અથ વિષ્ણુમુખૈર્દેવૈઃ શ્વસનઃ પ્રતિબોધિતઃ ચતુર્મુખં તદા પ્રાહ ચરાચરગુરું વિભુમ્
પછી વિષ્ણુઆદિ દેવતાઓ દ્વારા જાગૃત થયેલા પવનદેવએ ચારમુખવાળા, સર્વચરાચરનાં ગુરુ અને સ્વામી સાથે વાત કરી.
ત્વમનન્ત કરોષિ જગદ્ભવતાં સચરાચરગર્ભવિભિન્નગુણામ્ અમરાસુરમેતદશેષમપિ ત્વયિ તુલ્યમહો જનકો ઽસિ યતઃ
હે અનંત, તમે જ જગતની રચના કરો છો; સર્વ ચરાચરનું મૂળ પણ તમે જ છો અને અનેક ગુણોથી યુક્ત છો; દેવો કે દાનવો પણ તમારી સમકક્ષ નથી, કેમ કે તમે જ સૌના જનક છો.
પિતુરસ્તિ તથાપિ મનોવિકૃતિઃ સગુણો વિગુણો બલવાનબલઃ ભવતો વરલાભનિવૃત્તભયઃ કુલિશાઙ્ગસુતો દિતિજો ઽતિબલઃ
પિતા હોવા છતાં મનમાં ઉથલપાથલ રહે છે; ગુણવાળા કે નિર્ગુણ, બળવાન કે નિર્બળ, વજ્રધારીનો પુત્ર, દિતિનો દાનવપુત્ર, એ તો તમારી કૃપાથી ખૂબ જ શક્તિશાળી બની ગયો છે.
સચરાચરનિર્મથને કિમિતિ કિતવસ્તુ કૃતો વિહિતો ભવતા કિલ દેવ ત્વયા સ્થિતયે જગતાં મહદદ્ભુતચિત્રવિચિગુણાઃ
ચરાચરનું વિનાશ થતું હોય ત્યારે પણ છેતરપિંડી કેમ થાય છે? હે દેવ, તમે તો જગતની સ્થિરતા માટે અદ્ભુત અને વિવિધ ગુણો રચ્યા છે.
અપિ તુષ્ટિકૃતઃ શ્રુતકામફલા વિહિતા દ્વિજનાયક દેવગણાઃ અપિ નાકમભૂત્કિલ યજ્ઞભુજાં ભવતો વિનિયોગવશાત્સતતમ્
યજ્ઞકર્તાઓ અને દેવતાઓના ઇચ્છિત ફળો મળ્યા છતાં, હે દેવ, તમારી વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞકર્તાઓનું સ્વર્ગ હંમેશા પ્રાપ્ત થયું નથી.
અપહૃત્ય વિમાનગણં સ કૃતો દિતિજેન મહામરુભૂમિસમઃ કૃતવાનસિ સર્વગુણાતિશયં યમશેષમહીધરરાજતયા
દિતિના પુત્રએ દેવવાહનો હરીફાઈથી કબજે કરી લીધા, અને પોતે જાણે વિશાળ રણ સમાન બની ગયો; તમે તો સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠતા સ્થાપી છે અને બધા પર્વતોના રાજપણું પણ આપ્યું છે.
સમમિઙ્ગિતભાવવિધિઃ સ ગિરિર્ ગગનેન સદોચ્છ્રયતાં હિ ગતઃ અધિવાસવિહારવિધાવુચિતો દિતિજને પવિક્ષતશૃઙ્ગતટઃ
એ પર્વત, જે સંકેત અને ભાવ સમજતો હતો, હવે તો આકાશને સ્પર્શે છે; જ્યાં દેવતાઓ રહેતા અને રમતા, ત્યાં હવે દિતિના પુત્રોએ તેની ચોટીઓ અને કાંઠાઓ તોડી નાખ્યા છે.
પરિલુણ્ઠિતરત્નગુહાનિવહો બહુદૈત્યસભાશ્રયતાં ગમિતઃ સુરરાજ સ તસ્ય ભયેન ગતં વ્યદધાદશરીર ઇતો ઽપિ વૃથા
એ પર્વતની રત્નોથી ભરેલી ગુફાઓ લૂંટાઈ ગઈ છે અને હવે ત્યાં અનેક દાનવોની સભાઓ ભરાય છે; હે દેવરાજ, એના ભયથી તમે તમારું શરીર પણ વ્યર્થ છોડી, બીજે જવું પડ્યું છે.
ઉપયોગ્યતયા વિવૃતં સુચિરં વિમલદ્યુતિપૂરિતદિગ્વદનમ્ ભવતૈવ વિનિર્મિતમાદિયુગે સુરહેતિસમૂહમ્ અનુત્થમિદમ્
લાંબા સમય સુધી, દિશાઓ શુદ્ધ તેજથી ભરાઈને જગત યોગ્ય રીતે ગોઠવાયું હતું, એ પણ તમારી કૃપાથી; પણ દેવશસ્ત્રોની સેના તો ઉઠી જ નહોતી, હે સર્જનહાર.
દિતિજસ્ય શરીરમવાપ્ય ગતં શતધા મતિભેદમિવાલ્પમનાઃ આસારધૂલિધ્વસ્તાઙ્ગા દ્વારસ્થાઃ સ્મઃ કદર્થિનઃ લબ્ધપ્રવેશાઃ કૃચ્છ્રેણ વયં તસ્યામરદ્વિષઃ
દિતિના પુત્રનું રૂપ ધારણ કરીને, જાણે મનના અનેક ભાગ થઈ ગયા હોય તેમ, એ બહુ ઓછા વિચાર સાથે ચાલ્યો ગયો; અમે તો તેના ભયથી દ્વાર પર ઊભા રહી, ભારે મુશ્કેલીથી અંદર પ્રવેશ મેળવી શક્યા, હે અમરદ્વિષી.
સભાયામમરા દેવ નિકૃષ્ટે ઽપ્યુપવેશિતાઃ વેત્રહસ્તૈર્ અજલ્પન્તસ્ તતો ઽપહસિતાસ્તુ તૈઃ
સભામાં દેવતાઓને નીચા સ્થાને બેસાડવામાં આવ્યા હતા; તેઓ હાથમાં દંડ લઈને ચૂપચાપ બેઠા રહ્યા, તેથી તેમને ત્યાંના લોકો હસ્યા.
મહાર્થાઃ સિદ્ધસર્વાર્થા ભવન્તઃ સ્વલ્પભાષિણઃ ચાટુયુક્તમથો કર્મ હ્ય્ અમરા બહુ ભાષત
તમારી પાસે બહુ ધન છે, બધું પ્રાપ્ત કર્યું છે, છતાં તમે ઓછું બોલો છો; જ્યારે દેવતાઓ મીઠી વાતો તો કરે છે, પણ કામ ઓછું કરે છે.
સમયં દૈત્યસિંહસ્ય સશક્રસ્ય નુ સંસ્થિતાઃ વદતેતિ ચ દૈત્યસ્ય પ્રેષ્યૈર્વિહસિતા બહુ
દૈત્યરાજા અને ઇન્દ્રની સભામાં, જ્યારે બોલવા માટે કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે દૈત્યના સેવકો વારંવાર હસી ઉઠ્યા.
ઋતવો મૂર્તિમન્તસ્તમ્ ઉપાસન્તે હ્યહર્નિશમ્ કૃતાપરાધસંત્રાસં ન ત્યજન્તિ કદાચન
ઋતુઓ સ્વરૂપ ધારણ કરીને દિવસ-રાત તેની સેવા કરે છે; તેના દુષ્કર્મોથી ડરીને, તેઓ ક્યારેય તેને છોડતા નથી.
તન્ત્રીત્રયલયોપેતં સિદ્ધગન્ધર્વકિંનરૈઃ સુરાગમ્ ઉપધા નિત્યં ગીયતે તસ્ય વેશ્મસુ
તેના મહેલોમાં, ત્રણે પ્રકારના વાદ્યો સાથે દેવ સંગીત સિદ્ધો, ગંધર્વો અને કિન્નરો દ્વારા હંમેશા ગવાય છે.
હન્તાકૃતોપકરણૈર્ મિત્રાણિ ગુરુલાઘવૈઃ શરણાગતસંત્યાગી ત્યક્તસત્યપરિશ્રયઃ
એ માણસ માત્ર ઇશારો વડે મિત્રતા કે દુશ્મનાવટ કરે છે, આશ્રય માંગનારને ત્યજી દે છે અને સત્યનો આધાર પણ છોડ્યો છે.
ઇતિ નિઃશેષમથવા નિઃશેષં વૈ ન શક્યતે તસ્યાવિનયમાખ્યાતું સ્રષ્ટા તત્ર પરાયણમ્
એના બધા અભિમાન અને ઉદ્ધતાઈને પૂરેપૂરું વર્ણવી શકાય તેમ નથી; ત્યાં તો માત્ર સર્જનહાર જ સાચો સાક્ષી છે.
ઇત્યુક્તઃ સ્વાત્મભૂર્દેવઃ સુરૈર્દૈત્યવિચેષ્ટિતમ્ સુરાનુવાચ ભગવાંસ્ તતઃ સ્મિતમુખામ્બુજઃ
આ રીતે કહેતાં, સ્વયં જન્મેલા ભગવાન કમળ જેવા હસતાં ચહેરાથી દેવતાઓને દૈત્યના કાર્યો વિશે કહ્યું.
અવધ્યસ્તારકો દૈત્યઃ સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ યસ્ય વધ્યઃ સ નાદ્યાપિ જાતસ્ત્રિભુવને પુમાન્
તારક નામનો દૈત્ય દેવતા કે દૈત્ય કોઈ પણ મારવા સક્ષમ નથી; તેને મારનાર હજુ ત્રણેય લોકમાં જન્મ્યો નથી.
મયા સ વરદાનેન છન્દયિત્વા નિવારિતઃ તપસઃ સાંપ્રતં રાજા ત્રૈલોક્યદહનાત્મકાત્
મેં તેને વરદાન આપી તપસ્યા કરવાથી રોક્યો હતો; હવે એ ત્રણેય લોકમાં અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતો રાજા બન્યો છે.
સ ચ વવ્રે વધં દૈત્યઃ શિશુતઃ સપ્તવાસરાત્ સ સપ્તદિવસો બાલઃ શંકરાદ્યો ભવિષ્યતિ
એ દૈત્યએ એવું વર માંગ્યું કે તેની મૃત્યુ સાત દિવસના બાળકના હાથેથી થાય; એવો બાળક શંકરથી જન્મશે.
તારકસ્ય નિહન્તા સ ભાસ્કરાભો ભવિષ્યતિ સાંપ્રતં ચાપ્યપત્નીકઃ શંકરો ભગવાન્પ્રભુઃ
તારકને મારનાર એ બાળક સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હશે; પણ હાલમાં ભગવાન શંકર પાસે પત્ની નથી.
યચ્ચાહમુક્તવાન્યસ્યા હ્ય્ ઉત્તાનકરતા સદા ઉત્તાનો વરદઃ પાણિર્ એષ દેવ્યાઃ સદૈવ તુ
જેમ મેં કહ્યું છે, તેમ તેનું હાથ હંમેશા આશીર્વાદ આપવા તૈયાર છે; એ હાથ દેવી માટે હંમેશા વરદાન આપવા તૈયાર છે.
હિમાચલસ્ય દુહિતા સા તુ દેવી ભવિષ્યતિ તસ્યાઃ સકાશાદ્યઃ શર્વસ્ ત્વ્ અરણ્યાં પાવકો યથા
હિમાચલની પુત્રી જ દેવી બનશે; તેના દ્વારા શરવા વનમાં જન્મ લેશે, જેમ લાકડામાંથી અગ્નિ પ્રગટે છે.
જનયિષ્યતિ તં પ્રાપ્ય તારકો ઽભિભવિષ્યતિ મયાપ્યુપાયઃ સ કૃતો યથૈવં હિ ભવિષ્યતિ
તે દેવી એ બાળકને જન્મ આપશે; તેના આવતાં જ તારકનો નાશ થશે. મેં આ ઉપાય કર્યો છે, અને એ જ રીતે થશે.
શેષશ્ચાપ્યસ્ય વિભવો વિનશ્યેત્તદનન્તરમ્ સ્તોકકાલં પ્રતીક્ષધ્વં નિર્વિશઙ્કેન ચેતસા
પછી તેની બાકી રહેલી શક્તિ પણ નાશ પામશે; થોડો સમય નિડર મનથી રાહ જુઓ.
ઇત્યુક્તાસ્ત્રિદશાસ્તેન સાક્ષાત્કમલજન્મના જગ્મુસ્તં પ્રણિપત્યેશં યથાયોગં દિવૌકસઃ
કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાને આમ કહ્યાના પછી, દેવતાઓએ યથાયોગ્ય પ્રણામ કરીને ભગવાનને વંદન કરી, ત્યાંથી વિદાય લીધી.
તતો ગતેષુ દેવેષુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ નિશાં સસ્માર ભગવાન્ સ્વતનોઃ પૂર્વસંભવામ્
પછી દેવતાઓ વિદાય થયા પછી, બ્રહ્મા, જે લોકપિતા છે, તેમણે રાત્રે પોતાની પુત્રીના પૂર્વ જન્મને યાદ કર્યો.
તતો ભગવતી રાત્રિર્ ઉપતસ્થે પિતામહમ્ તાં વિવિક્તે સમાલોક્ય બ્રહ્મોવાચ વિભાવરીમ્
પછી દિવ્ય રાત્રિ પિતામહ પાસે આવી; તેને એકાંતમાં જોયા પછી બ્રહ્માજીએ તેજસ્વિનીને કહ્યું.
વિભાવરિ મહત્કાયં વિબુધાનામુપસ્થિતમ્ તત્કર્તવ્યં ત્વયા દેવિ શૃણુ કાર્યસ્ય નિશ્ચયમ્
હે તેજસ્વિની, દેવતાઓને લગતું એક મોટું કાર્ય ઊભું થયું છે; એ કાર્ય તું જ કરવું પડશે, દેવી. હવે એ કાર્યનું નિશ્ચય સાંભળ.