નારી યાભર્તૃકાકસ્માત્ તનુસ્તે ત્યક્તભૂષણા ન રાજતે તથા શક્ર મ્લાનવક્ત્રશિરોરુહા
જે સ્ત્રી અચાનક પતિથી વિયોગ પામે અને પોતાના આભૂષણો ઉતારી નાખે, તે જેમ તેજસ્વી રહેતી નથી, તેમ, હે ઇન્દ્ર, તું પણ મલિન ચહેરો અને વાળ સાથે તેજસ્વી દેખાતો નથી.
હુતાશનવિમુક્તો ઽપિ ન ધૂમેન વિરાજસે ભસ્મનેવ પ્રતિચ્છન્નો દગ્ધદાવશ્ચિરોષિતઃ
તમે અગ્નિથી મુક્ત થાઓ છતાં ધૂમાથી તેજસ્વી થતો નથી, જેમ રાખથી ઢંકાયેલો કે લાંબા સમયથી બળેલો જંગલ પણ તેજસ્વી દેખાતો નથી.
યમામયમયે નૈવ શરીરે ત્વં વિરાજસે દણ્ડસ્યાલમ્બનેનેવ હ્ય્ અકૃચ્છ્રસ્તુ પદે પદે
તમે જ્યારે રોગ અને મરણથી પીડાયેલી કાયામાં હો ત્યારે તમારી તેજસ્વિતા દેખાતી નથી, જેમ કે લાકડી દરેક પગલે સહારો આપી શકતી નથી અને એમાં પણ મુશ્કેલી પડે છે.
રજનીચરનાથો ઽપિ કિં ભીત ઇવ ભાષસે રાક્ષસેન્દ્ર ક્ષતારાતે ત્વમરાતિક્ષતો યથા
તમે તો રાતે ફરતા ભયાનક જીવોના રાજા છો, છતાં કેમ ડર્યા જેવા બોલો છો, રાક્ષસોના રાજા? દુશ્મનના ઘા ખાધા હોય એમ તમે પણ દુઃખી દેખાવો છો.
તનુસ્તે વરુણોચ્છુષ્કા પરીતસ્યેવ વહ્નિના વિમુક્તરુધિરં પાશં ફણિભિઃ પ્રવિલોકયન્
તમારું શરીર જાણે અગ્નિથી ઘેરાયેલું હોય એમ સુકાઈ ગયું છે, અને લોહી વગર તમે સાપોવાળા ફાંસને નિહાળો છો.
વાયો ભવાન્ વિચેતસ્કસ્ ત્વં સ્નિગ્ધૈરિવ નિર્જિતઃ કિં ત્વં બિભેષિ ધનદ સંન્યસ્યૈવ કુબેરતામ્
પવનદેવ, તમે જાણે વિચલિત થઈ ગયા છો, જેમ કે નરમ સ્વભાવવાળાઓએ તમને જીત્યા હોય. ધનના સ્વામી, તમે તમારી કુબેરપદવી છોડી કેમ ડરતા રહો છો?
રુદ્રાસ્ત્રિશૂલિનઃ સન્તો વદધ્વં બહુશૂલતામ્ ભવન્તઃ કેન તત્ક્ષિપ્તં તેજસ્તુ ભવતામપિ
હે ત્રિશૂળધારી રુદ્રો, તમારી અનેક શૂળોની વાત કરો; પણ કહો તો સાચું, તમારું તેજ કોણે દૂર કરી નાખ્યું છે?
અકિંચિત્કરતાં યાતઃ કરસ્તે ન વિભાસતે અલં નીલોત્પલાભેન ચક્રેણ મધુસૂદન
હવે તો તમારો હાથ નિષ્ક્રિય બની ગયો છે અને તેમાં તેજ પણ નથી રહ્યું; મધુસૂદન, હવે એ નીલકમળ જેવા ચક્રની જરૂર નથી.
કિં ત્વયાનુદરાલીનભુવનપ્રવિલોકનમ્ ક્રિયતે સ્તિમિતાક્ષેણ ભવતા વિશ્વતોમુખ
હે સર્વમુખવાળા, તમે કેમ શાંત નજરે આખા જગતને નિહાળો છો, જાણે તમે ધીમા દૃષ્ટિએ બધું જોઈ રહ્યા હો.
એવમુક્તાઃ સુરાસ્તેન બ્રહ્મણા બ્રહ્મમૂર્તિના વાચાં પ્રધાનભૂતત્વાન્ મારુતં તમચોદયન્
બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મરૂપે દેવતાઓને આવું કહ્યું, અને તેમના મુખ્ય વચનના પ્રભાવથી દેવોએ પવનદેવને પ્રેરણા આપી.
અથ વિષ્ણુમુખૈર્દેવૈઃ શ્વસનઃ પ્રતિબોધિતઃ ચતુર્મુખં તદા પ્રાહ ચરાચરગુરું વિભુમ્
પછી વિષ્ણુઆદિ દેવતાઓ દ્વારા જાગૃત થયેલા પવનદેવએ ચારમુખવાળા, સર્વચરાચરનાં ગુરુ અને સ્વામી સાથે વાત કરી.
ત્વમનન્ત કરોષિ જગદ્ભવતાં સચરાચરગર્ભવિભિન્નગુણામ્ અમરાસુરમેતદશેષમપિ ત્વયિ તુલ્યમહો જનકો ઽસિ યતઃ
હે અનંત, તમે જ જગતની રચના કરો છો; સર્વ ચરાચરનું મૂળ પણ તમે જ છો અને અનેક ગુણોથી યુક્ત છો; દેવો કે દાનવો પણ તમારી સમકક્ષ નથી, કેમ કે તમે જ સૌના જનક છો.
પિતુરસ્તિ તથાપિ મનોવિકૃતિઃ સગુણો વિગુણો બલવાનબલઃ ભવતો વરલાભનિવૃત્તભયઃ કુલિશાઙ્ગસુતો દિતિજો ઽતિબલઃ
પિતા હોવા છતાં મનમાં ઉથલપાથલ રહે છે; ગુણવાળા કે નિર્ગુણ, બળવાન કે નિર્બળ, વજ્રધારીનો પુત્ર, દિતિનો દાનવપુત્ર, એ તો તમારી કૃપાથી ખૂબ જ શક્તિશાળી બની ગયો છે.
સચરાચરનિર્મથને કિમિતિ કિતવસ્તુ કૃતો વિહિતો ભવતા કિલ દેવ ત્વયા સ્થિતયે જગતાં મહદદ્ભુતચિત્રવિચિગુણાઃ
ચરાચરનું વિનાશ થતું હોય ત્યારે પણ છેતરપિંડી કેમ થાય છે? હે દેવ, તમે તો જગતની સ્થિરતા માટે અદ્ભુત અને વિવિધ ગુણો રચ્યા છે.
અપિ તુષ્ટિકૃતઃ શ્રુતકામફલા વિહિતા દ્વિજનાયક દેવગણાઃ અપિ નાકમભૂત્કિલ યજ્ઞભુજાં ભવતો વિનિયોગવશાત્સતતમ્
યજ્ઞકર્તાઓ અને દેવતાઓના ઇચ્છિત ફળો મળ્યા છતાં, હે દેવ, તમારી વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞકર્તાઓનું સ્વર્ગ હંમેશા પ્રાપ્ત થયું નથી.
અપહૃત્ય વિમાનગણં સ કૃતો દિતિજેન મહામરુભૂમિસમઃ કૃતવાનસિ સર્વગુણાતિશયં યમશેષમહીધરરાજતયા
દિતિના પુત્રએ દેવવાહનો હરીફાઈથી કબજે કરી લીધા, અને પોતે જાણે વિશાળ રણ સમાન બની ગયો; તમે તો સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠતા સ્થાપી છે અને બધા પર્વતોના રાજપણું પણ આપ્યું છે.
સમમિઙ્ગિતભાવવિધિઃ સ ગિરિર્ ગગનેન સદોચ્છ્રયતાં હિ ગતઃ અધિવાસવિહારવિધાવુચિતો દિતિજને પવિક્ષતશૃઙ્ગતટઃ
એ પર્વત, જે સંકેત અને ભાવ સમજતો હતો, હવે તો આકાશને સ્પર્શે છે; જ્યાં દેવતાઓ રહેતા અને રમતા, ત્યાં હવે દિતિના પુત્રોએ તેની ચોટીઓ અને કાંઠાઓ તોડી નાખ્યા છે.
પરિલુણ્ઠિતરત્નગુહાનિવહો બહુદૈત્યસભાશ્રયતાં ગમિતઃ સુરરાજ સ તસ્ય ભયેન ગતં વ્યદધાદશરીર ઇતો ઽપિ વૃથા
એ પર્વતની રત્નોથી ભરેલી ગુફાઓ લૂંટાઈ ગઈ છે અને હવે ત્યાં અનેક દાનવોની સભાઓ ભરાય છે; હે દેવરાજ, એના ભયથી તમે તમારું શરીર પણ વ્યર્થ છોડી, બીજે જવું પડ્યું છે.
ઉપયોગ્યતયા વિવૃતં સુચિરં વિમલદ્યુતિપૂરિતદિગ્વદનમ્ ભવતૈવ વિનિર્મિતમાદિયુગે સુરહેતિસમૂહમ્ અનુત્થમિદમ્
લાંબા સમય સુધી, દિશાઓ શુદ્ધ તેજથી ભરાઈને જગત યોગ્ય રીતે ગોઠવાયું હતું, એ પણ તમારી કૃપાથી; પણ દેવશસ્ત્રોની સેના તો ઉઠી જ નહોતી, હે સર્જનહાર.
દિતિજસ્ય શરીરમવાપ્ય ગતં શતધા મતિભેદમિવાલ્પમનાઃ આસારધૂલિધ્વસ્તાઙ્ગા દ્વારસ્થાઃ સ્મઃ કદર્થિનઃ લબ્ધપ્રવેશાઃ કૃચ્છ્રેણ વયં તસ્યામરદ્વિષઃ
દિતિના પુત્રનું રૂપ ધારણ કરીને, જાણે મનના અનેક ભાગ થઈ ગયા હોય તેમ, એ બહુ ઓછા વિચાર સાથે ચાલ્યો ગયો; અમે તો તેના ભયથી દ્વાર પર ઊભા રહી, ભારે મુશ્કેલીથી અંદર પ્રવેશ મેળવી શક્યા, હે અમરદ્વિષી.
સભાયામમરા દેવ નિકૃષ્ટે ઽપ્યુપવેશિતાઃ વેત્રહસ્તૈર્ અજલ્પન્તસ્ તતો ઽપહસિતાસ્તુ તૈઃ
સભામાં દેવતાઓને નીચા સ્થાને બેસાડવામાં આવ્યા હતા; તેઓ હાથમાં દંડ લઈને ચૂપચાપ બેઠા રહ્યા, તેથી તેમને ત્યાંના લોકો હસ્યા.
મહાર્થાઃ સિદ્ધસર્વાર્થા ભવન્તઃ સ્વલ્પભાષિણઃ ચાટુયુક્તમથો કર્મ હ્ય્ અમરા બહુ ભાષત
તમારી પાસે બહુ ધન છે, બધું પ્રાપ્ત કર્યું છે, છતાં તમે ઓછું બોલો છો; જ્યારે દેવતાઓ મીઠી વાતો તો કરે છે, પણ કામ ઓછું કરે છે.
સમયં દૈત્યસિંહસ્ય સશક્રસ્ય નુ સંસ્થિતાઃ વદતેતિ ચ દૈત્યસ્ય પ્રેષ્યૈર્વિહસિતા બહુ
દૈત્યરાજા અને ઇન્દ્રની સભામાં, જ્યારે બોલવા માટે કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે દૈત્યના સેવકો વારંવાર હસી ઉઠ્યા.
ઋતવો મૂર્તિમન્તસ્તમ્ ઉપાસન્તે હ્યહર્નિશમ્ કૃતાપરાધસંત્રાસં ન ત્યજન્તિ કદાચન
ઋતુઓ સ્વરૂપ ધારણ કરીને દિવસ-રાત તેની સેવા કરે છે; તેના દુષ્કર્મોથી ડરીને, તેઓ ક્યારેય તેને છોડતા નથી.
તન્ત્રીત્રયલયોપેતં સિદ્ધગન્ધર્વકિંનરૈઃ સુરાગમ્ ઉપધા નિત્યં ગીયતે તસ્ય વેશ્મસુ
તેના મહેલોમાં, ત્રણે પ્રકારના વાદ્યો સાથે દેવ સંગીત સિદ્ધો, ગંધર્વો અને કિન્નરો દ્વારા હંમેશા ગવાય છે.
હન્તાકૃતોપકરણૈર્ મિત્રાણિ ગુરુલાઘવૈઃ શરણાગતસંત્યાગી ત્યક્તસત્યપરિશ્રયઃ
એ માણસ માત્ર ઇશારો વડે મિત્રતા કે દુશ્મનાવટ કરે છે, આશ્રય માંગનારને ત્યજી દે છે અને સત્યનો આધાર પણ છોડ્યો છે.
ઇતિ નિઃશેષમથવા નિઃશેષં વૈ ન શક્યતે તસ્યાવિનયમાખ્યાતું સ્રષ્ટા તત્ર પરાયણમ્
એના બધા અભિમાન અને ઉદ્ધતાઈને પૂરેપૂરું વર્ણવી શકાય તેમ નથી; ત્યાં તો માત્ર સર્જનહાર જ સાચો સાક્ષી છે.
ઇત્યુક્તઃ સ્વાત્મભૂર્દેવઃ સુરૈર્દૈત્યવિચેષ્ટિતમ્ સુરાનુવાચ ભગવાંસ્ તતઃ સ્મિતમુખામ્બુજઃ
આ રીતે કહેતાં, સ્વયં જન્મેલા ભગવાન કમળ જેવા હસતાં ચહેરાથી દેવતાઓને દૈત્યના કાર્યો વિશે કહ્યું.
અવધ્યસ્તારકો દૈત્યઃ સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ યસ્ય વધ્યઃ સ નાદ્યાપિ જાતસ્ત્રિભુવને પુમાન્
તારક નામનો દૈત્ય દેવતા કે દૈત્ય કોઈ પણ મારવા સક્ષમ નથી; તેને મારનાર હજુ ત્રણેય લોકમાં જન્મ્યો નથી.
મયા સ વરદાનેન છન્દયિત્વા નિવારિતઃ તપસઃ સાંપ્રતં રાજા ત્રૈલોક્યદહનાત્મકાત્
મેં તેને વરદાન આપી તપસ્યા કરવાથી રોક્યો હતો; હવે એ ત્રણેય લોકમાં અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતો રાજા બન્યો છે.