઃખ થયું છે, એ દૂર કરો.
પરિચ્છિન્ને ઽપ્યસંદિગ્ધે મનઃ પરિભવાશ્રયમ્ તૃષ્ણા મુષ્ણાતિ નિષ્ણાતા ફલલોભાશ્રયાશુભા
મન સ્પષ્ટ અને નિશ્ચિત હોય છતાં પણ, અપમાનનું કારણ બની જાય છે; ફળની લાલચથી ઊપજતી તૃષ્ણા મનને પકડી લે છે અને બગાડી નાખે છે.
સ્ત્રીણાં હિ પરમં જન્મ કુલાનામુભયાત્મનામ્ ઇહામુત્ર સુખાયોક્તં સત્પતિપ્રાપ્તિસંજ્ઞિતમ્
સ્ત્રીઓ માટે, whether કુળીન કે સામાન્ય, સર્વોત્તમ જન્મ એ કહેવાય છે કે અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે, અને એ સુખ સારા પતિની પ્રાપ્તિથી જ મળે છે.
દુર્લભઃ સત્પતિઃ સ્ત્રીણાં વિગુણો ઽપિ પતિઃ કિલ ન પ્રાપ્યતે વિના પુણ્યૈઃ પતિર્નાર્યા કદાચન
સ્ત્રીઓ માટે સારો પતિ મળવો બહુ દુર્લભ છે; ખરાબ પતિ પણ ક્યારેક મળવો મુશ્કેલ છે. પુણ્ય વિના સ્ત્રીને ક્યારેય પતિ મળતો નથી.
યતો નિઃસાધનો ધર્મઃ પરિમાણોજ્ઝિતા રતિઃ ધનં જીવિતપર્યાપ્તં પત્યૌ નાર્યાઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્
જ્યાં ધર્મ પાસે કોઈ સાધન નથી, આનંદમાં કોઈ મર્યાદા નથી અને ધન માત્ર જીવન ચલાવવા પૂરતું છે, ત્યાં પત્નીનું આધાર તેના પતિમાં જ હોય છે.
નિર્ધનો દુર્ભગો મૂર્ખઃ સર્વલક્ષણવર્જિતઃ દૈવતં પરમં નાર્યાઃ પતિરુક્તઃ સદૈવ હિ
ગરીબ, દુર્ભાગ્યશાળી, મૂર્ખ અને બધા ગુણોથી રહિત પતિ—even તો દેવતાઓએ સ્ત્રી માટે સર્વોચ્ચ માન્યો છે.
ત્વયા ચોક્તં હિ દેવર્ષે ન જાતો ઽસ્યાઃ પતિઃ કિલ એતદ્દૌર્ભાગ્યમતુલમ્ અસંખ્યં ગુરુ દુઃસહમ્
દેવર્ષિ, તમે કહ્યું કે આ સ્ત્રી માટે પતિ જન્મ્યો જ નથી; આવું દુર્ભાગ્ય તો અનન્ય, અસંખ્ય, ભારે અને સહન કરવું મુશ્કેલ છે.
ચરાચરે ભૂતસર્ગે યદદ્યાપિ ચ નો મુને ન સ જાત ઇતિ બ્રૂષે તેન મે વ્યાકુલં મનઃ
મુને, ચર અને અચલ પ્રાણીઓની સૃષ્ટિમાં પણ તમે કહ્યું કે એનો પતિ આજ સુધી જન્મ્યો નથી; એથી મારું મન ખૂબ વ્યાકુળ છે.
મનુષ્યદેવજાતીનાં શુભાશુભનિવેદકમ્ લક્ષણં હસ્તપાદાદૌ વિહિતૈર્લક્ષણૈઃ કિલ
માણસ અને દેવોમાં શુભ કે અશુભ ફળ બતાવતી ઓળખ તો હાથ-પગ જેવા અંગોમાંના નિશાનોથી જ જાણી શકાય છે.
સેયમ્ ઉત્તાનહસ્તેતિ ત્વયોક્તા મુનિપુંગવ ઉત્તાનહસ્તતા પ્રોક્તા યાચતામેવ નિત્યદા
મહાન મુનિ, તમે કહ્યું કે આ સ્ત્રીને 'ઉપર ચડેલા હાથ' છે; ઉપર ચડેલા હાથ હંમેશા માગનારાઓમાં જ જોવા મળે છે.
શુભોદયાનાં ધન્યાનાં ન કદાચિત્પ્રયચ્છતામ્ સ્વછાયયાસ્યાશ્ચરણૌ ત્વયોક્તૌ વ્યભિચારિણૌ
શુભ જન્મ અને ભાગ્યશાળી લોકો, જે કદી આપે નહીં, એમના માટે તમે કહ્યું કે એ સ્ત્રીના પગ પોતાની છાયાથી વ્યભિચારી ગણાય છે.
તત્રાપિ શ્રેયસાં હ્યાશા મુને ન પ્રતિભાતિ નઃ શરીરલક્ષણાશ્ચાન્યે પૃથક્ફલનિવેદિનઃ
મુને, એમાં પણ અમને સારું થવાની કોઈ આશા દેખાતી નથી; શરીરના બીજા નિશાન અલગ-અલગ ફળ બતાવે છે.
સૌભાગ્યધનપુત્રાયુઃ પતિલાભાનુશંસનમ્ તૈશ્ચ સર્વૈર્વિહીનેયં ત્વમાત્થ મુનિપુંગવ
મહાન મુનિ, સુખ, ધન, સંતાન, આયુષ્ય અને પતિની પ્રાપ્તિના નિશાનોથી પણ તમે કહ્યું કે આ સ્ત્રી વંચિત છે.
ત્વં મે સર્વં વિજાનાસિ સત્યવાગસિ ચાપ્યતઃ મુહ્યામિ મુનિશાર્દૂલ હૃદયં દીર્યતીવ મે
તમે મારું બધું જાણો છો અને હંમેશા સત્ય બોલો છો; મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, હું ગૂંચવાઈ ગયો છું અને મારું હૃદય તૂટી રહ્યું છે એવું લાગે છે.
ઇત્યુક્ત્વા વિરતઃ શૈલો મહાદુઃખવિચારણાત્ શ્રુત્વૈતદખિલં તસ્માચ્ છૈલરાજમુખામ્બુજાત્ સ્મિતપૂર્વમુવાચેદં નારદો દેવચોદિતઃ
આ રીતે કહીને શૈલ રાજાએ ભારે દુઃખના વિચારથી વિરામ લીધો; પર્વતરાજના મુખકમળમાંથી આ બધું સાંભળીને દેવોએ પ્રેરેલા નારદે સ્મિત સાથે કહ્યું.
હર્ષસ્થાને ઽપિ મહતિ ત્વયા દુઃખં નિરૂપ્યતે અપરિચ્છિન્નવાક્યાર્થે મોહં યાસિ મહાગિરે
મોટા આનંદના સમયે પણ તમે દુઃખનું વર્ણન કરો છો; તમારા શબ્દોનો અર્થ સ્પષ્ટ ન હોવાથી, મહાપર્વત, તમે ભ્રમમાં પડી જાઓ છો.
ઇમાં શૃણુ ગિરં મત્તો રહસ્યપરિનિષ્ઠિતામ્ સમાહિતો મહાશૈલ મયોક્તસ્ય વિચારણે
મહાન પર્વત, હવે મારા મૌખિક રહસ્યપૂર્ણ વચન ધ્યાનથી સાંભળો, જે મેં કહ્યું છે એ વિષયમાં.
ન જાતો ઽસ્યાઃ પતિર્દેવ્યા યન્મયોક્તં હિમાચલ ન સ જાતો મહાદેવો ભૂતભવ્યભવોદ્ભવઃ શરણ્યઃ શાશ્વતઃ શાસ્તા શંકરઃ પરમેશ્વરઃ
હિમાચલ, મેં જે કહ્યું કે આ દેવી માટે પતિ જન્મ્યો નથી, એનું અર્થ એ છે કે મહાદેવ, જે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના મૂળ છે, શરણાર્થ, શાશ્વત, ગુરુ, શંકર, પરમેશ્વર—એ જન્મતા નથી.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રમુનયો જન્મમૃત્યુજરાર્દિતાઃ તસ્યૈતે પરમેશસ્ય સર્વે ક્રીડનકા ગિરે
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને ઋષિઓ, જન્મ, મૃત્યુ અને વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાય છે, એ બધા પરમેશ્વરના માત્ર રમકડાં છે, પર્વત.
આસ્તે બ્રહ્મા તદિચ્છાતઃ સમ્ભૂતો ભુવનપ્રભુઃ વિષ્ણુર્યુગે યુગે જાતો નાનાજાતિર્મહાતનુઃ
બ્રહ્મા તો તેમની ઈચ્છાથી જન્મે છે, જે જગતના સ્વામી છે; વિષ્ણુ દરેક યુગમાં જુદા-જુદા સ્વરૂપે મહાન દેહ ધારણ કરીને જન્મે છે.
મન્યસે માયયા જાતં વિષ્ણું ચાપિ યુગે યુગે આત્મનો ન વિનાશો ઽસ્તિ સ્થાવરાન્તે ઽપિ ભૂધર
પર્વત, તમે માનો છો કે વિષ્ણુ દરેક યુગમાં માયાથી જન્મે છે; પણ આત્માનો ક્યારેય નાશ થતો નથી—even અચલ વસ્તુઓના અંતે પણ.
સંસારે જાયમાનસ્ય ભ્રિયમાણસ્ય દેહિનઃ નશ્યતે દેહ એવાત્ર નાત્મનો નાશ ઉચ્યતે
સંસારમાં જન્મતા અને જીવતા પ્રાણીઓ માટે માત્ર શરીરનો નાશ થાય છે; આત્માનો નાશ કદી કહેવાતો નથી.
બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તો ઽયં સંસારો યઃ પ્રકીર્તિતઃ સ જન્મમૃત્યુદુઃખાર્તો હ્ય્ અવશઃ પરિવર્તતે
બ્રહ્માથી લઈ સ્થાવર સુધીનો આ સંસાર જન્મ, મરણ અને દુઃખોથી પીડાયેલો છે અને એ બેચેન બનીને સતત ફરે છે.
મહાદેવો ઽચલઃ સ્થાણુર્ ન જાતો જનકો ઽજરઃ ભવિષ્યતિ પતિઃ સો ઽસ્યા જગન્નાથો નિરામયઃ
મહાદેવ અડગ, અવિચલ અને અજન્મા છે, એ સર્વનો જન્મદાતા અને વૃદ્ધાવસ્થાથી પર છે; એ જ આ જગતના સ્વામી અને નિર્દોષ રહેશે.
યદુક્તં ચ મયા દેવી લક્ષણૈર્વર્જિતા તવ શૃણુ તસ્યાપિ વાક્યસ્ય સમ્યક્ત્વેન વિચારણમ્
હે દેવી, મેં જે કહ્યું કે તારા લક્ષણો નથી, એ વિશે પણ સાચી રીતે વિચાર કર — એનું પણ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.
લક્ષણં દૈવિકો હ્યઙ્કઃ શરીરાવયવાશ્રયઃ સર્વાયુર્ધનસૌભાગ્યપરિમાણપ્રકાશકઃ
દૈવી લક્ષણ એ શરીરના અંગોમાં દેખાતું ચિહ્ન છે, જે આયુષ્ય, ધન અને સૌભાગ્યનું પ્રમાણ બતાવે છે.
અનન્તસ્યાપ્રમેયસ્ય સૌભાગ્યસ્યાસ્ય ભૂધર નૈવાઙ્કો લક્ષણાકારઃ શરીરે સંવિધીયતે
હે પર્વત, જે સૌભાગ્ય અનંત અને અપરિમિત છે, એ માટે શરીરે કોઈ લક્ષણ કે ચિહ્ન નક્કી થતું નથી.
અતો ઽસ્યા લક્ષણં ગાત્રે શૈલ નાસ્તિ મહામતે યથાહમુક્તવાનસ્યા હ્ય્ ઉત્તાનકરતાં સદા
એથી, હે વિદ્વાન, જેમ મેં કહ્યું તેમ, એના શરીરે કોઈ લક્ષણ નથી; છતાં એ હંમેશા ખુલ્લા હાથથી આશીર્વાદ આપે છે.