વિદ્ધો મર્મસુ દૈત્યેન્દ્રો હરિબાણૈરકમ્પત સ મુહૂર્તં સમાશ્વાસ્ય જગ્રાહ પરિઘં તદા
હરિના બાણો vital સ્થળે વાગ્યા છતાં દૈત્યરાજ અડગ રહ્યો; થોડો સમય શાંત થઈ, પછી તેણે પોતાનો ભારે લોખંડનો ગદો પકડી લીધો.
જઘ્ને જનાર્દનં ચાપિ પરિઘેણાગ્નિવર્ચસા વિષ્ણુસ્તેન પ્રહારેણ કિંચિદાઘૂર્ણિતો ઽભવત્
દૈત્યએ અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતો ગદો લઈને જનાર્દનને ઘા કર્યો; એ પ્રહારે વિષ્ણુ થોડા હલાઈ ગયા.
તતઃ ક્રોધવિવૃત્તાક્ષો ગદાં જગ્રાહ માધવઃ મથનં સરથં રોષાન્ નિષ્પિપેષાથ રોષતઃ
પછી માધવના આંખો ક્રોધથી ફાટ્યા, તેણે પોતાની ગદા પકડી અને ગુસ્સામાં મથન અને તેના રથને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા.
સ પપાતાથ દૈત્યેન્દ્રઃ ક્ષયકાલે ઽચલો યથા તસ્મિન્નિપતિતે ભૂમૌ દાનવે વીર્યશાલિનિ
પછી દૈત્યરાજ એ રીતે ધરાશાયી થયો જેમ કે સમય પુરો થતાં કોઈ પહાડ ધરતી પર પડી જાય; એ શક્તિશાળી દૈત્ય જમીન પર પડ્યો ત્યારે,
અવસાદં યયુર્દૈત્યાઃ કર્દમે કરિણો યથા તતસ્તેષુ વિપન્નેષુ દાનવેષ્વતિમાનિષુ
દૈત્યોએ મનથી હાર માની, જેમ કે કાદવમાં ફસાયેલા હાથીઓ; અને જ્યારે એ અહંકારી દૈતો હારી ગયા,
પ્રકોપાદ્રક્તનયનો મહિષો દાનવેશ્વરઃ પ્રત્યુદ્યયૌ હરિં રૌદ્રઃ સ્વબાહુબલમાસ્થિતઃ
ત્યારે દૈત્યોના રાજા મહિષ, ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને, પોતાનો જ બળ પર વિશ્વાસ રાખી, ભયાનક રૂપે હરિ સામે આગળ વધ્યો.
તીક્ષ્ણધારેણ શૂલેન મહિષો હરિમર્દયન્ શક્ત્યા ચ ગરુડં વીરો મહિષો ઽભ્યહનદ્ધૃદિ
તીક્ષ્ણ ધારવાળા શૂળથી મહિષે હરિને ઘાયલ કર્યા, અને શક્તિ વડે મહિષે ગરુડના છાતી પર ઘા કર્યો.
તતો વ્યાવૃત્ય વદનં મહાચલગુહાનિભમ્ ગ્રસ્તુમૈચ્છદ્રણે દૈત્યઃ સ ગરુત્મન્તમચ્યુતમ્
પછી દૈત્યએ પોતાનું મોટું મોઢું પહાડની ગુફા જેવું ખોલીને, યુદ્ધમાં અચલ એવા ગરુડને ગળી જવાનો પ્રયાસ કર્યો.
અથાચ્યુતો ઽપિ વિજ્ઞાય દાનવસ્ય ચિકીર્ષિતમ્ વદનં પૂરયામાસ દિવ્યૈરસ્ત્રૈર્મહાબલઃ
પણ અચ્યુતએ દૈત્યની ઈચ્છા જાણી, પોતાની મહાન શક્તિથી દૈત્યના મોઢામાં દૈવી અસ્ત્રો ભરી દીધા.
મહિષસ્યાથ સસૃજે બાણૌઘં ગરુડધ્વજઃ પિધાય વદનં દિવ્યૈર્ દિવ્યાસ્ત્રપરિમન્ત્રિતૈઃ
પછી ગરુડધ્વજ વિષ્ણુએ મહિષ પર બાણોની માવઠ છોડી, અને દૈવી મંત્રોથી સંસ્કૃત અસ્ત્રોથી તેનું મોઢું બંધ કરી દીધું.
સ તૈર્બાણૈરભિહતો મહિષો ઽચલસંનિભઃ પરિવર્તિતકાયો ઽધઃ પપાત ન મમાર ચ
તે તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થયેલો મહિષાસુર, પહાડ જેવો ભારે, લથડીને નીચે પડ્યો, પણ મર્યો નહીં.
મહિષં પતિતં દૃષ્ટ્વા ભૂમૌ પ્રોવાચ કેશવઃ મહિષાસુર મત્તસ્ત્વં વધં નાસ્ત્રૈરિહાર્હસિ
ભૂમિ પર પડેલો મહિષા જોઈને, કેશવએ કહ્યું: 'મહિષાસુર, તું મદમાં છે; અહીં તારો શસ્ત્રોથી મૃત્યુ થવો યોગ્ય નથી.'
યોષિદ્વધ્યઃ પુરોક્તો ઽસિ સાક્ષાત્કમલયોનિના ઉત્તિષ્ઠ જીવિતં રક્ષ ગચ્છાસ્માત્સંગરાદ્દ્રુતમ્
કમલથી જન્મેલા બ્રહ્માએ પહેલેથી જ કહ્યું છે કે તારો અંત સ્ત્રીના હાથેથી થશે; હવે ઊઠ, જીવ બચાવ અને આ યુદ્ધમાંથી તરત જ નીકળી જા.
તસ્મિન્પરાઙ્મુખે દૈત્યે મહિષે શુમ્ભદાનવઃ સંદષ્ટૌષ્ઠપુટઃ કોપાદ્ ભ્રુકુટીકુટિલાનનઃ
મહિષાસુર પાછો ફરતો હતો ત્યારે, શુમ્ભ દાનવ ગુસ્સામાં હોઠ દાંતથી દબાવી રહ્યો હતો અને ભ્રૂકુટિ ચડાવી મોઢું વાંકું કરી રહ્યો હતો.
નિર્મથ્ય પાણિના પાણિં ધનુરાદાય ભૈરવમ્ સજ્યં ચકાર સ ધનુઃ શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્
એણે પોતાના હાથને મજબૂતીથી દબાવી, ભયાનક ધનુષ્ય હાથમાં લીધું, તેને તાણ્યું અને સાપ જેવાં ઝેરી બાણો તૈયાર કર્યા.
સ ચિત્રયોધી દૃઢમુષ્ટિપાતસ્ તતસ્તુ વિષ્ણું ગરુડં ચ દૈત્યઃ બાણૈર્જ્વલદ્વહ્નિશિખાનિકાશૈઃ ક્ષિપ્તૈરસંખ્યૈઃ પરિઘાતહીનૈઃ
એ કૌશલ્યવાન યોદ્ધાએ મજબૂત પકડીને, પછી વિષ્ણુ અને ગરુડ પર અગણિત બાણો વરસાવ્યા, જે અગ્નિની જ્વાળાઓ જેવી તેજસ્વી અને અચૂક હતી.
વિષ્ણુશ્ચ દૈત્યેન્દ્રશરાહતો ઽપિ ભુશુણ્ડિમાદાય કૃતાન્તતુલ્યામ્ તયા ભુશુણ્ડ્યા ચ પિપેષ મેષં શુમ્ભસ્ય પત્ત્રં ધરણીધરાભમ્
દૈત્યરાજાના બાણોથી ઘાયલ થયેલા વિષ્ણુએ, મૃત્યુ જેવો ભયાનક ગદા ઉપાડી, એ ગદાથી શુમ્ભના પહાડ જેવા વજ્રકવચ પર ઘાત કર્યો.
તસ્માદવપ્લુત્ય હતાચ્ચ મેષાદ્ ભૂભૌ પદાતિઃ સ તુ દૈત્યનાથઃ તતો મહીસ્થસ્ય હરિઃ શરૌઘાન્ મુમોચ કાલાનલતુલ્યભાસઃ
મરેલા મેષ અને કવચમાંથી છટકી, દૈત્યપતિ જમીન પર ઊભો રહ્યો; ત્યારબાદ હરિએ જમીન પરથી વિનાશની અગ્નિ જેવી તેજસ્વી બાણોની વર્ષા કરી.
શરૈસ્ત્રિભિસ્તસ્ય ભુજં બિભેદ ષડ્ભિશ્ચ શીર્ષં દશભિશ્ચ કેતુમ્ વિષ્ણુર્વિકૃષ્ટૈઃ શ્રવણાવસાનં દૈત્યસ્ય વિવ્યાધ વિવૃત્તનેત્રઃ
વિષ્ણુએ ત્રણ બાણથી તેનો હાથ, છથી માથું, દસથી ધ્વજ અને તાણેલા ધનુષ્યથી દૈત્યના કાનને ભેદી નાખ્યું, એ સમયે દૈત્યની આંખો ફાટેલી હતી.
સ તેન વિદ્ધો વ્યથિતો બભૂવ દૈત્યેશ્વરો વિસ્રુતશોણિતૌઘઃ તતો ઽસ્ય કિંચિચ્ ચલિતસ્ય ધૈર્યાદ્ ઉવાચ શઙ્ખામ્બુજશાર્ઙ્ગપાણિઃ
આ ઘાવથી દૈત્યરાજ પીડાઈ ગયો, લોહી ધોધની જેમ વહેવા લાગ્યું; થોડો ડગમગતો ત્યારે શંખ, કમળ અને શારંગધનુષ્ય ધારણ કરનાર ભગવાને તેને કહ્યું.
કુમારિવધ્યો ઽસિ રણં વિમુઞ્ચ શુમ્ભાસુર સ્વલ્પતરૈરહોભિઃ વધં ન મત્તો ઽર્હસિ ચેહ મૂઢ વૃથૈવ કિં યુદ્ધસમુત્સુકો ઽસિ
'તું કન્યાના હાથેથી મરવાનો છે; શુમ્ભ, આ યુદ્ધ છોડ. થોડા જ દિવસોમાં તારો અંત મારા હાથથી થવાનો નથી, મૂર્ખ. વ્યર્થમાં યુદ્ધ માટે આતુર કેમ છે?'
જમ્ભો વચો વિષ્ણુમુખાન્નિશમ્ય નિમિશ્ચ નિષ્પેષ્ટુમિયેષ વિષ્ણુમ્ ગદામથોદ્યમ્ય નિમિઃ પ્રચણ્ડાં જઘાન ગાઢાં ગરુડં શિરસ્તઃ
વિષ્ણુના મોઢેથી આ વચન સાંભળી, નિમિએ વિષ્ણુને ચકનાચૂર કરવાનો ઇરાદો કર્યો અને ભયાનક ગદા ઉંચકી, એ ગદાથી નિમિએ ગરુડના માથા પર જોરદાર ઘા કર્યો.
શુમ્ભો ઽપિ વિષ્ણું પરિઘેણ મૂર્ધ્નિ પ્રમૃષ્ટરત્નૌઘવિચિત્રભાસા તૌ દાનવાભ્યાં વિષમૈઃ પ્રહારૈર્ નિપેતુરુર્વ્યાં ઘનપાવકાભૌ
શુમ્ભે પણ વિષ્ણુના માથા પર રત્નોથી શોભતા પરિઘથી ઘા કર્યો; એ બે દૈત્યોએ કરેલા ભયાનક પ્રહારથી બંને અગ્નિ સમાન વીજવંતી મેઘ જેવાં ધરતી પર પડી ગયા.
તત્કર્મ દૃષ્ટ્વા દિતિજાસ્તુ સર્વે જગર્જુરુચ્ચૈઃ કૃતસિંહનાદાઃ ધનૂંષિ ચાસ્ફોટ્ય સુરાભિઘાતૈર્ વ્યદારયન્ભૂમિમપિ પ્રચણ્ડાઃ વાસાંસિ ચૈવાદુધુવુઃ પરે તુ દધ્મુશ્ચ શઙ્ખાનકગોમુખૌઘાન્
આવી કૃત્ય જોઈને દિતિના બધા દૈત્યોએ ગર્જના કરી, સિંહ જેવો નાદ કર્યો; ધનુષ્યોને જોરથી પિટ્યા, જેથી ધરતી ફાટી ગઈ, કેટલાકે વસ્ત્રો ફફડાવ્યા અને બીજા શંખ, નકારા અને રણભેરી વગાડવા લાગ્યા.
અથ સંજ્ઞામવાપ્યાશુ ગરુડો ઽપિ સકેશવઃ પરાઙ્મુખો રણાત્તસ્માત્ પલાયત મહાજવઃ
પછી, જલદી સંજ્ઞા પરત મેળવી, ગરુડ અને કેશવ બંને યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવી ઝડપથી ભાગી ગયા.
તમાલોક્ય પલાયન્તં વિભ્રષ્ટધ્વજકાર્મુકમ્ હરિં દેવઃ સહસ્રાક્ષો મેને ભગ્નં દુરાહવે
હરિએ ધ્વજ અને ધનુષ્ય ગુમાવી ભાગતો જોઈ, સહસ્રનેત્ર દેવએ તેને ભયાનક યુદ્ધમાં હારેલો માન્યો.
દૈત્યાંશ્ચ મુદિતાન્દૃષ્ટ્વા કર્તવ્યં નાધ્યગચ્છત અથાયાન્નિકટે વિષ્ણોઃ સુરેશઃ પાકશાસનઃ
દૈત્યોએ આનંદિત થયેલા જોઈ, એણે શું કરવું તે સમજાયું નહીં; પછી દેવોના સ્વામી, વજ્રધારી, વિષ્ણુની નજીક આવ્યા.
ઉવાચ ચૈનં મધુરં પ્રોત્સાહપરિબૃંહકમ્ કિમેભિઃ ક્રીડસે દેવ દાનવૈર્દુષ્ટમાનસૈઃ
એણે મીઠા અને ઉત્સાહ વધારતા વચનોથી કહ્યું: 'દેવ, તું આ દુષ્ટ મનવાળા દૈત્યોથી કેમ રમતો રહે છે?'
દુર્જનૈર્લબ્ધરન્ધ્રસ્ય પુરુષસ્ય કુતઃ ક્રિયાઃ શક્તેનોપેક્ષિતો નીચો મન્યતે બલમાત્મનઃ
જ્યારે દુષ્ટ લોકો કોઈ માણસની કમજોરી શોધી કાઢે છે, ત્યારે એ માણસ શું કરી શકે? અને જ્યારે શક્તિશાળી માણસ નબળા માણસને અવગણે છે, ત્યારે એ નબળો પોતાને જ બળવાન માને છે.
તસ્માન્ન નીચં મતિમાન્ દુર્ગહીનં હિ સંત્યજેત્ અથાગ્રેસરસંપત્ત્યા રથિનો જયમાપ્નુયુઃ
એથી, સમજદાર માણસે રક્ષા વગરના નબળા માણસને કદી છોડવો નહીં, કારણ કે જેમ રથચાલકો આગળ રહીને વિજય મેળવે છે, તેમ આગળ રહેવું સફળતા આપે છે.