તૈર્વિપાટિતગાત્રો ઽસૌ ગજમાયાં વ્યપોથયત્ તતશ્ચાશીવિષો ઘોરો ઽભવત્ફણશતાકુલઃ
એ સિંહોએ દૈત્યનું શરીર ફાડી નાખ્યું, તો તેણે હાથીનું રૂપ છોડ્યું અને પછી ભયાનક સો ફણાવાળો સાપ બની ગયો.
વિષનિઃશ્વાસનિર્દગ્ધં સુરસૈન્યં મહારથઃ તતો ઽસ્ત્રં ગારુડં ચક્રે શક્રશ્ચારુભુજસ્તદા
એ દૈત્યએ ઝેરભરી શ્વાસથી દેવસેનાને દહોળી નાખી; ત્યારે સુંદર ભુજાવાળા શક્રએ ગરુડ અસ્ત્રનો ઉપયોગ કર્યો.
તતો ગરુત્મતસ્તસ્માત્ સહસ્રાણિ વિનિર્યયુઃ તૈર્ગરુત્મદ્ભિરાસાદ્ય જમ્ભો ભુજગરૂપવાન્ કૃતસ્તુ ખણ્ડશો દૈત્યઃ સાસ્ય માયા વ્યનશ્યત
એ ગરુડ અસ્ત્રમાંથી હજારો ગરુડો બહાર આવ્યા; તેમણે સાપરૂપ જંભને ઘેરી લીધો અને દૈત્યના ટુકડા કરી નાખ્યા, તેની માયા પણ નાશ પામી.
પ્રનષ્ટાયાં તુ માયાયાં તતો જમ્ભો મહાસુરઃ ચકાર રૂપમતુલં ચન્દ્રાદિત્યપથાનુગમ્ વિવૃત્તવદનો ગ્રસ્તુમ્ ઇયેષ સુરપુંગવાન્
જ્યારે તેની માયા નાશ પામી, ત્યારે મહાસુર જંભએ અનોખું રૂપ ધારણ કર્યું, ચાંદ્ર-સૂર્યના માર્ગે ચાલતો, મોટું મોઢું ખોલીને દેવોમાં શ્રેષ્ઠોને ગળી જવા તત્પર થયો.
તતો ઽસ્ય વિવિશુર્વક્ત્રં સમહારથકુઞ્જરા સુરસેનાવિશદ્ભીમં પાતાલોત્તાનતાલુકમ્
પછી દેવસેના, મહારથીઓ અને હાથીઓ સાથે, એના ભયાનક અને પાતાળ જેટલા વિશાળ મોઢામાં પ્રવેશી ગઈ.
સૈન્યેષુ ગ્રસ્યમાનેષુ દાનવેન બલીયસા શક્રો દૈન્યં સમાપન્નઃ શ્રાન્તબાહુઃ સવાહનઃ
જ્યારે દૈત્ય શક્તિશાળી દેવસેનાને ગળી રહ્યો હતો, ત્યારે શક્ર થાકેલા હાથ અને વાહન સાથે નિરાશ થઈ ગયો.
કર્તવ્યતાં નાધ્યગચ્છત્ પ્રોવાચેદં જનાર્દનમ્ કિમનન્તરમત્રાસ્તિ કર્તવ્યસ્યાવશેષિતમ્
એ શું કરવું એ સમજાઈ ન આવતાં, તેણે જનાર્દનને પૂછ્યું: 'હવે અહીં કરવાનું કંઈક બાકી છે કે નહીં?'
યદાશ્રિત્ય ઘટામો ઽસ્ય દાનવસ્ય યુયુત્સવઃ તતો હરિરુવાચેદં વજ્રાયુધમુદારધીઃ
'આ દૈત્ય સામે યુદ્ધ કરવા માટે આપણે શેના આધાર પર પ્રયત્ન કરીએ?' ત્યારે ઉદારમન વજ્રધારી હરિએ આ રીતે કહ્યું.
ન સાંપ્રતં રણસ્ત્યાજ્યસ્ ત્વયા કાતરભૈરવઃ વર્ધસ્વાશુ મહામાયાં પુરંદર રિપું પ્રતિ
'હવે ડરથી યુદ્ધ છોડવાનું નથી, હે પુરંદર. તું ઝડપથી પોતાની મહામાયાને દુશ્મન સામે મજબૂત કર.'
મયૈષ લક્ષિતો દૈત્યો ઽધિષ્ઠિતઃ પ્રાપ્તપૌરુષઃ મા શક્ર મોહમાગચ્છ ક્ષિપ્રમસ્ત્રં સ્મર પ્રભો
'હું આ દૈત્યને ઓળખી લીધો છે, એ મારા વશમાં અને શક્તિશાળી થયો છે. હે શક્ર, તું મોહમાં ન પડ, તું જલદી પોતાનું અસ્ત્ર સ્મરણ કર.'
તતઃ શક્રઃ પ્રકુપિતો દાનવં પ્રતિ દેવરાટ્ નારાયણાસ્ત્રં પ્રયતો મુમોચાસુરવક્ષસિ
પછી દેવરાજ શક્ર દૈત્ય સામે ક્રોધથી ભરાઈ, એકાગ્ર મનથી આસુરના છાતી પર નારાયણ અસ્ત્ર છોડ્યું.
તતો નારાયણાસ્ત્રં તત્ પપાતાસુરવક્ષસિ મહાસ્ત્રભિન્નહૃદયઃ સુસ્રાવ રુધિરં ચ સઃ
એ નારાયણ અસ્ત્ર દૈત્યના છાતી પર વાગ્યું; મહાઅસ્ત્રથી તેનું હૃદય ભેદાઈ ગયું અને લોહી વહાવા લાગ્યું.
રણાગારમિવોદ્ગારં તત્યાજાસુરનન્દનઃ તદસ્ત્રતેજસા તસ્ય રૂપં દૈત્યસ્ય નાશિતમ્
દૈત્યપુત્ર યુદ્ધભૂમિ છોડતો જતો રહ્યો; એ અસ્ત્રની શક્તિથી દૈત્યનું રૂપ નાશ પામ્યું.
તતશ્ચાન્તર્દધે દૈત્યો વિયત્યનુપલક્ષિતઃ ગગનસ્થઃ સ દૈત્યેન્દ્રઃ શસ્ત્રાસનમતીન્દ્રિયમ્
પછી દૈત્ય આકાશમાં અજ્ઞાત રીતે અદૃશ્ય થઈ ગયો; એ દૈત્યરાજ આકાશમાં રહી, શસ્ત્રો અને ઇન્દ્રિયોથી અજ્ઞેય બની ગયો.
મુમોચ સુરસૈન્યાનાં સંહારે કારણં પરમ્ પ્રાસાન્પરશ્વધાંશ્ચક્રાન્ બાણાન્વજ્રાન્સમુદ્ગરાન્
તે દાનવે દેવતાઓની સેના પર વિનાશનું પરમ કારણ છોડ્યું—ભાલા, કુહાડા, ચક્ર, તીરો, વજ્ર અને ગદા વરસાવ્યાં.
કુઠારાન્સહ ખડ્ગૈશ્ચ ભિન્દિપાલાનયોગુડાન્ વવર્ષ દાનવો રૌદ્રો હ્ય્ અબન્ધ્યાનક્ષયાનપિ
તે ભયાનક દાનવે કુહાડા, તલવાર, ભાલા, ગાદા અને અનંત શસ્ત્રો વરસાવ્યાં, જે ક્યારેય નિષ્ફળ ન જતાં અને ખૂટતાં પણ નહોતાં.
તૈરસ્ત્રૈર્દાનવૈર્મુક્તૈર્ દેવાનીકેષુ ભીષણૈઃ બાહુભિર્ધરણિઃ પૂર્ણા શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ
દેવતાઓની પાંતિઓ પર દાનવો દ્વારા ફેંકાયેલા એ ભયાનક શસ્ત્રોથી ધરતી હાથ અને કુંડલવાળા માથાંઓથી ભરાઈ ગઈ.
ઊરુભિર્ ગજહસ્તાભૈઃ કરીન્દ્રૈર્વાચલોપમૈઃ ભગ્નેષાદણ્ડચક્રાક્ષૈ રથૈઃ સારથિભિઃ સહ
હાથીના સુંડ જેવી જાંઘો, પર્વત જેવા મહાન હાથીઓ, તૂટી ગયેલા રથો, ભાંગેલા દંડ અને ચક્રો, અને રથચાલકો સાથે ધરતી છવાઈ ગઈ.
દુઃસંચારાભવત્પૃથ્વી માંસશોણિતકર્દમા રુધિરૌઘહ્રદાવર્તા શવરાશિશિલોચ્ચયૈઃ
ધરતી પર માંસ અને લોહીથી કાદવ બની ગયો, લોહીના પ્રવાહો વહેવા લાગ્યા, અને મૃતદેહો તથા હાડકાંના ઢગલાંથી રસ્તો અપરિચલિત બની ગયો.
કબન્ધનૃત્યસંકુલે સ્રવદ્વસાસ્રકર્દમે જગત્ત્રયોપસંહૃતૌ સમે સમસ્તદેહિનામ્ શૃગાલગૃધ્રવાયસાઃ પરં પ્રમોદમાદધુઃ ક્વચિદ્વિકૃષ્ટલોચનઃ શવસ્ય રૌતિ વાયસઃ
કબંધ દેહો નાચતા, લોહીથી ભીંજાયેલા કપડાંઓ વચ્ચે, ત્રણેય લોકના સર્વ જીવોના વિનાશ સમયે શિયાળ, ગૃધ્ર અને કાગડા ખૂબ આનંદિત થયા; ક્યાંક કોઈ કાગડો મૃતદેહ પરથી આંખ ખેંચી ચીસો પાડતો હતો.
વિકૃષ્ટપીવરાન્ત્રકાઃ પ્રયાન્તિ જમ્બુકાઃ ક્વચિત્ ક્વચિત્સ્થિતો ઽતિભીષણઃ શ્વચઞ્ચુચર્વિતો બકઃ મૃતસ્ય માંસમાહરઞ્છ્વજાતયશ્ચ સંસ્થિતાઃ ક્વચિદ્વૃકો ગજાસૃજં પપૌ નિલીયતાન્ત્રતઃ
ક્યાંક શિયાળે જાડા આંતરડાં ખેંચી લઈ જતાં, ક્યાંક ભયાનક બગલો કુતરા દ્વારા ખાધેલા મૃતદેહને ચાવી રહ્યો હતો; કુતરા એકઠા થઈ માંસ ખાઈ રહ્યા હતા; ક્યાંક વરુ ઘૂપચૂપ હાથીનું લોહી પી રહ્યો હતો.
ક્વચિત્ તુરંગમણ્ડલી વિકૃષ્યતે શ્વજાતિભિઃ ક્વચિત્પિશાચજાતકૈઃ પ્રપીતશોણિતાસવૈઃ સ્વકામિનીયુતૈર્દ્રુતં પ્રમોદમત્તસંભ્રમૈર્ મમૈતદાનયાનનં ખુરો ઽયમસ્તુ મે પ્રિયઃ
ક્યાંક ઘોડાની ગોળાઈ કુતરાઓ ખેંચી લઈ જાય છે; ક્યાંક પિશાચો પોતાની પ્રિય સાથે લોહી પીધું અને આનંદમાં દોડતા કહે છે: 'આ ખુર મને મળે, એ મારો પ્રિય છે!'
કરો ઽયમબ્જસંનિભો મમાસ્તુ કર્ણપૂરકઃ સરોષમીક્ષતે ઽપરા વપાં વિના પ્રિયં તદા પરા પ્રિયા હ્યવાપ યદ્ભૃતોષ્ણશોણિતાસવં વિકૃષ્ય શવચર્મ તત્પ્રબદ્ધસાન્દ્રપલ્લવમ્
'આ કમળ જેવા હાથ મને કાનની વાણી બને!' બીજું કોઈ ગુસ્સાથી પોતાના પ્રિય વગરના દેહને જુએ છે; બીજી, પોતાના પ્રિયને પામી, ગરમ લોહી પીધું અને મૃતદેહની ચામડીને જાડા પાંદડાંથી બાંધ્યું.
ચકાર યક્ષકામિની તરું કુઠારપાટિતં ગજસ્ય દન્તમાત્મજં પ્રગૃહ્ય કુમ્ભસંપુટમ્ વિપાટ્ય મૌક્તિકં પરં પ્રિયપ્રસાદમિચ્છતે સમાંસશોણિતાસવં પપુશ્ચ યક્ષરાક્ષસાઃ
એક યક્ષકન્યાએ કાપેલા વૃક્ષને વૃક્ષ બનાવી, હાથીનો દાંત પોતાના બાળક તરીકે પકડી, અને ઘડાને ફાડી, પોતાના પ્રિય માટે મોતી શોધી કાઢ્યો; યક્ષ અને રાક્ષસોએ માંસ અને લોહી સાથે પીધું.
મૃતાશ્વકેશવાસિતં રસં પ્રગૃહ્ય પાણિના પ્રિયાવિમુક્તજીવિતં સમાનયાસૃગાસવમ્ ન પથ્યતાં પ્રયાતિ મે ગતં શ્મશાનગોચરં નરસ્ય તજ્જહાત્યસૌ પ્રશસ્ય કિંનરાનનમ્
મૃત ઘોડાના વાળમાંથી રસ હાથમાં લઈને, તેણે પોતાના પ્રિયના લોહીનું દારૂ લાવ્યું, જેનું જીવન છૂટી ગયું હતું; 'આ વ્યર્થ ન જાય, મારા સુધી આવે, સ્મશાનમાં ગયેલું આ મનુષ્યનું મુખ પ્રશંસનીય છે,' એમ કહ્યું.
સ નાગ એષ નો ભયં દધાતિ મુક્તજીવિતો ન દાનવસ્ય શક્યતે મયા તદેકયાનનમ્ ઇતિ પ્રિયાય વલ્લભા વદન્તિ યક્ષયોષિતઃ પરે કપાલપાણયઃ પિશાચયક્ષરાક્ષસાઃ
'આ સાપ અમને ડરાવતો નથી, કારણ કે તેનું જીવન છૂટી ગયું છે; હું એકલી એ દાનવના એકમાત્ર મુખને વશ કરી શકતી નથી,' એમ યક્ષ સ્ત્રીઓ પોતાના પ્રિયને કહે છે; બીજાં, ખોપરી હાથમાં લઈને, પિશાચ, યક્ષ અને રાક્ષસ હતા.
વદન્તિ દેહિ દેહિ મે મમાતિભક્ષ્યચારિણઃ પરે ઽવતીર્ય શોણિતાપગાસુ ધૌતમૂર્તયા પિતૄન્ પ્રતર્પ્ય દેવતાઃ સમર્ચયન્તિ ચામિષૈર્ ગજોડુપે સુસંસ્થિતાસ્તરન્તિ શોણિતં હ્રદમ્
'મને આપો, મને આપો, હું બહુ ભૂખી છું!' એમ બધી બાજુથી બોલાવા લાગ્યા; બીજાં લોહીના નદીઓમાં જઈ શરીર ધોઈ, પિતૃઓને તૃપ્ત કરી, દેવતાઓને માંસના ભોગથી પૂજ્યા; સારી રીતે ઉભેલા હાથીઓ લોહીના તળાવને પાર ગયા.
ઇતિ પ્રગાઢસંકટે સુરાસુરે સુસંગરે ભયં સમુઝ્ય દુર્જયા ભટાઃ સ્ફુટન્તિ માનિનઃ
આ રીતે દેવ અને દાનવ વચ્ચેની ઘમાસાણ અને ભયજનક યુદ્ધમાં, ગર્વીલા વીરો ડર અને અપરાજિત શક્તિથી તૂટી પડ્યા.
તત શક્રો ધનેશશ્ચ વરુણઃ પવનો ઽનલઃ યમો ઽપિ નિરૃતિશ્ચાપિ દિવ્યાસ્ત્રાણિ મહાબલાઃ
પછી ઇન્દ્ર, કુબેર, વરુણ, પવન, અગ્નિ, યમ અને નિૃતિ—આ બધા મહાબળીઓએ પોતાના દિવ્ય શસ્ત્રો છોડ્યા.
આકાશે મુમુચુઃ સર્વે દાનવાનભિસંધ્ય તે અસ્ત્રાણિ વ્યર્થતાં જગ્મુર્ દેવાનાં દાનવાન્પ્રતિ
બધાએ આકાશમાંથી દાનવો પર શસ્ત્રો ફેંક્યા, પણ એ શસ્ત્રો દેવતાઓ માટે દાનવો સામે નિષ્ફળ રહ્યા.