વ્યક્તિં નીત્વા ત્વં વપુઃ સ્વં મહિમ્ના તસ્માદણ્ડાત્ સાભિધાનાદચિન્ત્યઃ દ્યાવાપૃથ્વ્યોર્ ઊર્ધ્વખણ્ડાવરામ્યાં હ્ય્ અણ્ડાદસ્માત્ત્વં વિભાગં કરોષિ
તમારા મહિમાથી, તમે તમારા સ્વરૂપને એ અજ્ઞેય અને નામવાળા અંડમાંથી પ્રગટ કરો છો; એ અંડમાંથી તમે આકાશ અને પૃથ્વીના ઉપરના અને નીચેના ભાગોને અલગ કરો છો.
વ્યક્તં મેરૌ યજ્જનાયુસ્તવાભૂદ્ એવં વિદ્મસ્ત્વત્પ્રણીતશ્ચકાસ્તિ વ્યક્તં દેવા જન્મનઃ શાશ્વતસ્ય દ્યૌસ્તે મૂર્ધા લોચને ચન્દ્રસૂર્યૌ
અમે જાણીએ છીએ કે મેરુ પર તમારું પ્રગટ સ્વરૂપ જ જીવોનુ આયુષ્ય બન્યું; તમે જે સ્થાપિત કર્યું છે તે તેજ પામે છે; દેવતાઓ તમારા શાશ્વત જન્મના સંતાન છે; આકાશ તમારું માથું છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય તમારી આંખો છે.
વ્યાલાઃ કેશાઃ શ્રોત્રરન્ધ્રા દિશસ્તે પાદૌ ભૂમિર્નાભિરન્ધ્રે સમુદ્રાઃ માયાકારઃ કારણં ત્વં પ્રસિદ્ધો વેદૈઃ શાન્તો જ્યોતિષા ત્વં વિમુક્તઃ
સર્પો તમારા વાળ છે, દિશાઓ તમારા કાનના છિદ્રો છે, પૃથ્વી તમારા પગ છે, સમુદ્રો તમારી નાભિ છે; તમે માયા અને કારણના સર્જક તરીકે વેદોમાં પ્રસિદ્ધ છો, શાંત, પ્રકાશરૂપ અને બંધનથી મુક્ત છો.
વેદાર્થેષુ ત્વાં વિવૃણ્વન્તિ બુદ્ધ્વા હૃત્પદ્માન્તઃસંનિવિષ્ટં પુરાણમ્ ત્વામાત્માનં લબ્ધયોગા ગૃણન્તિ સાંખ્યૈર્યાસ્તાઃ સપ્ત સૂક્ષ્માઃ પ્રણીતાઃ
વેદો તમને, હૃદયના કમલમાં વસેલા પ્રાચીનને વર્ણવે છે; યોગ પ્રાપ્ત કરનારા તમને આત્મારૂપે ગાય છે; અને સાંખ્યના સાત સૂક્ષ્મ તત્વો પણ તમારીથી સ્થાપિત છે.
તાસાં હેતુર્યાષ્ટમી ચાપિ ગીતા તસ્યાં તસ્યાં ગીયસે વૈ ત્વમન્તમ્ દૃષ્ટ્વા મૂર્તિં સ્થૂલસૂક્ષ્માં ચકાર દેવૈર્ભાવાઃ કારણૈઃ કૈશ્ચિદુક્તાઃ
આ સાતમાંથી જે આઠમું છે અને જેનું ગાન થાય છે, તે જ તેમનું કારણ છે; દરેકમાં તમે અંતરૂપે ગવાય છો; તમારી સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ મૂર્તિને જોઈને દેવતાઓએ વિવિધ કારણોથી તમારી અવસ્થાઓનું વર્ણન કર્યું છે.
સમ્ભૂતાસ્તે ત્વત્ત એવાદિસર્ગે ભૂયસ્તાં તાં વાસનાં તે ઽભ્યુપેયુઃ ત્વત્સંકલ્પેનાન્તમાયાપ્તિગૂઢઃ કાલો મેયો ધ્વસ્તસંખ્યાવિકલ્પઃ
આ સર્વે જીવો સર્જનના આરંભે માત્ર તમારામાંથી ઉત્પન્ન થયા; તેમણે વિવિધ વાસનાઓ પ્રાપ્ત કરી; તમારી ઈચ્છાથી, અંતની પ્રાપ્તિથી છુપાયેલો સમય પણ માપી શકાય છે, અને તેની ગણતરી અને ભેદો નષ્ટ થાય છે.
ભાવાભાવવ્યક્તિસંહારહેતુસ્ ત્વં સો ઽનન્તસ્તસ્ય કર્તાસિ ચાત્મન્ યે ઽન્યે સૂક્ષ્માઃ સન્તિ તેભ્યો ઽભિગીતઃ સ્થૂલા ભાવાશ્ચાવૃતારશ્ચ તેષામ્
તમે ભાવ અને અભાવના પ્રગટ અને લયના કારણ છો; તમે અનંત અને સર્વના સર્જક છો; જે સૂક્ષ્મ છે તેમાંથી તમે સ્તુતિ પામો છો અને સ્થૂળ જીવો તથા તેમના આવરણો પણ એમમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
તેભ્યઃ સ્થૂલૈસ્તૈઃ પુરાણૈઃ પ્રતીતો ભૂતં ભવ્યં ચૈવમુદ્ભૂતિભાજામ્ ભાવે ભાવે ભાવિતં ત્વા યુનક્તિ યુક્તં યુક્તં વ્યક્તિભાવાન્નિરસ્ય ઇત્થં દેવો ભક્તિભાજાં શરણ્યસ્ ત્રાતા ગોપ્તા નો ભવાનન્તમૂર્તિઃ
આ સૂક્ષ્મ તત્વોમાંથી એ સ્થૂળ અને પ્રાચીન સ્વરૂપો જાણી શકાય છે; એમથી જન્મનારના ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય પણ એમથી થાય છે; દરેક અવસ્થામાં તમે યોગ્ય રીતે જોડાયેલા છો અને સ્વરૂપની પ્રગટતાથી અલગ પણ છો; હે અનંતમૂર્તિવાળા દેવ, તમે ભક્તો માટે આશ્રય, રક્ષક અને પાલક છો.
વિરેમુરમરાઃ સ્તુત્વા બ્રહ્માણમવિકારિણમ્ તસ્થુર્મનોભિર્ ઇષ્ટાર્થસમ્પ્રાપ્તિપ્રાર્થનાસ્તતઃ
અમરોએ અવિકારી બ્રહ્માજીની સ્તુતિ કરીને, મનમાં ઇચ્છિત ફળની પ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના કરીને, શાંત થયા અને સ્થિર ઊભા રહ્યા.
એવં સ્તુતો વિરિઞ્ચિસ્તુ પ્રસાદં પરમં ગતઃ અમરાન્વરદેનાહ વામહસ્તેન નિર્દિશન્
આ રીતે સ્તુતિ થવાથી વિરણ્ચિ બ્રહ્માજી પરમ પ્રસન્ન થયા અને અમર દેવતાઓને વામ હસ્તથી સંકેત કરીને વર્દાન આપ્યું.
નારી યાભર્તૃકાકસ્માત્ તનુસ્તે ત્યક્તભૂષણા ન રાજતે તથા શક્ર મ્લાનવક્ત્રશિરોરુહા
જે સ્ત્રી અચાનક પતિથી વિયોગ પામે અને પોતાના આભૂષણો ઉતારી નાખે, તે જેમ તેજસ્વી રહેતી નથી, તેમ, હે ઇન્દ્ર, તું પણ મલિન ચહેરો અને વાળ સાથે તેજસ્વી દેખાતો નથી.
હુતાશનવિમુક્તો ઽપિ ન ધૂમેન વિરાજસે ભસ્મનેવ પ્રતિચ્છન્નો દગ્ધદાવશ્ચિરોષિતઃ
તમે અગ્નિથી મુક્ત થાઓ છતાં ધૂમાથી તેજસ્વી થતો નથી, જેમ રાખથી ઢંકાયેલો કે લાંબા સમયથી બળેલો જંગલ પણ તેજસ્વી દેખાતો નથી.
યમામયમયે નૈવ શરીરે ત્વં વિરાજસે દણ્ડસ્યાલમ્બનેનેવ હ્ય્ અકૃચ્છ્રસ્તુ પદે પદે
તમે જ્યારે રોગ અને મરણથી પીડાયેલી કાયામાં હો ત્યારે તમારી તેજસ્વિતા દેખાતી નથી, જેમ કે લાકડી દરેક પગલે સહારો આપી શકતી નથી અને એમાં પણ મુશ્કેલી પડે છે.
રજનીચરનાથો ઽપિ કિં ભીત ઇવ ભાષસે રાક્ષસેન્દ્ર ક્ષતારાતે ત્વમરાતિક્ષતો યથા
તમે તો રાતે ફરતા ભયાનક જીવોના રાજા છો, છતાં કેમ ડર્યા જેવા બોલો છો, રાક્ષસોના રાજા? દુશ્મનના ઘા ખાધા હોય એમ તમે પણ દુઃખી દેખાવો છો.
તનુસ્તે વરુણોચ્છુષ્કા પરીતસ્યેવ વહ્નિના વિમુક્તરુધિરં પાશં ફણિભિઃ પ્રવિલોકયન્
તમારું શરીર જાણે અગ્નિથી ઘેરાયેલું હોય એમ સુકાઈ ગયું છે, અને લોહી વગર તમે સાપોવાળા ફાંસને નિહાળો છો.
વાયો ભવાન્ વિચેતસ્કસ્ ત્વં સ્નિગ્ધૈરિવ નિર્જિતઃ કિં ત્વં બિભેષિ ધનદ સંન્યસ્યૈવ કુબેરતામ્
પવનદેવ, તમે જાણે વિચલિત થઈ ગયા છો, જેમ કે નરમ સ્વભાવવાળાઓએ તમને જીત્યા હોય. ધનના સ્વામી, તમે તમારી કુબેરપદવી છોડી કેમ ડરતા રહો છો?
રુદ્રાસ્ત્રિશૂલિનઃ સન્તો વદધ્વં બહુશૂલતામ્ ભવન્તઃ કેન તત્ક્ષિપ્તં તેજસ્તુ ભવતામપિ
હે ત્રિશૂળધારી રુદ્રો, તમારી અનેક શૂળોની વાત કરો; પણ કહો તો સાચું, તમારું તેજ કોણે દૂર કરી નાખ્યું છે?
અકિંચિત્કરતાં યાતઃ કરસ્તે ન વિભાસતે અલં નીલોત્પલાભેન ચક્રેણ મધુસૂદન
હવે તો તમારો હાથ નિષ્ક્રિય બની ગયો છે અને તેમાં તેજ પણ નથી રહ્યું; મધુસૂદન, હવે એ નીલકમળ જેવા ચક્રની જરૂર નથી.
કિં ત્વયાનુદરાલીનભુવનપ્રવિલોકનમ્ ક્રિયતે સ્તિમિતાક્ષેણ ભવતા વિશ્વતોમુખ
હે સર્વમુખવાળા, તમે કેમ શાંત નજરે આખા જગતને નિહાળો છો, જાણે તમે ધીમા દૃષ્ટિએ બધું જોઈ રહ્યા હો.
એવમુક્તાઃ સુરાસ્તેન બ્રહ્મણા બ્રહ્મમૂર્તિના વાચાં પ્રધાનભૂતત્વાન્ મારુતં તમચોદયન્
બ્રહ્માજીએ બ્રહ્મરૂપે દેવતાઓને આવું કહ્યું, અને તેમના મુખ્ય વચનના પ્રભાવથી દેવોએ પવનદેવને પ્રેરણા આપી.
અથ વિષ્ણુમુખૈર્દેવૈઃ શ્વસનઃ પ્રતિબોધિતઃ ચતુર્મુખં તદા પ્રાહ ચરાચરગુરું વિભુમ્
પછી વિષ્ણુઆદિ દેવતાઓ દ્વારા જાગૃત થયેલા પવનદેવએ ચારમુખવાળા, સર્વચરાચરનાં ગુરુ અને સ્વામી સાથે વાત કરી.
ત્વમનન્ત કરોષિ જગદ્ભવતાં સચરાચરગર્ભવિભિન્નગુણામ્ અમરાસુરમેતદશેષમપિ ત્વયિ તુલ્યમહો જનકો ઽસિ યતઃ
હે અનંત, તમે જ જગતની રચના કરો છો; સર્વ ચરાચરનું મૂળ પણ તમે જ છો અને અનેક ગુણોથી યુક્ત છો; દેવો કે દાનવો પણ તમારી સમકક્ષ નથી, કેમ કે તમે જ સૌના જનક છો.
પિતુરસ્તિ તથાપિ મનોવિકૃતિઃ સગુણો વિગુણો બલવાનબલઃ ભવતો વરલાભનિવૃત્તભયઃ કુલિશાઙ્ગસુતો દિતિજો ઽતિબલઃ
પિતા હોવા છતાં મનમાં ઉથલપાથલ રહે છે; ગુણવાળા કે નિર્ગુણ, બળવાન કે નિર્બળ, વજ્રધારીનો પુત્ર, દિતિનો દાનવપુત્ર, એ તો તમારી કૃપાથી ખૂબ જ શક્તિશાળી બની ગયો છે.
સચરાચરનિર્મથને કિમિતિ કિતવસ્તુ કૃતો વિહિતો ભવતા કિલ દેવ ત્વયા સ્થિતયે જગતાં મહદદ્ભુતચિત્રવિચિગુણાઃ
ચરાચરનું વિનાશ થતું હોય ત્યારે પણ છેતરપિંડી કેમ થાય છે? હે દેવ, તમે તો જગતની સ્થિરતા માટે અદ્ભુત અને વિવિધ ગુણો રચ્યા છે.
અપિ તુષ્ટિકૃતઃ શ્રુતકામફલા વિહિતા દ્વિજનાયક દેવગણાઃ અપિ નાકમભૂત્કિલ યજ્ઞભુજાં ભવતો વિનિયોગવશાત્સતતમ્
યજ્ઞકર્તાઓ અને દેવતાઓના ઇચ્છિત ફળો મળ્યા છતાં, હે દેવ, તમારી વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞકર્તાઓનું સ્વર્ગ હંમેશા પ્રાપ્ત થયું નથી.
અપહૃત્ય વિમાનગણં સ કૃતો દિતિજેન મહામરુભૂમિસમઃ કૃતવાનસિ સર્વગુણાતિશયં યમશેષમહીધરરાજતયા
દિતિના પુત્રએ દેવવાહનો હરીફાઈથી કબજે કરી લીધા, અને પોતે જાણે વિશાળ રણ સમાન બની ગયો; તમે તો સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠતા સ્થાપી છે અને બધા પર્વતોના રાજપણું પણ આપ્યું છે.
સમમિઙ્ગિતભાવવિધિઃ સ ગિરિર્ ગગનેન સદોચ્છ્રયતાં હિ ગતઃ અધિવાસવિહારવિધાવુચિતો દિતિજને પવિક્ષતશૃઙ્ગતટઃ
એ પર્વત, જે સંકેત અને ભાવ સમજતો હતો, હવે તો આકાશને સ્પર્શે છે; જ્યાં દેવતાઓ રહેતા અને રમતા, ત્યાં હવે દિતિના પુત્રોએ તેની ચોટીઓ અને કાંઠાઓ તોડી નાખ્યા છે.
પરિલુણ્ઠિતરત્નગુહાનિવહો બહુદૈત્યસભાશ્રયતાં ગમિતઃ સુરરાજ સ તસ્ય ભયેન ગતં વ્યદધાદશરીર ઇતો ઽપિ વૃથા
એ પર્વતની રત્નોથી ભરેલી ગુફાઓ લૂંટાઈ ગઈ છે અને હવે ત્યાં અનેક દાનવોની સભાઓ ભરાય છે; હે દેવરાજ, એના ભયથી તમે તમારું શરીર પણ વ્યર્થ છોડી, બીજે જવું પડ્યું છે.
ઉપયોગ્યતયા વિવૃતં સુચિરં વિમલદ્યુતિપૂરિતદિગ્વદનમ્ ભવતૈવ વિનિર્મિતમાદિયુગે સુરહેતિસમૂહમ્ અનુત્થમિદમ્
લાંબા સમય સુધી, દિશાઓ શુદ્ધ તેજથી ભરાઈને જગત યોગ્ય રીતે ગોઠવાયું હતું, એ પણ તમારી કૃપાથી; પણ દેવશસ્ત્રોની સેના તો ઉઠી જ નહોતી, હે સર્જનહાર.
દિતિજસ્ય શરીરમવાપ્ય ગતં શતધા મતિભેદમિવાલ્પમનાઃ આસારધૂલિધ્વસ્તાઙ્ગા દ્વારસ્થાઃ સ્મઃ કદર્થિનઃ લબ્ધપ્રવેશાઃ કૃચ્છ્રેણ વયં તસ્યામરદ્વિષઃ
દિતિના પુત્રનું રૂપ ધારણ કરીને, જાણે મનના અનેક ભાગ થઈ ગયા હોય તેમ, એ બહુ ઓછા વિચાર સાથે ચાલ્યો ગયો; અમે તો તેના ભયથી દ્વાર પર ઊભા રહી, ભારે મુશ્કેલીથી અંદર પ્રવેશ મેળવી શક્યા, હે અમરદ્વિષી.