તતઃ શક્રઃ પ્રકુપિતો દાનવં પ્રતિ દેવરાટ્ નારાયણાસ્ત્રં પ્રયતો મુમોચાસુરવક્ષસિ
પછી દેવરાજ શક્ર દૈત્ય સામે ક્રોધથી ભરાઈ, એકાગ્ર મનથી આસુરના છાતી પર નારાયણ અસ્ત્ર છોડ્યું.
તતો નારાયણાસ્ત્રં તત્ પપાતાસુરવક્ષસિ મહાસ્ત્રભિન્નહૃદયઃ સુસ્રાવ રુધિરં ચ સઃ
એ નારાયણ અસ્ત્ર દૈત્યના છાતી પર વાગ્યું; મહાઅસ્ત્રથી તેનું હૃદય ભેદાઈ ગયું અને લોહી વહાવા લાગ્યું.
રણાગારમિવોદ્ગારં તત્યાજાસુરનન્દનઃ તદસ્ત્રતેજસા તસ્ય રૂપં દૈત્યસ્ય નાશિતમ્
દૈત્યપુત્ર યુદ્ધભૂમિ છોડતો જતો રહ્યો; એ અસ્ત્રની શક્તિથી દૈત્યનું રૂપ નાશ પામ્યું.
તતશ્ચાન્તર્દધે દૈત્યો વિયત્યનુપલક્ષિતઃ ગગનસ્થઃ સ દૈત્યેન્દ્રઃ શસ્ત્રાસનમતીન્દ્રિયમ્
પછી દૈત્ય આકાશમાં અજ્ઞાત રીતે અદૃશ્ય થઈ ગયો; એ દૈત્યરાજ આકાશમાં રહી, શસ્ત્રો અને ઇન્દ્રિયોથી અજ્ઞેય બની ગયો.
મુમોચ સુરસૈન્યાનાં સંહારે કારણં પરમ્ પ્રાસાન્પરશ્વધાંશ્ચક્રાન્ બાણાન્વજ્રાન્સમુદ્ગરાન્
તે દાનવે દેવતાઓની સેના પર વિનાશનું પરમ કારણ છોડ્યું—ભાલા, કુહાડા, ચક્ર, તીરો, વજ્ર અને ગદા વરસાવ્યાં.
કુઠારાન્સહ ખડ્ગૈશ્ચ ભિન્દિપાલાનયોગુડાન્ વવર્ષ દાનવો રૌદ્રો હ્ય્ અબન્ધ્યાનક્ષયાનપિ
તે ભયાનક દાનવે કુહાડા, તલવાર, ભાલા, ગાદા અને અનંત શસ્ત્રો વરસાવ્યાં, જે ક્યારેય નિષ્ફળ ન જતાં અને ખૂટતાં પણ નહોતાં.
તૈરસ્ત્રૈર્દાનવૈર્મુક્તૈર્ દેવાનીકેષુ ભીષણૈઃ બાહુભિર્ધરણિઃ પૂર્ણા શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ
દેવતાઓની પાંતિઓ પર દાનવો દ્વારા ફેંકાયેલા એ ભયાનક શસ્ત્રોથી ધરતી હાથ અને કુંડલવાળા માથાંઓથી ભરાઈ ગઈ.
ઊરુભિર્ ગજહસ્તાભૈઃ કરીન્દ્રૈર્વાચલોપમૈઃ ભગ્નેષાદણ્ડચક્રાક્ષૈ રથૈઃ સારથિભિઃ સહ
હાથીના સુંડ જેવી જાંઘો, પર્વત જેવા મહાન હાથીઓ, તૂટી ગયેલા રથો, ભાંગેલા દંડ અને ચક્રો, અને રથચાલકો સાથે ધરતી છવાઈ ગઈ.
દુઃસંચારાભવત્પૃથ્વી માંસશોણિતકર્દમા રુધિરૌઘહ્રદાવર્તા શવરાશિશિલોચ્ચયૈઃ
ધરતી પર માંસ અને લોહીથી કાદવ બની ગયો, લોહીના પ્રવાહો વહેવા લાગ્યા, અને મૃતદેહો તથા હાડકાંના ઢગલાંથી રસ્તો અપરિચલિત બની ગયો.
કબન્ધનૃત્યસંકુલે સ્રવદ્વસાસ્રકર્દમે જગત્ત્રયોપસંહૃતૌ સમે સમસ્તદેહિનામ્ શૃગાલગૃધ્રવાયસાઃ પરં પ્રમોદમાદધુઃ ક્વચિદ્વિકૃષ્ટલોચનઃ શવસ્ય રૌતિ વાયસઃ
કબંધ દેહો નાચતા, લોહીથી ભીંજાયેલા કપડાંઓ વચ્ચે, ત્રણેય લોકના સર્વ જીવોના વિનાશ સમયે શિયાળ, ગૃધ્ર અને કાગડા ખૂબ આનંદિત થયા; ક્યાંક કોઈ કાગડો મૃતદેહ પરથી આંખ ખેંચી ચીસો પાડતો હતો.
વિકૃષ્ટપીવરાન્ત્રકાઃ પ્રયાન્તિ જમ્બુકાઃ ક્વચિત્ ક્વચિત્સ્થિતો ઽતિભીષણઃ શ્વચઞ્ચુચર્વિતો બકઃ મૃતસ્ય માંસમાહરઞ્છ્વજાતયશ્ચ સંસ્થિતાઃ ક્વચિદ્વૃકો ગજાસૃજં પપૌ નિલીયતાન્ત્રતઃ
ક્યાંક શિયાળે જાડા આંતરડાં ખેંચી લઈ જતાં, ક્યાંક ભયાનક બગલો કુતરા દ્વારા ખાધેલા મૃતદેહને ચાવી રહ્યો હતો; કુતરા એકઠા થઈ માંસ ખાઈ રહ્યા હતા; ક્યાંક વરુ ઘૂપચૂપ હાથીનું લોહી પી રહ્યો હતો.
ક્વચિત્ તુરંગમણ્ડલી વિકૃષ્યતે શ્વજાતિભિઃ ક્વચિત્પિશાચજાતકૈઃ પ્રપીતશોણિતાસવૈઃ સ્વકામિનીયુતૈર્દ્રુતં પ્રમોદમત્તસંભ્રમૈર્ મમૈતદાનયાનનં ખુરો ઽયમસ્તુ મે પ્રિયઃ
ક્યાંક ઘોડાની ગોળાઈ કુતરાઓ ખેંચી લઈ જાય છે; ક્યાંક પિશાચો પોતાની પ્રિય સાથે લોહી પીધું અને આનંદમાં દોડતા કહે છે: 'આ ખુર મને મળે, એ મારો પ્રિય છે!'
કરો ઽયમબ્જસંનિભો મમાસ્તુ કર્ણપૂરકઃ સરોષમીક્ષતે ઽપરા વપાં વિના પ્રિયં તદા પરા પ્રિયા હ્યવાપ યદ્ભૃતોષ્ણશોણિતાસવં વિકૃષ્ય શવચર્મ તત્પ્રબદ્ધસાન્દ્રપલ્લવમ્
'આ કમળ જેવા હાથ મને કાનની વાણી બને!' બીજું કોઈ ગુસ્સાથી પોતાના પ્રિય વગરના દેહને જુએ છે; બીજી, પોતાના પ્રિયને પામી, ગરમ લોહી પીધું અને મૃતદેહની ચામડીને જાડા પાંદડાંથી બાંધ્યું.
ચકાર યક્ષકામિની તરું કુઠારપાટિતં ગજસ્ય દન્તમાત્મજં પ્રગૃહ્ય કુમ્ભસંપુટમ્ વિપાટ્ય મૌક્તિકં પરં પ્રિયપ્રસાદમિચ્છતે સમાંસશોણિતાસવં પપુશ્ચ યક્ષરાક્ષસાઃ
એક યક્ષકન્યાએ કાપેલા વૃક્ષને વૃક્ષ બનાવી, હાથીનો દાંત પોતાના બાળક તરીકે પકડી, અને ઘડાને ફાડી, પોતાના પ્રિય માટે મોતી શોધી કાઢ્યો; યક્ષ અને રાક્ષસોએ માંસ અને લોહી સાથે પીધું.
મૃતાશ્વકેશવાસિતં રસં પ્રગૃહ્ય પાણિના પ્રિયાવિમુક્તજીવિતં સમાનયાસૃગાસવમ્ ન પથ્યતાં પ્રયાતિ મે ગતં શ્મશાનગોચરં નરસ્ય તજ્જહાત્યસૌ પ્રશસ્ય કિંનરાનનમ્
મૃત ઘોડાના વાળમાંથી રસ હાથમાં લઈને, તેણે પોતાના પ્રિયના લોહીનું દારૂ લાવ્યું, જેનું જીવન છૂટી ગયું હતું; 'આ વ્યર્થ ન જાય, મારા સુધી આવે, સ્મશાનમાં ગયેલું આ મનુષ્યનું મુખ પ્રશંસનીય છે,' એમ કહ્યું.
સ નાગ એષ નો ભયં દધાતિ મુક્તજીવિતો ન દાનવસ્ય શક્યતે મયા તદેકયાનનમ્ ઇતિ પ્રિયાય વલ્લભા વદન્તિ યક્ષયોષિતઃ પરે કપાલપાણયઃ પિશાચયક્ષરાક્ષસાઃ
'આ સાપ અમને ડરાવતો નથી, કારણ કે તેનું જીવન છૂટી ગયું છે; હું એકલી એ દાનવના એકમાત્ર મુખને વશ કરી શકતી નથી,' એમ યક્ષ સ્ત્રીઓ પોતાના પ્રિયને કહે છે; બીજાં, ખોપરી હાથમાં લઈને, પિશાચ, યક્ષ અને રાક્ષસ હતા.
વદન્તિ દેહિ દેહિ મે મમાતિભક્ષ્યચારિણઃ પરે ઽવતીર્ય શોણિતાપગાસુ ધૌતમૂર્તયા પિતૄન્ પ્રતર્પ્ય દેવતાઃ સમર્ચયન્તિ ચામિષૈર્ ગજોડુપે સુસંસ્થિતાસ્તરન્તિ શોણિતં હ્રદમ્
'મને આપો, મને આપો, હું બહુ ભૂખી છું!' એમ બધી બાજુથી બોલાવા લાગ્યા; બીજાં લોહીના નદીઓમાં જઈ શરીર ધોઈ, પિતૃઓને તૃપ્ત કરી, દેવતાઓને માંસના ભોગથી પૂજ્યા; સારી રીતે ઉભેલા હાથીઓ લોહીના તળાવને પાર ગયા.
ઇતિ પ્રગાઢસંકટે સુરાસુરે સુસંગરે ભયં સમુઝ્ય દુર્જયા ભટાઃ સ્ફુટન્તિ માનિનઃ
આ રીતે દેવ અને દાનવ વચ્ચેની ઘમાસાણ અને ભયજનક યુદ્ધમાં, ગર્વીલા વીરો ડર અને અપરાજિત શક્તિથી તૂટી પડ્યા.
તત શક્રો ધનેશશ્ચ વરુણઃ પવનો ઽનલઃ યમો ઽપિ નિરૃતિશ્ચાપિ દિવ્યાસ્ત્રાણિ મહાબલાઃ
પછી ઇન્દ્ર, કુબેર, વરુણ, પવન, અગ્નિ, યમ અને નિૃતિ—આ બધા મહાબળીઓએ પોતાના દિવ્ય શસ્ત્રો છોડ્યા.
આકાશે મુમુચુઃ સર્વે દાનવાનભિસંધ્ય તે અસ્ત્રાણિ વ્યર્થતાં જગ્મુર્ દેવાનાં દાનવાન્પ્રતિ
બધાએ આકાશમાંથી દાનવો પર શસ્ત્રો ફેંક્યા, પણ એ શસ્ત્રો દેવતાઓ માટે દાનવો સામે નિષ્ફળ રહ્યા.
સંરમ્ભેણાપ્યયુધ્યન્ત સંહતાસ્તુમુલેન ચ ગતિં ન વિવિદુશ્ચાપિ શ્રાન્તા દૈત્યસ્ય દેવતાઃ
મોટા ક્રોધથી અને એકઠા થઈ ભયાનક યુદ્ધ કર્યું, છતાં દેવતાઓ દાનવથી થાકી ગયા અને આગળ શું કરવું એ સમજાઈ ન આવ્યું.
દૈત્યાસ્ત્રભિન્નસર્વાઙ્ગા હ્ય્ અકિંચિત્કરતાં ગતાઃ પરસ્પરં વ્યલીયન્ત ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ
દાનવના શસ્ત્રોથી સર્વ અંગો તૂટી ગયેલા, બળહીન થયેલા દેવતાઓ એકબીજામાં ભળી ગયા, જેમ શીતથી પીડાયેલી ગાયો એકઠી થાય છે.
તદવસ્થાન્હરિર્દૃષ્ટ્વા દેવાઞ્છક્રમુવાચ હ બ્રહ્માસ્ત્રં સ્મર દેવેન્દ્ર યસ્યાવધ્યો ન વિદ્યતે વિષ્ણુના ચોદિતઃ શક્રઃ સસ્મારાસ્ત્રં મહૌજસમ્
દેવતાઓની હાલત જોઈને હરિએ કહ્યું: 'હે ઇન્દ્ર, બ્રહ્માસ્ત્રને યાદ કર, કારણ કે તેને કોઈ પણ હરાવી શકતું નથી.' વિષ્ણુના સંકેતથી ઇન્દ્રે તે મહાન શસ્ત્રને સ્મરણ કર્યું.
સમ્પૂજિતં નિત્યમરાતિનાશનં સમાહિતં બાણમમિત્રઘાતને ધનુષ્યજય્યે વિનિયોજ્ય બુદ્ધિમાન્ અભૂત્તતો મન્ત્રસમાધિમાનસઃ
એ શસ્ત્ર હંમેશા પૂજાય છે, દુશ્મનોનો નાશ કરે છે. ઇન્દ્રે મન એકાગ્ર કરીને દુશ્મનને મારવા માટે તે બાણ ધનુષ પર ચડાવ્યો અને મંત્રમાં મન લગાડ્યું.
સ મન્ત્રમુચ્ચાર્ય યતાન્તરાશયો વધાય દૈત્યસ્ય ધિયાભિસંધ્ય તુ વિકૃષ્ય કર્ણાન્તમ્ અકુણ્ઠદીધિતિં મુમોચ વીક્ષ્યામ્બરમાર્ગમુન્મુખઃ
મંત્ર ઉચ્ચારીને, મન પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ રાખી, દૈત્યના વિનાશ માટે ઇન્દ્રે બાણ કાન સુધી ખેંચ્યો, જેની તેજસ્વિતા અખંડિત હતી, અને આકાશમાં તેની દિશા જોઈને છોડ્યો.
અથાસુરઃ પ્રેક્ષ્ય મહાસ્ત્રમાહિતં વિહાય માયામવનૌ વ્યતિષ્ઠત પ્રવેપમાનેન મુખેન શુષ્યતા બલેન ગાત્રેણ ચ સંભ્રમાકુલઃ
પછી દૈત્યએ એ મહાન શસ્ત્રને આવી રહ્યું જોયું, તો તેણે પોતાની માયા છોડી દીધી અને વનમાં ઊભો રહ્યો. તેનો ચહેરો ધ્રૂજતો હતો, શક્તિ ઘટી ગઈ હતી, શરીર કાંપતું અને ગભરાયેલું હતું.
તતસ્તુ તસ્યાસ્ત્રવરાભિમન્ત્રિતઃ શરો ઽર્ધચન્દ્રપ્રતિમો મહારણે પુરંદરસ્યાસનબન્ધુતાં ગતો નવાર્કબિમ્બં વપુષા વિડમ્બયન્
પછી મંત્રશક્તિથી સંસ્કારિત, ઇન્દ્રનો અર્ધચંદ્રાકાર બાણ મહાસંગ્રામમાં પ્રવેશ્યો, અને તેની આકાર નવી સૂર્યકિરણ જેવી લાગતી હતી.
કિરીટકોટિસ્ફુટકાન્તિસંકટં સુગન્ધિનાનાકુસુમાધિવાસિતમ્ પ્રકીર્ણધૂમજ્વલનાભમૂર્ધજં પપાત જમ્ભસ્ય શિરઃ સકુણ્ડલમ્
કિરીટની ટોચે તેજસ્વી ઝગમગાટ, અનેક ફૂલોની સુગંધથી મહેકતું, ધૂમ્ર અને અગ્નિ જેવા વાળથી ભરેલું, એ બાણ જંભના માથા પર પડ્યું અને તેની મુગટ તથા કુંડળો નીચે પડી ગયા.
તસ્મિન્વિનિહતે જમ્ભે દાનવેન્દ્રાઃ પરાઙ્મુખાઃ તતસ્તે ભગ્નસંકલ્પાઃ પ્રયયુર્યત્ર તારકઃ
જ્યારે જંભ મારાયો, ત્યારે દૈત્યના નેતાઓ પીઠ ફેરવી ગયા; તેમનો આત્મવિશ્વાસ તૂટી ગયો અને તેઓ ત્યાં ગયા જ્યાં તારક હતો.
તાંસ્તુ ત્રસ્તાન્સમાલોક્ય શ્રુત્વારોષમગાત્પરમ્ સ જમ્ભદાનવેન્દ્રં તુ સુરૈ રણમુખે હતમ્
તેમને ડરાયેલાં જોઈને અને વાત સાંભળી, તારકને ભારે ક્રોધ આવ્યો, કારણ કે જંભ દૈત્યોના રાજાને દેવતાઓએ યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો હતો.