વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈઃ ક્રૂરાશીવિષભીષણૈઃ તદાદાનં ચ સંધાનં ન મોક્ષશ્ચાપિ લક્ષ્યતે
તેણે તીક્ષ્ણ તીરો વડે, જે ભયાનક ઝેરી સાપ જેવાં હતા, પ્રહાર કર્યો; ધનુષ્ય ખેંચવું, નિશાન સાધવું કે છોડવું—કંઈ જ દેખાતું નહોતું.
ચિછેદાસ્ય શરવ્રાતાન્ સ્વશરૈર્ અતિલાઘવાત્ ધ્વજં પરમતીક્ષ્ણેન ચિત્રકર્મામરદ્વિષઃ
પોતાના તીરોની વિદગ્ધતા વડે, વીજળી જેવી ઝડપથી, સામેના તીરોને કાપી નાખ્યા; અને એક અત્યંત તીક્ષ્ણ, સુંદર રીતે બનાવેલા તીરે, અમરદ્વેષીનો ધ્વજ તોડી નાખ્યો.
સારથિં ચાસ્ય ભલ્લેન રથનીડાદપાતયત્ કુજમ્ભઃ કર્મ તદ્દૃષ્ટ્વા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય સંયુગે
પછી કુજંભએ એક પહોળા ફલાવાળા તીરે સામેના રથચાલકને રથમાંથી નીચે પાડી દીધો; યુદ્ધમાં રાક્ષસોના રાજાએ આ કૃત્ય જોયું.
રોષરક્તેક્ષણયુતો રથાદાપ્લુત્ય દાનવઃ ખડ્ગં જગ્રાહ વેગેન શરદમ્બરનિર્મલમ્
કોપથી આંખો લાલ થઈ ગયેલી દાનવે, રથમાંથી કૂદી પડ્યો અને ઝડપથી શરદના આકાશ જેટલું નિર્મળ ખડગ પકડી લીધો.
ચર્મ ચોદયખણ્ડેન્દુદશકેન વિભૂષિતમ્ અભ્યદ્રવદ્રણે દૈત્યો રક્ષો ઽધિપતિમોજસા
દસ સોના જેવા અર્ધચંદ્રથી શોભિત ઢાલ લઈને, દૈત્યે મહાન બળથી રાક્ષસાધિપતિ સામે યુદ્ધમાં ધાવાન કર્યો.
તં રક્ષો ઽધિપતિઃ પ્રાપ્તં મુદ્ગરેણાહનદ્ધૃદિ સ તુ તેન પ્રહારેણ ક્ષીણઃ સંભ્રાન્તમાનસઃ
રાક્ષસોના રાજાએ, જ્યારે તે નજીક આવ્યો, ત્યારે ગદાથી તેના છાતીમાં ઘા કર્યો; એ ઘા થી દૈત્ય દુર્બળ થઈ ગયો અને મન ગભરાઈ ગયું.
તસ્થાવચેષ્ટો દનુજો યથા ધીરો ધરાધરઃ સ મુહૂર્તં સમાશ્વસ્તો દાનવેન્દ્રો ઽતિદુર્જયઃ
દૈત્ય સ્થિર પર્વત જેવો અચળ ઊભો રહ્યો; થોડા ક્ષણમાં એ અતિ દુર્જય દાનવરાજે ફરી સંયમ પામ્યો.
રથમારુહ્ય જગ્રાહ રક્ષો વામકરેણ તુ કેશેષુ નિરૃતિં દૈત્યો જાનુનાક્રમ્ય ધિષ્ઠિતમ્
પછી રાક્ષસે રથ પર ચડી, ડાબા હાથથી નિૃતિના વાળ પકડી લીધા, અને દૈત્યએ ઘૂંટણથી દબાવીને તેને સ્થિર રાખ્યો.
તતઃ ખડ્ગેન ચ શિરશ્ છેત્તુમૈચ્છદમર્ષણઃ તસ્મિંસ્તદન્તરે દેવો વરુણો ઽપાંપતિર્દ્રુતમ્
પછી ક્રોધિત થઈ, તેણે ખડગથી તેનું માથું કાપવાની ઈચ્છા કરી; એ જ સમયે, જળોના દેવ વરુણે ઝડપથી—
પાશેન દાનવેન્દ્રસ્ય બબન્ધ ચ ભુજદ્વયમ્ તતો બદ્ધભુજં દૈત્યં વિફલીકૃતપૌરુષમ્
—પાશ વડે દૈત્યરાજના બંને હાથ બાંધી દીધા; આમ, બાંધાયેલા હાથવાળા દૈત્યનું બળ નિષ્ફળ થયું.
તાડયામાસ ગદયા દયામુત્સૃજ્ય પાશભૃત્ સ તુ તેન પ્રહારેણ સ્રોતોભિઃ ક્ષતજં વમન્
પાશધારી વરુણે દૈત્યના બાંધેલા હાથ હોવા છતાં, દયા વિના ગદાથી પ્રહાર કર્યો; એ ઘા થી તેના ઘા માંથી લોહી ઉગળી પડ્યું.
દધાર રૂપં મેઘસ્ય વિદ્યુન્માલાલતાવૃતમ્ તદવસ્થાગતં દૃષ્ટ્વા કુજમ્ભં મહિષાસુરઃ
પછી તેણે વીજળીની માળા વડે શોભતા મેઘ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું; એ સ્થિતિમાં કુજંભને જોઈને મહિષાસુરે—
વ્યાવૃત્તવદને ઽગાધે ગ્રસ્તુમૈચ્છત્ સુરાવુભૌ નિરૃતિં વરુણં ચૈવ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રોત્કટાનનઃ
વિશાળ ખોલેલા મોઢા અને ભયાનક તીક્ષ્ણ દાંત સાથે, બંને દેવો નિૃતિ અને વરુણને ગળી જવાની ઈચ્છા કરી.
તાવભિપ્રાયમાલક્ષ્ય તસ્ય દૈત્યસ્ય દૂષિતમ્ ત્યક્ત્વા રથપથં ભીતૌ મહિષસ્યાતિરંહસા
દૈત્યની દુષ્ટ ઈચ્છા જાણી, મહિષાની પ્રચંડતા થી ડરીને, બંને રથમાર્ગ છોડી ભાગી ગયા.
ભૃશં દ્રુતૌ જવાદ્ દિગ્ભ્યામ્ ઉભાભ્યાં ભયવિહ્વલૌ જગામ નિરૃતિઃ ક્ષિપ્રં શરણં પાકશાસનમ્
ભયથી વ્યાકુળ થઈ, બંને અલગ-અલગ દિશામાં ઝડપથી દોડ્યા; નિૃતિ તો તરત જ પાકશાસન ઇન્દ્રના આશ્રયે ગયો.
ક્રુદ્ધસ્તુ મહિષો દૈત્યો વરુણં સમભિદ્રુતઃ તમન્તકમુખાસક્તમ્ આલોક્ય હિમવદ્દ્યુતિઃ
પણ ક્રોધિત દૈત્ય મહિષાએ વરુણ પર આક્રમણ કર્યું; તેને મૃત્યુ સાથે જોડાયેલો અને હિમાલય જેવી તેજસ્વી અવસ્થામાં જોઈને—
ચક્રે સોમાસ્ત્રનિઃસૃષ્ટં હિમસંઘાતકણ્ટકમ્ વાયવ્યં ચાસ્ત્રમતુલં ચન્દ્રશ્ચક્રે દ્વિતીયકમ્
સોમદેવે હિમથી ભરેલું, બરફના કાંટાવાળું શસ્ત્ર છોડ્યું; અને બીજું, અપ્રતિમ વાયુશસ્ત્ર પણ તૈયાર કર્યું.
વાયુના તેન ચન્દ્રેણ સંશુષ્કેણ હિમેન ચ વ્યથિતા દાનવાઃ સર્વે શીતોચ્છિન્ના વિપૌરુષાઃ
એ વાયુ, ચાંદણી અને તીવ્ર ઠંડીથી બધા દૈત્યો પીડાઈ ગયા; ઠંડીના ઘા થી તેમનું બળ તૂટી ગયું.
ન શેકુશ્ચલિતું પદ્ભ્યાં નાસ્ત્રાણ્યાદાતુમેવ ચ મહાહિમનિપાતેન શસ્ત્રૈશ્ચન્દ્રપ્રચોદિતૈઃ
મહાન બળથી અને ચંદ્ર દ્વારા સંચાલિત શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયેલા તેઓ પગે ઊભા રહી શક્યા નહીં કે પોતાના હથિયારો પણ ઉઠાવી શક્યા નહીં.
ગાત્રાણ્યસુરસૈન્યાનામ્ અદહ્યન્ત સમન્તતઃ મહિષો નિષ્પ્રયત્નસ્તુ શીતેનાકમ્પિતાનનઃ
અસુર સેના ના શરીરો સર્વત્ર સળગી રહ્યા હતા; પણ મહિષ, થાકેલો, ઠંડામાં અડગ બેઠો રહ્યો, તેનું મુખ અચળ હતું.
કક્ષાવાલમ્બ્ય પાણિભ્યામ્ ઉપવિષ્ટો હ્યધોમુખઃ સર્વે તે નિષ્પ્રતીકારા દૈત્યાશ્ચન્દ્રમસા જિતાઃ
પાંજરે હાથ રાખી, માથું નીચે કરી બેઠેલા, બધા દૈત્ય ચંદ્રથી પરાસ્ત થઈ નિષ્ક્રિય થઈ ગયા.
રણેચ્છાં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા તસ્થુસ્તે જીવિતાર્થિનઃ તત્રાબ્રવીત્કાલનેમિર્ દૈત્યાન્કોપેન દીપિતઃ
યુદ્ધની ઈચ્છા છોડી, તેઓ દૂર ઊભા રહ્યા, હવે માત્ર જીવતા રહેવાની આશા રાખતા; ત્યારે કાલનેમિ ગુસ્સાથી દૈત્યોએ કહ્યું.
ભો ભોઃ શૃઙ્ગારિણઃ શરાઃ સર્વે શસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ એકૈકો ઽપિ જગત્સર્વં શક્તસ્તુલયિતું ભુજૈઃ
'હે શૃંગધારી વીરો, તમે બધા શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર ચલાવવામાં નિપુણ છો; દરેક જણ પોતાના બળથી આખું જગત સંભાળી શકે છે.'
એકૈકો ઽપિ ક્ષમો ગ્રસ્તું જગત્સર્વં ચરાચરમ્ એકૈકસ્યાપિ પર્યાપ્તા ન સર્વે ઽપિ દિવૌકસઃ
'દરેક જણ ચાલતું અને અચળ આખું જગત ગળી શકે છે; એક પણ દૈત્ય સામે બધા દેવો મળીને પણ પૂરતા નથી.'
કલાં પૂરયિતું યત્નાત્ ષોડશીમતિવિક્રમાઃ કિં પ્રયાતાશ્ચ તિષ્ઠધ્વં સમરે ઽમરનિર્જિતાઃ
'તમારી મહાન શક્તિથી દરેક જણ ચંદ્રના સોળમા ભાગને પણ ભરી શકે છે—તો પછી તમે પાછળ કેમ હટ્યા? અમર દેવો પણ તમને હરાવી શક્યા નથી, યુદ્ધમાં અડગ રહો!'
ન યુક્તમેતચ્છૂરાણાં વિશેષાદ્દૈત્યજન્મનામ્ રાજા ચાન્તરિતો ઽસ્માકં તારકો લોકમારકઃ
'આવી દૈત્ય વીરતા ધરાવનારાઓ માટે આ યોગ્ય નથી; આપણા રાજા તારક, જે લોકનો વિનાશક છે, તે આપણા વચ્ચે છુપાયેલો છે.'
વિરતાનાં રણાદસ્માત્ ક્રુદ્ધઃ પ્રાણાન્હરિષ્યતિ શીતેન નષ્ટશ્રુતયો ભ્રષ્ટવાક્પાટવાસ્તથા
'જો તમે યુદ્ધ છોડશો તો રાજા ગુસ્સામાં તમારી જાન લઈ લેશે; ઠંડાથી તમારું સાંભળવું અને બોલવાની તાકાત ગુમાઈ ગઈ છે.'
મૂકાસ્તદાભવન્દૈત્યા રણદ્દશનપઙ્ક્તયઃ તાન્દૃષ્ટ્વા નષ્ટચેતસ્કાન્ દૈત્યાઞ્છીતેન સાદિતાન્
'પછી દૈત્ય મૌન થઈ ગયા, યુદ્ધમાં તેમના દાંત કંપી રહ્યા હતા; ઠંડાથી પરાજિત, ચેતના ગુમાવેલા દૈત્યોને જોઈને—'
મત્વા કાલક્ષમં કાર્યં કાલનેમિર્મહાસુરઃ આશ્રિત્ય દાનવીં માયાં વિતત્ય સ્વં મહાવપુઃ
'સમયને યોગ્ય જાણીને મહાસુર કાલનેમિએ દૈત્યમાયાનો આશરો લીધો અને પોતાનું વિશાળ રૂપ ફેલાવ્યું.'
પૂરયામાસ ગગનં દિશો વિદિશ એવ ચ નિર્મમે દાનવેન્દ્રેશઃ શરીરે ભાસ્કરાયુતમ્
'તે આકાશ, દિશાઓ અને વચ્ચેની દિશાઓ બધે વ્યાપી ગયો; દૈત્યોના રાજાએ પોતાના શરીરમાં દસ હજાર સૂર્યો જેટલું તેજ ઉત્પન્ન કર્યું.'