તાડયામાસ ગદયા દયામુત્સૃજ્ય પાશભૃત્ સ તુ તેન પ્રહારેણ સ્રોતોભિઃ ક્ષતજં વમન્
પાશધારી વરુણે દૈત્યના બાંધેલા હાથ હોવા છતાં, દયા વિના ગદાથી પ્રહાર કર્યો; એ ઘા થી તેના ઘા માંથી લોહી ઉગળી પડ્યું.
દધાર રૂપં મેઘસ્ય વિદ્યુન્માલાલતાવૃતમ્ તદવસ્થાગતં દૃષ્ટ્વા કુજમ્ભં મહિષાસુરઃ
પછી તેણે વીજળીની માળા વડે શોભતા મેઘ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું; એ સ્થિતિમાં કુજંભને જોઈને મહિષાસુરે—
વ્યાવૃત્તવદને ઽગાધે ગ્રસ્તુમૈચ્છત્ સુરાવુભૌ નિરૃતિં વરુણં ચૈવ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રોત્કટાનનઃ
વિશાળ ખોલેલા મોઢા અને ભયાનક તીક્ષ્ણ દાંત સાથે, બંને દેવો નિૃતિ અને વરુણને ગળી જવાની ઈચ્છા કરી.
તાવભિપ્રાયમાલક્ષ્ય તસ્ય દૈત્યસ્ય દૂષિતમ્ ત્યક્ત્વા રથપથં ભીતૌ મહિષસ્યાતિરંહસા
દૈત્યની દુષ્ટ ઈચ્છા જાણી, મહિષાની પ્રચંડતા થી ડરીને, બંને રથમાર્ગ છોડી ભાગી ગયા.
ભૃશં દ્રુતૌ જવાદ્ દિગ્ભ્યામ્ ઉભાભ્યાં ભયવિહ્વલૌ જગામ નિરૃતિઃ ક્ષિપ્રં શરણં પાકશાસનમ્
ભયથી વ્યાકુળ થઈ, બંને અલગ-અલગ દિશામાં ઝડપથી દોડ્યા; નિૃતિ તો તરત જ પાકશાસન ઇન્દ્રના આશ્રયે ગયો.
ક્રુદ્ધસ્તુ મહિષો દૈત્યો વરુણં સમભિદ્રુતઃ તમન્તકમુખાસક્તમ્ આલોક્ય હિમવદ્દ્યુતિઃ
પણ ક્રોધિત દૈત્ય મહિષાએ વરુણ પર આક્રમણ કર્યું; તેને મૃત્યુ સાથે જોડાયેલો અને હિમાલય જેવી તેજસ્વી અવસ્થામાં જોઈને—
ચક્રે સોમાસ્ત્રનિઃસૃષ્ટં હિમસંઘાતકણ્ટકમ્ વાયવ્યં ચાસ્ત્રમતુલં ચન્દ્રશ્ચક્રે દ્વિતીયકમ્
સોમદેવે હિમથી ભરેલું, બરફના કાંટાવાળું શસ્ત્ર છોડ્યું; અને બીજું, અપ્રતિમ વાયુશસ્ત્ર પણ તૈયાર કર્યું.
વાયુના તેન ચન્દ્રેણ સંશુષ્કેણ હિમેન ચ વ્યથિતા દાનવાઃ સર્વે શીતોચ્છિન્ના વિપૌરુષાઃ
એ વાયુ, ચાંદણી અને તીવ્ર ઠંડીથી બધા દૈત્યો પીડાઈ ગયા; ઠંડીના ઘા થી તેમનું બળ તૂટી ગયું.
ન શેકુશ્ચલિતું પદ્ભ્યાં નાસ્ત્રાણ્યાદાતુમેવ ચ મહાહિમનિપાતેન શસ્ત્રૈશ્ચન્દ્રપ્રચોદિતૈઃ
મહાન બળથી અને ચંદ્ર દ્વારા સંચાલિત શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયેલા તેઓ પગે ઊભા રહી શક્યા નહીં કે પોતાના હથિયારો પણ ઉઠાવી શક્યા નહીં.
ગાત્રાણ્યસુરસૈન્યાનામ્ અદહ્યન્ત સમન્તતઃ મહિષો નિષ્પ્રયત્નસ્તુ શીતેનાકમ્પિતાનનઃ
અસુર સેના ના શરીરો સર્વત્ર સળગી રહ્યા હતા; પણ મહિષ, થાકેલો, ઠંડામાં અડગ બેઠો રહ્યો, તેનું મુખ અચળ હતું.
કક્ષાવાલમ્બ્ય પાણિભ્યામ્ ઉપવિષ્ટો હ્યધોમુખઃ સર્વે તે નિષ્પ્રતીકારા દૈત્યાશ્ચન્દ્રમસા જિતાઃ
પાંજરે હાથ રાખી, માથું નીચે કરી બેઠેલા, બધા દૈત્ય ચંદ્રથી પરાસ્ત થઈ નિષ્ક્રિય થઈ ગયા.
રણેચ્છાં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા તસ્થુસ્તે જીવિતાર્થિનઃ તત્રાબ્રવીત્કાલનેમિર્ દૈત્યાન્કોપેન દીપિતઃ
યુદ્ધની ઈચ્છા છોડી, તેઓ દૂર ઊભા રહ્યા, હવે માત્ર જીવતા રહેવાની આશા રાખતા; ત્યારે કાલનેમિ ગુસ્સાથી દૈત્યોએ કહ્યું.
ભો ભોઃ શૃઙ્ગારિણઃ શરાઃ સર્વે શસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ એકૈકો ઽપિ જગત્સર્વં શક્તસ્તુલયિતું ભુજૈઃ
'હે શૃંગધારી વીરો, તમે બધા શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર ચલાવવામાં નિપુણ છો; દરેક જણ પોતાના બળથી આખું જગત સંભાળી શકે છે.'
એકૈકો ઽપિ ક્ષમો ગ્રસ્તું જગત્સર્વં ચરાચરમ્ એકૈકસ્યાપિ પર્યાપ્તા ન સર્વે ઽપિ દિવૌકસઃ
'દરેક જણ ચાલતું અને અચળ આખું જગત ગળી શકે છે; એક પણ દૈત્ય સામે બધા દેવો મળીને પણ પૂરતા નથી.'
કલાં પૂરયિતું યત્નાત્ ષોડશીમતિવિક્રમાઃ કિં પ્રયાતાશ્ચ તિષ્ઠધ્વં સમરે ઽમરનિર્જિતાઃ
'તમારી મહાન શક્તિથી દરેક જણ ચંદ્રના સોળમા ભાગને પણ ભરી શકે છે—તો પછી તમે પાછળ કેમ હટ્યા? અમર દેવો પણ તમને હરાવી શક્યા નથી, યુદ્ધમાં અડગ રહો!'
ન યુક્તમેતચ્છૂરાણાં વિશેષાદ્દૈત્યજન્મનામ્ રાજા ચાન્તરિતો ઽસ્માકં તારકો લોકમારકઃ
'આવી દૈત્ય વીરતા ધરાવનારાઓ માટે આ યોગ્ય નથી; આપણા રાજા તારક, જે લોકનો વિનાશક છે, તે આપણા વચ્ચે છુપાયેલો છે.'
વિરતાનાં રણાદસ્માત્ ક્રુદ્ધઃ પ્રાણાન્હરિષ્યતિ શીતેન નષ્ટશ્રુતયો ભ્રષ્ટવાક્પાટવાસ્તથા
'જો તમે યુદ્ધ છોડશો તો રાજા ગુસ્સામાં તમારી જાન લઈ લેશે; ઠંડાથી તમારું સાંભળવું અને બોલવાની તાકાત ગુમાઈ ગઈ છે.'
મૂકાસ્તદાભવન્દૈત્યા રણદ્દશનપઙ્ક્તયઃ તાન્દૃષ્ટ્વા નષ્ટચેતસ્કાન્ દૈત્યાઞ્છીતેન સાદિતાન્
'પછી દૈત્ય મૌન થઈ ગયા, યુદ્ધમાં તેમના દાંત કંપી રહ્યા હતા; ઠંડાથી પરાજિત, ચેતના ગુમાવેલા દૈત્યોને જોઈને—'
મત્વા કાલક્ષમં કાર્યં કાલનેમિર્મહાસુરઃ આશ્રિત્ય દાનવીં માયાં વિતત્ય સ્વં મહાવપુઃ
'સમયને યોગ્ય જાણીને મહાસુર કાલનેમિએ દૈત્યમાયાનો આશરો લીધો અને પોતાનું વિશાળ રૂપ ફેલાવ્યું.'
પૂરયામાસ ગગનં દિશો વિદિશ એવ ચ નિર્મમે દાનવેન્દ્રેશઃ શરીરે ભાસ્કરાયુતમ્
'તે આકાશ, દિશાઓ અને વચ્ચેની દિશાઓ બધે વ્યાપી ગયો; દૈત્યોના રાજાએ પોતાના શરીરમાં દસ હજાર સૂર્યો જેટલું તેજ ઉત્પન્ન કર્યું.'
દિશશ્ચ માયયા ચણ્ડૈઃ પૂરયામાસ પાવકૈઃ તતો જ્વાલાકુલં સર્વં ત્રૈલોક્યમભવત્ક્ષણાત્
'માયાથી ઉત્પન્ન કરેલા ભયાનક અગ્નિથી તેણે દિશાઓ ભરી દીધી; તરત જ ત્રણેય લોક જ્વાળાઓથી ઘેરાઈ ગયા.'
તેન જ્વાલાસમૂહેન હિમાંશુરગમચ્છમમ્ તતઃ ક્રમેણ વિભ્રષ્ટં શીતદુર્દિનમ્ આબભૌ
'આ જ્વાળાના સમૂહથી ચંદ્રે પોતાની ઠંડક ગુમાવી દીધી; પછી ધીમે ધીમે કઠોર ઠંડકવાળો દિવસ ટળી ગયો.'
તદ્બલં દાનવેન્દ્રાણાં માયયા કાલનેમિનઃ તદ્દૃષ્ટ્વા દાનવાનીકં લબ્ધસંજ્ઞં દિવાકરઃ ઉવાચારુણમુદ્ભ્રાન્તઃ કોપાલ્લોકૈકલોચનઃ
'દૈત્યરાજાઓની એ શક્તિ અને કાલનેમિની માયા હતી; આ જોઈને, સૂર્યદેવે, જાગૃત થઈ, ગુસ્સાથી પોતાના સારથી અરુણને કહ્યું.'
નયારુણ રથં શીઘ્રં કાલનેમિરથો યતઃ વિમર્દસ્તત્ર વિષમો ભવિતા શૂરસંક્ષયઃ
'અરુણ, રથને ઝડપથી હંકારી લેજે, કેમ કે કાલનેમિનો રથ ત્યાં છે; ત્યાં ભયાનક સંઘર્ષ થશે અને વીરોએ જીવ ગુમાવશે.'
જિત એષ શશાઙ્કો ઽત્ર યદ્બલં વયમાશ્રિતાઃ ઇત્યુક્તશ્ચોદયામાસ રથં ગરુડપૂર્વજઃ
'અહીં ચંદ્ર પરાજિત થયો છે, જેના બળ પર આપણે આધાર રાખ્યો હતો.' આમ કહી, ગરુડના મોટા ભાઈએ રથ આગળ ધપાવ્યો.'
પ્રયત્નવિધૃતૈરશ્વૈઃ સિતચામરમાલિભિઃ જગદ્દીપો ઽથ ભગવાઞ્ જગ્રાહ વિતતં ધનુઃ
'મજબૂતીથી સંભાળેલા ઘોડાઓ અને સફેદ ચામરાવાળી શોભાથી, જગતના પ્રકાશરૂપ ભગવાને પોતાનું ખેંચાયેલું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું.'
શરૌ ચ દ્વૌ મહાભાગો દિવ્યાવાશીવિષદ્યુતી સંચારાસ્ત્રેણ સંધાય બાણમેકં સસર્જ સઃ
તેણે બે તીરો લીધા, જે દિવ્ય સાપના ઝેર જેવી તેજસ્વી ઝાકઝમાળ ધરાવતા હતા. સંચાર નામના અસ્ત્રનો ઉપયોગ કરીને, એક તીર ધનુષ પર ચઢાવ્યો અને છોડી દીધો.
દ્વિતીયમિન્દ્રજાલેન યોજિતં પ્રમુમોચ હ સંચારાસ્ત્રેણ રૂપાણાં ક્ષણાચ્ચક્રે વિપર્યયમ્
બીજો તીર તેણે ઇન્દ્રજાળથી ભ્રમ ભર્યો હતો, તે પણ સંચાર અસ્ત્રથી છોડ્યો; અને ક્ષણમાત્રમાં રૂપોનો ઉલટફેર કરી નાખ્યો.
દેવાનાં દાનવં રૂપં દાનવાનાં ચ દૈવિકમ્ મત્વા સુરાન્સ્વકાનેવ જઘ્ને ઘોરાસ્ત્રલાઘવાત્
દેવતાઓને દાનવો જેવું અને દાનવોને દેવતાઓ જેવું રૂપ આપી દીધું. ભયાનક અને ઝડપી અસ્ત્રોથી, પોતાના જ દેવતાઓ સમજીને તેમને ઘાયલ કર્યા.
કાલનેમી રુષાવિષ્ટઃ કૃતાન્ત ઇવ સંક્ષયે કાંશ્ચિત્ખડ્ગેન તીક્ષ્ણેન કાંશ્ચિન્ નારાચવૃષ્ટિભિઃ કાંશ્ચિદ્ગદાભિર્ઘોરાભિઃ કાંશ્ચિદ્ઘોરૈઃ પરશ્વધૈઃ
કાળનેમી ક્રોધથી ભરાઈને, જાણે અંતકાળનો યમરાજ હોય તેમ, કેટલાકને તીક્ષ્ણ ખડગથી, કેટલાકને તીરોની વરસાદથી, કેટલાકને ભયાનક ગદાથી અને કેટલાકને ભયાનક કુહાડાથી મારી નાખ્યા.