શાન્તાત્માનઃ શૌચપરાઃ સતતં પ્રિયવાદિનઃ ભક્તાનુરક્તાઃ સુખદાઃ પિતરઃ પૂર્વદેવતાઃ
પિતૃઓ મનથી શાંત, પવિત્રતામાં તત્પર, હંમેશાં મીઠું બોલનારા, ભક્તો પર પ્રેમ રાખનારા અને સુખ આપનારા છે; એ જ તો પ્રાચીન દેવતાઓ છે.
હવિષ્મતામાધિપત્યે શ્રાદ્ધદેવઃ સ્મૃતો રવિઃ એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં પિતૃવંશાનુકીર્તનમ્ પુણ્યં પવિત્રમ્ આયુષ્યં કીર્તનીયં સદા નૃભિઃ
હવન કરનારાઓમાં સૂર્યને શ્રાદ્ધદેવ માનવામાં આવે છે; પિતૃવંશની જે વાત મેં કહી, તે પવિત્ર, પુણ્યદાયક, આયુષ્યવર્ધક છે અને લોકો એનું હંમેશાં ગાન કરે તે યોગ્ય છે.
શ્રુત્વૈતત્ સર્વમ્ અખિલં મનુઃ પપ્રચ્છ કેશવમ્ શ્રાદ્ધકાલં ચ વિવિધં શ્રાદ્ધભેદં તથૈવ ચ
આ બધું સાંભળ્યા પછી મનુએ કેશવને પુછ્યું: શ્રાદ્ધ ક્યારે કરવું અને કેટલાં પ્રકારના શ્રાદ્ધ હોય છે?
શ્રાદ્ધેષુ ભોજનીયા યે યે ચ વર્જ્યા દ્વિજાતયઃ કસ્મિન્વાસરભાગે વા પિતૃભ્યઃ શ્રાદ્ધમાચરેત્
શ્રાદ્ધમાં કયા દ્વિજોને ભોજન કરાવવું અને કયા ટાળવા? અને પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ દિવસના કયા સમયે કરવું?
કસ્મિન્દત્તં કથં યાતિ શ્રાદ્ધં તુ મધુસૂદન વિધિના કેન કર્તવ્યં કથં પ્રીણાતિ તત્પિતૄન્
હે મધુસૂદન, શ્રાદ્ધમાં આપેલું ક્યારે અને કેવી રીતે પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે? કઈ રીતથી કરવું અને એથી પિતૃઓ કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે?
કુર્યાદહરહઃ શ્રાદ્ધમ્ અન્નાદ્યેનોદકેન વા પયોમૂલફલૈર્ વાપિ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાવહન્
દરરોજ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, ભોજન, પાણી, દૂધ, મૂળ કે ફળથી પણ પિતૃઓને પ્રસન્ન કરવું જોઈએ.
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં શ્રાદ્ધમુચ્યતે નિત્યં તાવત્પ્રવક્ષ્યામિ અર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્
શ્રાદ્ધ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે: નિત્ય, નિમિત્તિક અને કામ્ય. હવે હું નિત્ય શ્રાદ્ધ સમજાવું છું, જેમાં અર્ઘ્ય અને આવાહન રહેતું નથી.
અદૈવં તદ્વિજાનીયાત્ પાર્વણં પર્વસુ સ્મૃતમ્ પાર્વણં ત્રિવિધં પ્રોક્તં શૃણુ તાવન્મહીપતે
આ દેવતાઓ માટે નથી, પણ પર્વના દિવસે જે શ્રાદ્ધ થાય તેને પાર્વણ કહેવાય છે. પાર્વણ પણ ત્રણ પ્રકારનું છે; એ વિશે સાંભળો, રાજા.
પાર્વણે યે નિયોજ્યાસ્તુ તાઞ્શૃણુષ્વ નરાધિપ પઞ્ચાગ્નિઃ સ્નાતકશ્ચૈવ ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્
પાર્વણ શ્રાદ્ધ માટે કોને બેસાડવા તે સાંભળો, હે રાજા: પાંચ અગ્નિ ધરાવનાર, સંસ્કાર પૂર્ણ કરનાર, ત્રિસુપર્ણ જાણનાર અને છ અંગો જાણનાર.
શ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસુતો વિધિવાક્યવિશારદઃ સર્વજ્ઞો વેદવિન્મન્ત્રી જ્ઞાતવંશઃ કુલાન્વિતઃ
શ્રોત્રીય, શ્રોત્રીયનો પુત્ર, વિધિ જાણનાર, સર્વજ્ઞ, વેદમંત્રનો જ્ઞાતા, વંશ જાણનાર અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો.
પુરાણવેત્તા ધર્મજ્ઞઃ સ્વાધ્યાયજપતત્પરઃ શિવભક્તઃ પિતૃપરઃ સૂર્યભક્તો ઽથ વૈષ્ણવઃ
પુરાણ જાણનાર, ધર્મ જાણનાર, નિયમિત પાઠ કરનાર, શિવભક્ત, પિતૃભક્ત, સૂર્યભક્ત અને વૈષ્ણવ.
બ્રહ્મણ્યો યોગવિચ્છાન્તો વિજિતાત્મા ચ શીલવાન્ ભોજયેચ્ચાપિ દૌહિત્રં યત્નતઃ સ્વસુહૃદ્ગુરૂન્
બ્રહ્મણપ્રેમી, યોગમાં સ્થિર, આત્મસંયમી અને સદાચારી; અને દોહિત્ર, પોતાના મિત્ર અને ગુરુને પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભોજન કરાવવું.
વિટ્પીતં માતુલં બન્ધુમ્ ઋત્વિગાચાર્યસોમપાન્ યશ્ચ વ્યાકુરુતે વાક્યં યશ્ચ મીમાંસતે ઽધ્વરમ્
વિટ, મામા, સંબંધિ, ઋત્વિજ, આચાર્ય, સોમપાન કરનાર, શાસ્ત્ર સમજાવનાર અને યજ્ઞનું વિશ્લેષણ કરનાર.
સામસ્વરવિધિજ્ઞશ્ચ પઙ્ક્તિપાવનપાવનઃ સામગો બ્રહ્મચારી ચ વેદયુક્તો ઽથ બ્રહ્મવિત્
સામવેદના સ્વર અને વિધિ જાણનાર, પંક્તિ પવિત્ર કરનાર, સામગાન કરનાર, બ્રહ્મચારી, વેદજ્ઞ અને બ્રહ્મજ્ઞ.
યત્રૈતે ભુઞ્જતે શ્રાદ્ધે તદેવ પરમાર્થવત્ એતે ભોજ્યાઃ પ્રયત્નેન વર્જનીયાન્નિબોધ મે
જ્યાં આવા લોકો શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરે, એ શ્રાદ્ધ સર્વોત્તમ ગણાય છે. આવા લોકોને શ્રદ્ધાપૂર્વક ભોજન કરાવવું જોઈએ; હવે કોને ટાળવા તે સાંભળો.
પતિતો ઽભિશસ્તઃ ક્લીબઃ પિશુનવ્યઙ્ગરોગિણઃ કુનખી શ્યાવદન્તશ્ચ કુણ્ડગોલાશ્વપાલકાઃ
પતિત, દોષિત, નિર્બળ, નિંદક, વિકલાંગ, બીમાર, ખરાબ નખવાળા, કાળા દાંતવાળા અને ડુક્કર, ગધેડા કે ઘોડા રાખનાર.
પરિવિત્તિર્નિયુક્તાત્મા પ્રમત્તોન્મત્તદારુણાઃ બૈડાલી બકવૃત્તિશ્ચ દમ્ભી દેવલકાદયઃ
જે લોકોનું મન પરધન તરફ વળેલું હોય, જે બેધ્યાન, પાગલ અને ક્રૂર હોય, જે બિલાડી અને બગલા જેવી ચાળવ ધરાવે છે, જે દંભી હોય, એવા દેવલકાદિ લોકોનું પણ આવું જ વર્તન છે.
કૃતઘ્નાન્નાસ્તિકાંસ્ તદ્વન્ મ્લેચ્છદેશનિવાસિનઃ ત્રિશઙ્કુર્ બર્બરદ્રાવવીતદ્રવિડકોઙ્કણાન્
જે અકૃતજ્ઞ છે, નાસ્તિક છે, અને જે મ્લેચ્છ દેશોમાં રહે છે, જેમ કે ત્રિશંકુ, બરબર, દ્રાવિડ, કોનકણ વગેરે, તેઓ પણ આવાં જ ગણાય છે.
વર્જયેલ્લિઙ્ગિનઃ સર્વાઞ્ શ્રાદ્ધકાલે વિશેષતઃ પૂર્વેદ્યુરપરેદ્યુર્વા વિનીતાત્મા નિમન્ત્રયેત્
શ્રાદ્ધ સમયે ખાસ કરીને, બધા લિંગધારી લોકોનું ટાળવું જોઈએ; પરંતુ શ્રાદ્ધના પૂર્વ દિવસે કે પછીના દિવસે, વિનયવંત વ્યક્તિ તેમને આમંત્રિત કરી શકે છે.
નિમન્ત્રિતાન્હિ પિતર ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્દ્વિજાન્ વાયુભૂતા નુ ગચ્છન્તિ તથાસીનાનુપાસતે
કારણ કે જ્યારે બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે પિતૃઓ ખરેખર ત્યાં આવે છે; તેઓ વાયુરૂપે આવી, જ્યાં બ્રાહ્મણો બેઠા હોય ત્યાં હાજર રહે છે અને તેમની સેવા કરવામાં આવે છે.
દક્ષિણં જાનુમાલભ્ય ત્વં મયા તુ નિમન્ત્રિતઃ એવં નિમન્ત્ર્ય નિયમં શ્રાવયેત્પિતૃબાન્ધવાન્
જમણું ઘૂંટણ સ્પર્શી, કહેવું જોઈએ: 'તમને મેં આમંત્રિત કર્યા છો.' આમ આમંત્રિત કરીને, પિતૃબંધુઓને નિયમો સમજાવવાના છે.
અક્રોધનૈઃ શૌચપરૈઃ સતતં બ્રહ્મચારિભિઃ ભવિતવ્યં ભવદ્ભિશ્ચ મયા ચ શ્રાદ્ધકારિણા
તમારે અને મને, શ્રાદ્ધકર્તાને, હંમેશાં ક્રોધરહિત, શુદ્ધિપ્રેમી અને બ્રહ્મચારી રહેવું જોઈએ.
પિતૃયજ્ઞં વિનિર્વર્ત્ય તર્પણાખ્યં તુ યો ઽગ્નિમાન્ પિણ્ડાન્વાહાર્યકં કુર્યાચ્ છ્રાદ્ધમિન્દુક્ષયે સદા
તર્પણ નામના પિતૃયજ્ઞને પૂર્ણ કર્યા પછી, અગ્નિ ધરાવનાર વ્યક્તિએ હંમેશા પિંડો સાથે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને ચંદ્રક્ષય સમયે.
ગોમયેનોપલિપ્તે તુ દક્ષિણપ્રવણે સ્થલે શ્રાદ્ધં સમાચરેદ્ભક્ત્યા ગોષ્ઠે વા જલસંનિધૌ
ગાયના લોટથી લિપેલા અને દક્ષિણ તરફ ઢોળાયેલા સ્થાન પર, ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, ગૌશાળામાં કે પાણીની નજીક પણ કરી શકાય.
અગ્નિમાન્નિર્વપેત્પિત્ર્યં ચરું ચ સમમુષ્ટિભિઃ પિતૃભ્યો નિર્વપામીતિ સર્વં દક્ષિણતો ન્યસેત્
અગ્નિ હોવો જોઈએ, પછી સમાન મુઠ્ઠીથી પિતૃઓ માટે ચરુ અને પિંડ અર્પણ કરવા, 'હું પિતૃઓને અર્પણ કરું છું' એમ કહી, બધું દક્ષિણ તરફ મૂકવું.
અભિઘાર્યં તતઃ કુર્યાન્ નિર્વાપત્રયમગ્રતઃ તે ઽપિ તસ્યાયતાઃ કાર્યાશ્ ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાઃ
પછી છાંટણી કરીને, આગળ ત્રણ અર્પણો કરવી; આ અર્પણો લાંબી અને ચાર આંગળ જેટલી પહોળી હોવી જોઈએ.
દર્વીત્રયં તુ કુર્વીત ખાદિરં રજતાન્વિતમ્ રત્નિમાત્રં પરિશ્લક્ષ્ણં હસ્તાકારાગ્રમુત્તમમ્
ખાદિરની ત્રણ ચમચી, ચાંદીથી શોભિત, એક આંગળી જેટલી મોટી, સારી રીતે ઘસેલી અને હાથ જેવું મોઢું ધરાવતી તૈયાર કરવી.
ઉદપાત્રં ચ કાંસ્યં ચ મેક્ષણં ચ સમિત્કુશાન્ તિલાઃ પાત્રાણિ સદ્વાસો ગન્ધધૂપાનુલેપનમ્
પાણીનું વાસણ, કાંસ્યનું વાસણ, છાણણી, સમિધ, કુશ, તિલ, વાસણો, સ્વચ્છ વસ્ત્રો, સુગંધિત ધૂપ અને લેપ લાવવું જોઈએ.
આહરેદપસવ્યં તુ સર્વં દક્ષિણતઃ શનૈઃ એવમાસાદ્ય તત્સર્વં ભવનસ્યાગ્રતો ભુવિ
આ બધું ડાબી બાજુ રાખીને, ધીમે ધીમે દક્ષિણ તરફથી લાવવું; અને પછી ઘર સામે જમીન પર ગોઠવવું.
ગોમયેનોપલિપ્તાયાં ગોમૂત્રેણ તુ મણ્ડલમ્ અક્ષતાભિઃ સપુષ્પાભિસ્ તદભ્યર્ચ્યાપસવ્યવત્
ગાયના લોટથી લિપેલી જગ્યાએ, ગૌમૂત્રથી મંડળ દોરવું, અને અક્ષત તથા ફૂલો વડે ડાબા હાથથી પૂજન કરવું.