સ તૈર્બાણૈરભિહતો મહિષો ઽચલસંનિભઃ પરિવર્તિતકાયો ઽધઃ પપાત ન મમાર ચ
તે તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થયેલો મહિષાસુર, પહાડ જેવો ભારે, લથડીને નીચે પડ્યો, પણ મર્યો નહીં.
મહિષં પતિતં દૃષ્ટ્વા ભૂમૌ પ્રોવાચ કેશવઃ મહિષાસુર મત્તસ્ત્વં વધં નાસ્ત્રૈરિહાર્હસિ
ભૂમિ પર પડેલો મહિષા જોઈને, કેશવએ કહ્યું: 'મહિષાસુર, તું મદમાં છે; અહીં તારો શસ્ત્રોથી મૃત્યુ થવો યોગ્ય નથી.'
યોષિદ્વધ્યઃ પુરોક્તો ઽસિ સાક્ષાત્કમલયોનિના ઉત્તિષ્ઠ જીવિતં રક્ષ ગચ્છાસ્માત્સંગરાદ્દ્રુતમ્
કમલથી જન્મેલા બ્રહ્માએ પહેલેથી જ કહ્યું છે કે તારો અંત સ્ત્રીના હાથેથી થશે; હવે ઊઠ, જીવ બચાવ અને આ યુદ્ધમાંથી તરત જ નીકળી જા.
તસ્મિન્પરાઙ્મુખે દૈત્યે મહિષે શુમ્ભદાનવઃ સંદષ્ટૌષ્ઠપુટઃ કોપાદ્ ભ્રુકુટીકુટિલાનનઃ
મહિષાસુર પાછો ફરતો હતો ત્યારે, શુમ્ભ દાનવ ગુસ્સામાં હોઠ દાંતથી દબાવી રહ્યો હતો અને ભ્રૂકુટિ ચડાવી મોઢું વાંકું કરી રહ્યો હતો.
નિર્મથ્ય પાણિના પાણિં ધનુરાદાય ભૈરવમ્ સજ્યં ચકાર સ ધનુઃ શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્
એણે પોતાના હાથને મજબૂતીથી દબાવી, ભયાનક ધનુષ્ય હાથમાં લીધું, તેને તાણ્યું અને સાપ જેવાં ઝેરી બાણો તૈયાર કર્યા.
સ ચિત્રયોધી દૃઢમુષ્ટિપાતસ્ તતસ્તુ વિષ્ણું ગરુડં ચ દૈત્યઃ બાણૈર્જ્વલદ્વહ્નિશિખાનિકાશૈઃ ક્ષિપ્તૈરસંખ્યૈઃ પરિઘાતહીનૈઃ
એ કૌશલ્યવાન યોદ્ધાએ મજબૂત પકડીને, પછી વિષ્ણુ અને ગરુડ પર અગણિત બાણો વરસાવ્યા, જે અગ્નિની જ્વાળાઓ જેવી તેજસ્વી અને અચૂક હતી.
વિષ્ણુશ્ચ દૈત્યેન્દ્રશરાહતો ઽપિ ભુશુણ્ડિમાદાય કૃતાન્તતુલ્યામ્ તયા ભુશુણ્ડ્યા ચ પિપેષ મેષં શુમ્ભસ્ય પત્ત્રં ધરણીધરાભમ્
દૈત્યરાજાના બાણોથી ઘાયલ થયેલા વિષ્ણુએ, મૃત્યુ જેવો ભયાનક ગદા ઉપાડી, એ ગદાથી શુમ્ભના પહાડ જેવા વજ્રકવચ પર ઘાત કર્યો.
તસ્માદવપ્લુત્ય હતાચ્ચ મેષાદ્ ભૂભૌ પદાતિઃ સ તુ દૈત્યનાથઃ તતો મહીસ્થસ્ય હરિઃ શરૌઘાન્ મુમોચ કાલાનલતુલ્યભાસઃ
મરેલા મેષ અને કવચમાંથી છટકી, દૈત્યપતિ જમીન પર ઊભો રહ્યો; ત્યારબાદ હરિએ જમીન પરથી વિનાશની અગ્નિ જેવી તેજસ્વી બાણોની વર્ષા કરી.
શરૈસ્ત્રિભિસ્તસ્ય ભુજં બિભેદ ષડ્ભિશ્ચ શીર્ષં દશભિશ્ચ કેતુમ્ વિષ્ણુર્વિકૃષ્ટૈઃ શ્રવણાવસાનં દૈત્યસ્ય વિવ્યાધ વિવૃત્તનેત્રઃ
વિષ્ણુએ ત્રણ બાણથી તેનો હાથ, છથી માથું, દસથી ધ્વજ અને તાણેલા ધનુષ્યથી દૈત્યના કાનને ભેદી નાખ્યું, એ સમયે દૈત્યની આંખો ફાટેલી હતી.
સ તેન વિદ્ધો વ્યથિતો બભૂવ દૈત્યેશ્વરો વિસ્રુતશોણિતૌઘઃ તતો ઽસ્ય કિંચિચ્ ચલિતસ્ય ધૈર્યાદ્ ઉવાચ શઙ્ખામ્બુજશાર્ઙ્ગપાણિઃ
આ ઘાવથી દૈત્યરાજ પીડાઈ ગયો, લોહી ધોધની જેમ વહેવા લાગ્યું; થોડો ડગમગતો ત્યારે શંખ, કમળ અને શારંગધનુષ્ય ધારણ કરનાર ભગવાને તેને કહ્યું.
કુમારિવધ્યો ઽસિ રણં વિમુઞ્ચ શુમ્ભાસુર સ્વલ્પતરૈરહોભિઃ વધં ન મત્તો ઽર્હસિ ચેહ મૂઢ વૃથૈવ કિં યુદ્ધસમુત્સુકો ઽસિ
'તું કન્યાના હાથેથી મરવાનો છે; શુમ્ભ, આ યુદ્ધ છોડ. થોડા જ દિવસોમાં તારો અંત મારા હાથથી થવાનો નથી, મૂર્ખ. વ્યર્થમાં યુદ્ધ માટે આતુર કેમ છે?'
જમ્ભો વચો વિષ્ણુમુખાન્નિશમ્ય નિમિશ્ચ નિષ્પેષ્ટુમિયેષ વિષ્ણુમ્ ગદામથોદ્યમ્ય નિમિઃ પ્રચણ્ડાં જઘાન ગાઢાં ગરુડં શિરસ્તઃ
વિષ્ણુના મોઢેથી આ વચન સાંભળી, નિમિએ વિષ્ણુને ચકનાચૂર કરવાનો ઇરાદો કર્યો અને ભયાનક ગદા ઉંચકી, એ ગદાથી નિમિએ ગરુડના માથા પર જોરદાર ઘા કર્યો.
શુમ્ભો ઽપિ વિષ્ણું પરિઘેણ મૂર્ધ્નિ પ્રમૃષ્ટરત્નૌઘવિચિત્રભાસા તૌ દાનવાભ્યાં વિષમૈઃ પ્રહારૈર્ નિપેતુરુર્વ્યાં ઘનપાવકાભૌ
શુમ્ભે પણ વિષ્ણુના માથા પર રત્નોથી શોભતા પરિઘથી ઘા કર્યો; એ બે દૈત્યોએ કરેલા ભયાનક પ્રહારથી બંને અગ્નિ સમાન વીજવંતી મેઘ જેવાં ધરતી પર પડી ગયા.
તત્કર્મ દૃષ્ટ્વા દિતિજાસ્તુ સર્વે જગર્જુરુચ્ચૈઃ કૃતસિંહનાદાઃ ધનૂંષિ ચાસ્ફોટ્ય સુરાભિઘાતૈર્ વ્યદારયન્ભૂમિમપિ પ્રચણ્ડાઃ વાસાંસિ ચૈવાદુધુવુઃ પરે તુ દધ્મુશ્ચ શઙ્ખાનકગોમુખૌઘાન્
આવી કૃત્ય જોઈને દિતિના બધા દૈત્યોએ ગર્જના કરી, સિંહ જેવો નાદ કર્યો; ધનુષ્યોને જોરથી પિટ્યા, જેથી ધરતી ફાટી ગઈ, કેટલાકે વસ્ત્રો ફફડાવ્યા અને બીજા શંખ, નકારા અને રણભેરી વગાડવા લાગ્યા.
અથ સંજ્ઞામવાપ્યાશુ ગરુડો ઽપિ સકેશવઃ પરાઙ્મુખો રણાત્તસ્માત્ પલાયત મહાજવઃ
પછી, જલદી સંજ્ઞા પરત મેળવી, ગરુડ અને કેશવ બંને યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવી ઝડપથી ભાગી ગયા.
તમાલોક્ય પલાયન્તં વિભ્રષ્ટધ્વજકાર્મુકમ્ હરિં દેવઃ સહસ્રાક્ષો મેને ભગ્નં દુરાહવે
હરિએ ધ્વજ અને ધનુષ્ય ગુમાવી ભાગતો જોઈ, સહસ્રનેત્ર દેવએ તેને ભયાનક યુદ્ધમાં હારેલો માન્યો.
દૈત્યાંશ્ચ મુદિતાન્દૃષ્ટ્વા કર્તવ્યં નાધ્યગચ્છત અથાયાન્નિકટે વિષ્ણોઃ સુરેશઃ પાકશાસનઃ
દૈત્યોએ આનંદિત થયેલા જોઈ, એણે શું કરવું તે સમજાયું નહીં; પછી દેવોના સ્વામી, વજ્રધારી, વિષ્ણુની નજીક આવ્યા.
ઉવાચ ચૈનં મધુરં પ્રોત્સાહપરિબૃંહકમ્ કિમેભિઃ ક્રીડસે દેવ દાનવૈર્દુષ્ટમાનસૈઃ
એણે મીઠા અને ઉત્સાહ વધારતા વચનોથી કહ્યું: 'દેવ, તું આ દુષ્ટ મનવાળા દૈત્યોથી કેમ રમતો રહે છે?'
દુર્જનૈર્લબ્ધરન્ધ્રસ્ય પુરુષસ્ય કુતઃ ક્રિયાઃ શક્તેનોપેક્ષિતો નીચો મન્યતે બલમાત્મનઃ
જ્યારે દુષ્ટ લોકો કોઈ માણસની કમજોરી શોધી કાઢે છે, ત્યારે એ માણસ શું કરી શકે? અને જ્યારે શક્તિશાળી માણસ નબળા માણસને અવગણે છે, ત્યારે એ નબળો પોતાને જ બળવાન માને છે.
તસ્માન્ન નીચં મતિમાન્ દુર્ગહીનં હિ સંત્યજેત્ અથાગ્રેસરસંપત્ત્યા રથિનો જયમાપ્નુયુઃ
એથી, સમજદાર માણસે રક્ષા વગરના નબળા માણસને કદી છોડવો નહીં, કારણ કે જેમ રથચાલકો આગળ રહીને વિજય મેળવે છે, તેમ આગળ રહેવું સફળતા આપે છે.
કસ્તે સખાભવચ્ચાગ્રે હિરણ્યાક્ષવધે વિભો હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો વીર્યશાલી મદોદ્ધતઃ
હે પ્રભુ, હિરણ્યાક્ષના સંહાર સમયે તમારી સાથે આગળ કોણ હતો? હિરણ્યકશિપુ એ મહાબળવાન અને અહંકારી દાનવ હતો.
ત્વાં પ્રાપ્યાપશ્યદસુરો વિષમં સ્મૃતિવિભ્રમમ્ પૂર્વે ઽપ્યતિબલા યે ચ દૈત્યેન્દ્રાઃ સુરવિદ્વિષઃ
જ્યારે એ અસુરે તમને મળ્યા, ત્યારે એણે મુશ્કેલી અને સ્મૃતિભ્રમ અનુભવ્યો; એ પહેલાંના પણ જે દૈત્યરાજા હતા, દેવોને દુશ્મન માનતા, તેઓ પણ એમ જ થયા.
વિનાશમાગતાઃ પ્રાપ્ય શલભા ઇવ પાવકમ્ યુગે યુગે ચ દૈત્યાનાં ત્વમેવાન્તકરો હરે
જેમ પંખા અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જાય છે, તેમ તેઓ વિનાશ પામ્યા; અને દરેક યુગમાં, હે હરિ, તમે જ દૈત્યોના અંતકર્તા છો.
તથૈવાદ્યેહ મગ્નાનાં ભવ વિષ્ણો સુરાશ્રયઃ એવમુક્તસ્તતો વિષ્ણુર્ વ્યવર્ધત મહાભુજઃ
એ જ રીતે, હે વિષ્ણુ, આજે પણ જે દુઃખમાં ડૂબેલા છે, તેમના માટે દેવતાઓનો આશરો બનો; આવું કહેતા, મહાબાહુ વિષ્ણુની શક્તિ વધવા લાગી.
ઋદ્ધ્યા પરમયા યુક્તઃ સર્વભૂતાશ્રયો ઽરિહા અથોવાચ સહસ્રાક્ષં કાલક્ષમમ્ અધોક્ષજઃ
પરમ ઐશ્વર્યથી યુક્ત, સર્વ જીવનો આશરો અને દુશ્મનોના વિનાશક એવા અધોક્ષજએ પછી સહસ્રાક્ષને, જે સમયની રાહ જોવી જાણે છે, એમ કહ્યું.
દૈત્યેન્દ્રાઃ સ્વૈર્વધોપાયૈઃ શક્યા હન્તું હિ નાન્યતઃ દુર્જયસ્તારકો દૈત્યો મુક્ત્વા સપ્તદિનં શિશુમ્
દૈત્યરાજાઓને એમના પોતાના ઉપાયો વડે જ મારો શકાય છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી; તારા નામનો દૈત્ય સાત દિવસના બાળપણ સિવાય અજેય છે.
કશ્ચિત્સ્ત્રીવધ્યતાં પ્રાપ્તો વધે ઽન્યસ્ય કુમારિકા જમ્ભસ્તુ વધ્યતાં પ્રાપ્તો દાનવઃ ક્રૂરવિક્રમઃ
કોઈક સ્ત્રીના હાથે મરવાનો છે; બીજાને કન્યાના હાથે મરવાનો છે; જંભ નામનો ક્રૂર અને ભયાનક દાનવ પણ હવે મારવાનો છે.
તસ્માદ્વીર્યેણ દિવ્યેન જહિ જમ્ભં જગદ્વરમ્ અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં ત્વાં વિના સ તુ દાનવઃ
એથી, દૈવી બળથી જગતને દુઃખ આપનાર જંભને મારો; એ દાનવ તારા સિવાય બીજાને અપ્રાપ્ય છે.
મયા ગુપ્તો રણે જમ્ભં જગત્કણ્ટકમુદ્ધર તદ્વૈકુણ્ઠવચઃ શ્રુત્વા સહસ્રાક્ષો ઽમરારિહા
મારી રક્ષા હેઠળ યુદ્ધમાં જંભ, જે જગતને દુઃખ આપે છે, તેને નાશ કરી નાખ; વૈકુંઠના આ વચન સાંભળી સહસ્રાક્ષ, અમરાઓના દુશ્મન,
સમાદિશત્સુરાન્સર્વાન્ સૈન્યસ્ય રચનાં પ્રતિ યત્સારં સર્વલોકેષુ વીર્યસ્ય તપસો ઽપિ ચ
બધા દેવતાઓને સેના ગોઠવવાની today આપી; જેમ સર્વ લોકમાં બળ અને તપસ્યાનું સાર છે, તેમ બધું એકઠું કર્યું.