મહિષસ્ય તુ ગોમાયુઃ કેતોર્હૈમસ્તદાભવત્ ધ્વાઙ્ક્ષો ધ્વજે તુ શુમ્ભસ્ય કૃષ્ણાયોમયમુચ્છ્રિતમ્
મહિષના ધ્વજ પર સોનાનો ગીધ હતો. શુમ્ભના ધ્વજ પર કાળાં લોખંડનો ઊંચો ગિધ બિરાજતો હતો.
અનેકાકારવિન્યાસાશ્ ચાન્યેષાં તુ ધ્વજાસ્તથા શતેન શીઘ્રવેગાણાં વ્યાઘ્રાણાં હેમમાલિનામ્
અન્ય દૈત્યોના ધ્વજો અનેક પ્રકારના હતા. ત્યાં સોનાની માળા પહેરેલા અને ઝડપથી દોડતા સો વાઘ પણ હતા.
ગ્રસનસ્ય રથો યુક્તાં કિઙ્કિણીજાલમાલિનામ્ શતેનાપિ ચ સિંહાનાં રથો જમ્ભસ્ય દુર્જયઃ
ગ્રસણનો રથ ઘંટડીવાળા સો સિંહોથી જોડાયેલો હતો. જંભનો ભયાનક રથ પણ સિંહોથી જ ખેંચાતો હતો.
કુજમ્ભસ્ય રથો યુક્તઃ પિશાચવદનૈઃ ખરૈઃ રથસ્તુ મહિષસ્યોષ્ટ્રૈર્ ગજસ્ય તુ તુરંગમૈઃ
કુજંભનો રથ પિશાચ જેવા ચહેરાવાળા ગધેડાઓએ ખેંચતો. મહિષનો રથ ઊંટોથી અને કુંજરનો રથ ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો.
મેષસ્ય દ્વીપિભિર્ભીમૈઃ કુઞ્જરૈઃ કાલનેમિનઃ પર્વતાભૈઃ સમારૂઢો નિમિર્મત્તૈર્મહાગજૈઃ
મેષનો રથ ભયાનક ચિત્તાઓએ ખેંચતો. કાલનેમિનો રથ પહાડ જેવા હાથીઓએ ખેંચ્યો અને નિમિ તો ઉગ્ર અને મસ્ત હાથીઓ પર સવાર હતો.
ચતુર્દન્તૈર્ગન્ધવદ્ભિઃ શિક્ષિતૈર્મેઘભૈરવૈઃ શતહસ્તાયતૈઃ કૃષ્ણૈસ્ તુરંગૈર્હેમભૂષણૈઃ
ચારે દાંતવાળા, સુગંધિત અને ગર્જના કરતા હાથીઓ, તેમજ સો હાથ જેટલા લાંબા, કાળા અને સોનાથી શોભતા ઘોડાઓ પણ હતા.
સિતચામરજાલેન શોભિતે દક્ષિણાં દિશમ્ સિતચન્દનચાર્વઙ્ગો નાનાપુષ્પસ્રજોજ્જ્વલઃ
દક્ષિણ દિશા સફેદ ચામરોથી શોભતી હતી. તેઓના શરીર પર સફેદ ચંદન લગાવેલું અને અનેક ફૂલોની વણાવેલી માળાઓથી તેઓ તેજસ્વી લાગતા હતા.
મથનો નામ દૈત્યેન્દ્રઃ પાશહસ્તો વ્યરાજત જમ્ભકઃ કિઙ્કિણીજાલમાલમુષ્ટ્રં સમાસ્થિતઃ
મથન નામનો દૈત્યરાજા હાથમાં ફાંસો લઈને તેજ પમાડતો હતો. જંભક ઘંટડીવાળા ઊંટ પર સવાર હતો.
કાલશુક્લમહામેષમ્ આરૂઢઃ શુમ્ભદાનવઃ અન્યે ઽપિ દાનવા વીરા નાનાવાહનગામિનઃ
શુમ્ભ દાનવ કાળાં અને મોટા મેષ પર સવાર હતો. બીજા વીર દાનવો પણ વિવિધ વાહનો પર સવાર હતા.
પ્રચણ્ડચિત્રકર્માણઃ કુણ્ડલોષ્ણીષભૂષણાઃ નાનાવિધોત્તરાસઙ્ગા નાનામાલ્યવિભૂષણાઃ
તેઓ ભયાનક અને અદ્ભુત કાર્યો કરતા, કાનમાં કુંડળ અને માથે પાગડી પહેરતા, વિવિધ પ્રકારના ઉપરના વસ્ત્રો અને અનેક ફૂલોની માળાઓથી શોભતા હતા.
નાનાસુગન્ધિગન્ધાઢ્યા નાનાબન્દિજનસ્તુતાઃ નાનાવાદ્યપરિસ્પન્દાશ્ ચાગ્રેસરમહારથાઃ
વિવિધ સુગંધોથી મહેકતા, અનેક સેવકો દ્વારા વખાણાતા, વિવિધ વાદ્યોના ગુંજનથી ગૂંજતા, એ અગ્રણિ મહારથીઓ આગળ વધ્યા.
નાનાશૌર્યકથાસક્તાસ્ તસ્મિન્સૈન્યે મહાસુરાઃ તદ્બલં દૈત્યસિંહસ્ય ભીમરૂપં વ્યજાયત
એ સૈન્યમાં મહાન વીરોએ શૌર્યની વાર્તાઓમાં મન મૂક્યું હતું; એ રીતે દૈત્યસિંહનું ભયાનક બળ દેખાઈ આવ્યું.
પ્રમત્તચણ્ડમાતંગતુરંગરથસંકુલમ્ પ્રતસ્થે ઽમરયુદ્ધાય બહુપત્તિપતાકિ તત્
મસ્ત અને ઉગ્ર હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલું, અનેક ધ્વજાવાળું એ સૈન્ય દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા માટે નીકળી પડ્યું.
એતસ્મિન્નન્તરે વાયુર્ દેવદૂતો ઽમ્બરાલયે દૃષ્ટ્વા સ દાનવબલં જગામેન્દ્રસ્ય શંસિતુમ્
એ દરમિયાન, દેવદૂત વાયુએ આ દાનવોનું સૈન્ય આકાશમાંથી જોઈને, એ સમાચાર ઈન્દ્રને જણાવવા ગયો.
સ ગત્વા તુ સભાં દિવ્યાં મહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ શશંસ મધ્યે દેવાનાં તત્કાર્યં સમુપસ્થિતમ્
પછી તે મહાત્મા મહેન્દ્રની દિવ્ય સભામાં પહોંચીને, દેવોના વચ્ચે એ ઘટનાની જાણ કરી.
તચ્છ્રુત્વા દેવરાજસ્તુ નિમીલિતવિલોચનઃ બૃહસ્પતિમુવાચેદં વાક્યં કાલે મહાભુજઃ
આ સાંભળીને દેવરાજે આંખો બંધ કરી, બળવાન બૃહસ્પતિને યોગ્ય સમયે એ વાત કહી.
સમ્પ્રાપ્તો ઽતિ વિમર્દો ઽયં દેવાનાં દાનવૈઃ સહ કાર્યં કિમત્ર તદ્બ્રૂહિ નીત્યુપાયસમન્વિતમ્
હવે દેવો અને દાનવો વચ્ચે મોટું સંઘર્ષ ઊભું થયો છે; હવે શું કરવું જોઈએ? યોગ્ય રીત સાથે કહો.
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં મહેન્દ્રસ્ય ગિરાંપતિઃ ઇત્યુવાચ મહાભાગો બૃહસ્પતિરુદારધીઃ
મહેન્દ્રના આ વચન સાંભળીને, વાણીના સ્વામી, મહાન અને ઉદારમન બૃહસ્પતિએ કહ્યું:
સામપૂર્વા સ્મૃતા નીતિશ્ ચતુરઙ્ગા પતાકિની જિગીષતાં સુરશ્રેષ્ઠ સ્થિતિરેષા સનાતની
મૈત્રીથી શરૂ થતી, ચાર અંગો અને ધ્વજાવાળી નીતિ, જય ઈચ્છનાર માટે હંમેશાં યોગ્ય છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.
સામ ભેદસ્તથા દાનં દણ્ડશ્ચાઙ્ગચતુષ્ટયમ્ નીતૌ ક્રમાદ્દેશકાલરિપુયોગ્યક્રમાદિદમ્
મૈત્રી, ફૂટ, દાન અને દંડ—આ નીતિના ચાર ભાગ છે, જે સ્થળ, સમય, શત્રુ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વાપરવા.
ન શાન્તિગોચરે લુબ્ધઃ ક્રૂરો લબ્ધસમાશ્રયઃ સંતાપિતઃ ખલો યાતિ સાધ્યતાં ભ્રષ્ટસંશયઃ
લોભી, ક્રૂર અને આધાર મેળવનાર દુષ્ટ માણસ દુઃખી થાય ત્યારે શાંત થતો નથી; જેની શંકા જતી જાય છે, એ દુષ્ટ કદી વશ થતો નથી.
સામ દૈત્યેષુ નૈવાસ્તિ યતસ્તે લબ્ધસંશ્રયાઃ જાતિધર્મેણ વા ભેદ્યા દાનં પ્રાપ્તશ્રિયે ચ કિમ્
દૈત્યોમાં મૈત્રી શક્ય નથી, કારણ કે તેમને આધાર મળી ગયો છે; જાતિ કે ધર્મથી ફૂટ પાડવી શક્ય નથી, અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનારને દાનનો લાભ નથી.
એકો ઽભ્યુપાયો દણ્ડો ઽત્ર ભવતાં યદિ રોચતે દુર્જનેષુ કૃતં સામ મહદ્યાતિ ચ વન્ધ્યતામ્
અહીં એક જ ઉપાય બાકી રહે છે—દંડ, જો તમને યોગ્ય લાગે; દુષ્ટ સાથે મૈત્રી કરવી વ્યર્થ જાય છે.
ભવાદિતિ વ્યવસ્યન્તિ ક્રૂરાઃ સામ મહાત્મનામ્ ઋજુતામાર્યબુદ્ધિત્વં દયાનીતિવ્યતિક્રમમ્
ક્રૂર લોકો હંમેશાં માને છે કે મહાન હૃદયવાળા લોકોની મૈત્રી એ કમજોરી, સીધાઈ, ઉદારતા કે દયાની અતિશયતા છે.
મન્યન્તે દુર્જના નિત્યં સામ ચાપિ ભયોદયાત્ તસ્માદ્ દુર્જનમ્ આક્રાન્તું શ્રેયાન્પૌરુષસંશ્રયઃ
દુષ્ટ લોકો હંમેશાં માને છે કે મૈત્રી ભયથી થાય છે; તેથી દુષ્ટને વશ કરવા માટે બળ પર આધાર રાખવો શ્રેષ્ઠ છે.
આક્રાન્તે તુ ક્રિયા યુક્તા સતામેતન્મહાવ્રતમ્ દુર્જનઃ સુજનત્વાય કલ્પતે ન કદાચન
જ્યારે સારા લોકો પર આક્રમણ થાય ત્યારે કાર્ય કરવું યોગ્ય છે—એ તેમનો મોટો સંકલ્પ છે; દુષ્ટ કદી સારા બનતા નથી.
સુજનો ઽપિ સ્વભાવસ્ય ત્યાગં વાઞ્છેત્કદાચન એવં મે બુધ્યતે બુદ્ધિર્ યૂયમત્ર વ્યવસ્યત
સારો માણસ પણ ક્યારેક પોતાનો સ્વભાવ છોડવાની ઈચ્છા રાખે છે; એમ મારું મન સમજ્યું છે—હવે તમે નક્કી કરો.
એવમુક્તઃ સહસ્રાક્ષ એવમેવેત્યુવાચ તમ્ કર્તવ્યતાં સ સંચિન્ત્ય પ્રોવાચામરસંસદિ
આ રીતે સાંભળીને, સહસ્રનેત્રે 'એ જ યોગ્ય છે' એમ કહ્યું અને શું કરવું તે વિચારી, દેવસભામાં વાત કરી.
સાવધાનેન મે વાચં શૃણુધ્વં નાકવાસિનઃ ભવન્તો યજ્ઞભોક્તારસ્ તુષ્ટાત્માનો ઽતિસાત્ત્વિકાઃ
હે સ્વર્ગવાસીઓ, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો. તમે યજ્ઞના ફળ ભોગો છો, મનથી સંતોષી અને અત્યંત શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવો છો.
સ્વે મહિમ્નિ સ્થિતા નિત્યં જગતઃ પરિપાલકાઃ ભવતશ્ચાનિમિત્તેન બાધને દાનવેશ્વરાઃ
તમે હંમેશા તમારી મહિમામાં સ્થિર રહીને જગતની રક્ષા કરો છો. પણ, હે દેવતાઓના સ્વામી, દૈત્યપતિઓ કોઈ કારણ વિના તમારો વિરોધ કરે છે.