કિંચિત્કમ્પિતમૂર્ધા તુ વાક્યં નોવાચ કિંચન તતઃ પુનરુવાચેદં વાક્યં માતા સુતાં તદા
માથું થોડું ધ્રૂજી રહ્યું હતું, પણ એએ એક શબ્દ પણ બોલ્યું નહીં; ત્યારે ફરી માતાએ પુત્રીને કહ્યું.
વત્સે વન્દય દેવર્ષિં તતો દાસ્યામિ તે શુભમ્ રત્નક્રીડનકં રમ્યં સ્થાપિતં યચ્ચિરં મયા
'બેટા, દેવી ઋષિને વંદન કર; પછી હું તને એ સુંદર રત્નમય રમકડું આપીશ, જે મેં લાંબા સમયથી સાચવી રાખ્યું છે.'
ઇત્યુક્તા તુ તતો વેગાદ્ ઉદ્ધૃત્ય ચરણૌ તદા વવન્દે મૂર્ધ્નિ સંધાય કરપઙ્કજકુડ્મલમ્
આ રીતે કહેતાં, તે તરત ઊભી થઈ, કમળકુડમળ જેવી હથેળીઓ પગે મૂકી, માથું પગે લગાડી નમસ્કાર કર્યો.
કૃતે તુ વન્દને તસ્યા માતા સખીમુખેન તુ ચોદયામાસ શનકૈસ્ તસ્યાઃ સૌભાગ્યશંસિનામ્
તેની વંદના થયા પછી, માતાએ તેની સખીઓ દ્વારા ધીમે ધીમે, તેના સૌભાગ્યની પ્રશંસા કરનારાઓને પ્રોત્સાહિત કર્યા.
શરીરલક્ષણાનાં તુ વિજ્ઞાનાય તુ કૌતુકાત્ સ્ત્રીસ્વભાવાદ્યદ્દુહિતુશ્ ચિન્તાં હૃદિ સમુદ્વહન્
પુત્રીના શરીરનાં લક્ષણો જાણવાની ઉત્સુકતા અને સ્ત્રીસ્વભાવને કારણે, મેનાના મનમાં પુત્રી અંગે વિચાર ઊભો થયો.
જ્ઞાત્વા તદિઙ્ગિતં શૈલો મહિષ્યા હૃદયેન તુ અનુદ્ગીર્ણો ઽક્ષતિર્મેને રમ્યમેતદુપસ્થિતમ્
પર્વતરાજે પત્નીના મનનો ભાવ સમજ્યો; ભલે કંઈ બોલાયું નહીં, છતાં તેને આ પ્રસંગ આનંદદાયક લાગ્યો.
ચોદિતઃ શૈલમહિષીસખ્યા મુનિવરસ્તદા સ્મિતાનનો મહાભાગો વાક્યં પ્રોવાચ નારદઃ
પર્વતરાજની રાણીની સખીએ વિનંતી કરતાં, મહાન મુનિ નારદ સ્મિતભર્યા ચહેરે પર્વતરાજને કહ્યું:
ન જાતો ઽસ્યાઃ પતિર્ભદ્રે લક્ષણૈશ્ચ વિવર્જિતા ઉત્તાનહસ્તા સતતં ચરણૈર્વ્યભિચારિભિઃ સ્વછાયયા ભવિષ્યેયં કિમન્યદ્બહુ ભાષ્યતે
'હે ભદ્રે, તેની માટે કોઈ પતિ જન્મ્યો નથી; તેમાં શુભ લક્ષણો નથી. હંમેશાં હાથ ખુલ્લા, પગ અસ્થિર છે; પોતાની છાયાથી જ એ જીવશે. વધુ શું કહું?'
શ્રુત્વૈતત્સંભ્રમાવિષ્ટો ધ્વસ્તધૈર્યો મહાબલઃ નારદં પ્રત્યુવાચાથ સાશ્રુકણ્ઠો મહાગિરિઃ
આ સાંભળીને, મહાન પર્વત ખૂબ જ ગભરાઈ ગયો, તેનું ધૈર્ય તૂટી ગયું અને આંખોમાં આંસુ સાથે નારદજીને કહ્યું.
સંસારસ્યાતિદોષસ્ય દુર્વિજ્ઞેયા ગતિર્યતઃ સૃષ્ટ્યાં ચાવશ્યભાવિન્યાં કેનાપ્યતિશયાત્મના
આ સંસાર બહુ જ દુઃખદાયક અને સમજવા અઘરો છે. સર્જન તો અવશ્ય થવાનું જ છે, પણ એ પણ કોઈ અનોખી શક્તિથી જ થાય છે.
કર્ત્રા પ્રણીતા મર્યાદા સ્થિતા સંસારિણામિયમ્ યો જાયતે હિ યદ્બીજો જનિતુઃ સ હ્યસાર્થકઃ
સર્જનહારએ જીવાતમાઓ માટે એક હદ નક્કી કરી છે. જે કંઈ બીજથી જન્મે છે, જો સર્જનહાર ન હોય તો એ જન્મનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
જનિતા ચાપિ જાતસ્ય ન કશ્ચિદિતિ યત્સ્ફુટમ્ સ્વકર્મણૈવ જાયન્તે વિવિધા ભૂતજાતયઃ
અને સ્પષ્ટ છે કે, જે જન્મે છે તેનું સાચું સર્જનહાર કોઈ નથી; જુદી-જુદી જાતના જીવ માત્ર પોતાના કર્મોથી જ જન્મે છે.
અણ્ડજો હ્યણ્ડજાજ્જાતઃ પુનર્જાયેત માનવઃ માનુષાચ્ચ સરીસૃપ્યાં મનુષ્યત્વેન જાયતે
અંડામાંથી જન્મનાર ફરી અંડામાંથી જન્મે છે; માનવ પણ ફરીથી જન્મે છે, અને માનવમાંથી ક્યારેક સાપ-વગેરે પણ માનવ સ્વભાવ લઈને જન્મે છે.
તત્રાપિ જાતૌ શ્રેષ્ઠાયાં ધર્મસ્યોત્કર્ષણેન તુ અપુત્રજન્મિનઃ શેષાઃ પ્રાણિનઃ સમવસ્થિતાઃ
આ જન્મોમાં પણ શ્રેષ્ઠતા તો ધર્મના પ્રભાવે મળે છે; બાકી જે સંતાન વગર રહે, એ બધા જીવ તો એમ જ રહે છે.
મનુજાસ્તત્ર જાયન્તે યતો ન ગૃહધર્મિણઃ ક્રમેણાશ્રમસંપ્રાપ્તિર્ બ્રહ્મચારિવ્રતાદનુ
એમાં પણ, કેટલાક માનવો એવા જન્મે છે જે ઘરસ્થ ધર્મ પાળતા નથી; પછી ક્રમશઃ તેઓ બ્રહ્મચર્યવ્રતથી જીવનના વિવિધ આશ્રમોમાં પ્રવેશે છે.
તસ્ય કર્તુર્નિયોગેન સંસારો યેન વર્ધિતઃ સંસારસ્ય કુતો વૃદ્ધિઃ સર્વે સ્યુર્યદતિગ્રહાઃ
જેના આદેશથી સંસાર વધે છે, જો બધા જ વધારે સંયમ રાખે તો સંસાર કેવી રીતે વધે?
અતઃ કર્ત્રા તુ શાસ્ત્રેષુ સુતલાભઃ પ્રશંસિતઃ પ્રાણિનાં મોહનાર્થાય નરકત્રાણસંશ્રયાત્
એથી જ શાસ્ત્રોમાં સર્જનહારે સંતાનપ્રાપ્તિની પ્રશંસા કરી છે, જેથી જીવોમાં મોહ રહે અને નરકના દુઃખથી બચી શકાય.
સ્ત્રિયા વિરહિતા સૃષ્ટિર્ જન્તૂનાં નોપપદ્યતે સ્ત્રીજાતિસ્તુ પ્રકૃત્યૈવ કૃપણા દૈન્યભાષિણી શાસ્ત્રાલોચનસામર્થ્યમ્ ઉજ્ઝિતં તાસુ વેધસા
સ્ત્રી વિના જીવોની સર્જના શક્ય નથી; સ્ત્રી સ્વભાવથી જ દયનીય અને હંમેશાં પોતાના દુઃખની વાત કરતી હોય છે, અને સર્જનહારે તેમને શાસ્ત્ર સમજવાની શક્તિ આપી નથી.
શાસ્ત્રેષૂક્તમસંદિગ્ધં બહુવારં મહાફલમ્ દશપુત્રસમા કન્યા યા ન સ્યાચ્છીલવર્જિતા
શાસ્ત્રોમાં સ્પષ્ટ અને વારંવાર કહેવાયું છે કે, જે કન્યા સદાચારથી યુક્ત હોય, એ દસ પુત્ર જેટલી ફળદાયી ગણાય છે.
વાક્યમેતત્ફલભ્રષ્ટં પુંસિ ગ્લાનિકરં પરમ્ કન્યા હિ કૃપણા શોચ્યા પિતુર્દુઃખવિવર્ધિની
પણ આ વાત ફળદાયી નથી, પુરુષને તો દુઃખ જ આપે છે, કેમ કે કન્યા દયનીય છે અને પિતાને વધુ દુઃખ આપે છે.
યાપિ સ્યાત્પૂર્ણસર્વાઢ્યા પતિપુત્રધનાદિભિઃ કિં પુનર્દુર્ભગા હીના પતિપુત્રધનાદિભિઃ
જે કન્યાને પતિ, પુત્ર, સંપત્તિ વગેરે બધું મળે છે, એ તો ઠીક, પણ જે દુર્ભાગ્યવશ પતિ, પુત્ર કે સંપત્તિથી વંચિત રહે, તેનું શું?
ત્વં ચોક્તવાન્સુતાયા મે શરીરે દોષસંગ્રહમ્ અહો મુહ્યામિ શુષ્યામિ ગ્લામિ સીદામિ નારદ
અને તમે કહ્યુ કે મારી દીકરીના શરીરમાં અનેક દોષો છે; હાય! હું ગૂંચવાઈ ગયો છું, સુકાઈ રહ્યો છું, થાકી ગયો છું, ડૂબી રહ્યો છું, હે નારદ.
અયુક્તમથ વક્તવ્યમ્ અપ્રાપ્યમપિ સાંપ્રતમ્ અનુગ્રહેણ મે છિન્દ્ધિ દુઃખં કન્યાશ્રયં મુને
હવે તો અયોગ્ય કે અશક્ય વાત કહેવી યોગ્ય નથી; હે મુનિ, કૃપા કરીને મારી દીકરીને લીધે જે દુઃખ થયું છે, એ દૂર કરો.
પરિચ્છિન્ને ઽપ્યસંદિગ્ધે મનઃ પરિભવાશ્રયમ્ તૃષ્ણા મુષ્ણાતિ નિષ્ણાતા ફલલોભાશ્રયાશુભા
મન સ્પષ્ટ અને નિશ્ચિત હોય છતાં પણ, અપમાનનું કારણ બની જાય છે; ફળની લાલચથી ઊપજતી તૃષ્ણા મનને પકડી લે છે અને બગાડી નાખે છે.
સ્ત્રીણાં હિ પરમં જન્મ કુલાનામુભયાત્મનામ્ ઇહામુત્ર સુખાયોક્તં સત્પતિપ્રાપ્તિસંજ્ઞિતમ્
સ્ત્રીઓ માટે, whether કુળીન કે સામાન્ય, સર્વોત્તમ જન્મ એ કહેવાય છે કે અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે, અને એ સુખ સારા પતિની પ્રાપ્તિથી જ મળે છે.
દુર્લભઃ સત્પતિઃ સ્ત્રીણાં વિગુણો ઽપિ પતિઃ કિલ ન પ્રાપ્યતે વિના પુણ્યૈઃ પતિર્નાર્યા કદાચન
સ્ત્રીઓ માટે સારો પતિ મળવો બહુ દુર્લભ છે; ખરાબ પતિ પણ ક્યારેક મળવો મુશ્કેલ છે. પુણ્ય વિના સ્ત્રીને ક્યારેય પતિ મળતો નથી.
યતો નિઃસાધનો ધર્મઃ પરિમાણોજ્ઝિતા રતિઃ ધનં જીવિતપર્યાપ્તં પત્યૌ નાર્યાઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્
જ્યાં ધર્મ પાસે કોઈ સાધન નથી, આનંદમાં કોઈ મર્યાદા નથી અને ધન માત્ર જીવન ચલાવવા પૂરતું છે, ત્યાં પત્નીનું આધાર તેના પતિમાં જ હોય છે.
નિર્ધનો દુર્ભગો મૂર્ખઃ સર્વલક્ષણવર્જિતઃ દૈવતં પરમં નાર્યાઃ પતિરુક્તઃ સદૈવ હિ
ગરીબ, દુર્ભાગ્યશાળી, મૂર્ખ અને બધા ગુણોથી રહિત પતિ—even તો દેવતાઓએ સ્ત્રી માટે સર્વોચ્ચ માન્યો છે.
ત્વયા ચોક્તં હિ દેવર્ષે ન જાતો ઽસ્યાઃ પતિઃ કિલ એતદ્દૌર્ભાગ્યમતુલમ્ અસંખ્યં ગુરુ દુઃસહમ્
દેવર્ષિ, તમે કહ્યું કે આ સ્ત્રી માટે પતિ જન્મ્યો જ નથી; આવું દુર્ભાગ્ય તો અનન્ય, અસંખ્ય, ભારે અને સહન કરવું મુશ્કેલ છે.
ચરાચરે ભૂતસર્ગે યદદ્યાપિ ચ નો મુને ન સ જાત ઇતિ બ્રૂષે તેન મે વ્યાકુલં મનઃ
મુને, ચર અને અચલ પ્રાણીઓની સૃષ્ટિમાં પણ તમે કહ્યું કે એનો પતિ આજ સુધી જન્મ્યો નથી; એથી મારું મન ખૂબ વ્યાકુળ છે.