અથ શિષ્ટાન્પ્રવક્ષ્યામિ સાધૂનથ તતશ્ચ વૈ બ્રાહ્મણાઃ શ્રુતિશબ્દાશ્ચ દેવાનાં પશુમૂર્તયઃ સંયુજ્ય બ્રહ્મણા હ્યન્તસ્ તેન સન્તઃ પ્રચક્ષતે
હવે હું બાકી રહેલા, સારા લોકો, પછી બ્રાહ્મણો અને વેદવાક્ય, જે દેવતાઓમાં પશુ સ્વરૂપે છે અને બ્રહ્મમાં એકરૂપ છે, તે સર્વે સંતો કહે છે.
સામાન્યેષુ ચ ધર્મેષુ તથા વૈશિષિકેષુ ચ બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યુક્તાઃ શ્રૌતસ્માર્તેન કર્મણા
સામાન્ય અને વિશિષ્ટ ધર્મોમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય વેદ અને સ્મૃતિ મુજબના કર્મમાં જોડાયેલા છે.
વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સુખોદર્કસ્ય સ્વર્ગતૌ શ્રૌતસ્માર્તો હિ યો ધર્મો જ્ઞાનધર્મઃ સ ઉચ્યતે
જે વ્યક્તિ વર્ણ અને આશ્રમમાં સ્થિર છે, જેને અંતે સુખ અને સ્વર્ગ મળે છે, તેના માટે વેદ અને સ્મૃતિ આધારિત ધર્મ જ જ્ઞાનધર્મ કહેવાય છે.
દિવ્યાનાં સાધનાત્સાધુર્ બ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ કારણાત્સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે
દૈવી સાધનામાં લાગેલા, ગુરુની સેવા કરતા બ્રહ્મચારી અને કારણ તથા સાધનાથી ગૃહસ્થ પણ સારા કહેવાય છે.
તપસશ્ચ તથારણ્યે સાધુર્વૈખાનસઃ સ્મૃતઃ યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્
જે વનમાં તપ કરે છે તે વૈખાનસ પણ સારા કહેવાય છે; યોગ સાધનામાં પ્રયત્નશીલ યતિ પણ સારા કહેવાય છે.
ધર્મો ધર્મગતિઃ પ્રોક્તઃ શબ્દો હ્યેષ ક્રિયાત્મકઃ કુશલાકુશલૌ ચૈવ ધર્માધર્મૌ બ્રવીત્પ્રભુઃ
ધર્મ એ સારા માર્ગનું નામ છે; આ શબ્દ ક્રિયા સ્વરૂપ છે. ભગવાન કુશળ અને અકુશળ કર્મને ધર્મ અને અધર્મ કહે છે.
અથ દેવાશ્ચ પિતર ઋષયશ્ચૈવ માનુષાઃ અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ બ્રુવતે મૌનમૂર્તિના
પછી દેવતા, પિતૃ, ઋષિ અને મનુષ્યો મૌન સ્વરૂપે કહે છે કે 'આ ધર્મ છે, આ નથી'.
ધર્મેતિ ધારણે ધાતુર્ મહત્ત્વે ચૈવ ઉચ્યતે આધારણે મહત્ત્વે વા ધર્મઃ સ તુ નિરુચ્યતે
'ધર્મ' શબ્દનું મૂળ અર્થ છે ધારણ કરવું અને મહાન થવું; તેથી જે ધારણ કરે છે કે મહાન છે, તેને ધર્મ કહે છે.
તત્રેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે અધર્મશ્ચાનિષ્ટફલ આચાર્યૈર્નોપદિશ્યતે
ત્યાં સારા ફળ આપતો સારો માર્ગ ગુરુઓ દ્વારા શીખવવામાં આવે છે; અને જે દુઃખદ ફળ આપે છે એવો ખોટો માર્ગ ગુરુઓ ક્યારેય શીખવતા નથી.
વૃદ્ધાશ્ચાલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદામ્ભિકાઃ સમ્યગ્વિનીતા મૃદવસ્ તાનાચાર્યાન્પ્રચક્ષતે
વૃદ્ધો અને લોભથી દુર, સ્વયં પર નિયંત્રણ રાખનારા, કપટ વિના, યોગ્ય રીતે શાંત અને વિનમ્ર એવા લોકો જ સાચા ગુરુ કહેવાય છે.
ધર્મજ્ઞૈર્વિહિતો ધર્મઃ શ્રૌતસ્માર્તો દ્વિજાતિભિઃ દારાગ્નિહોત્રસમ્બન્ધમ્ ઇજ્યા શ્રૌતસ્ય લક્ષણમ્
ધર્મ જાણનારા લોકો દ્વારા સ્થાપિત થયેલો ધર્મ, જે વેદ અને પરંપરાગત નિયમો પર આધારિત છે, તે દ્વિજોએ પાળવો; તેની ઓળખ પત્ની, અગ્નિ અને યજ્ઞ સાથે જોડાયેલી છે.
સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાચારો યમૈશ્ચ નિયમૈર્યુતઃ પૂર્વેભ્યો વેદયિત્વેહ શ્રૌતં સપ્તર્ષયો ઽબ્રુવન્
સ્મૃતિ પર આધારિત પરંપરા એ વર્ણ અને આશ્રમના આચરણ સાથે યમ અને નિયમથી યુક્ત છે; પ્રાચીન ઋષિઓએ વેદ જાણ્યા પછી અહીં વેદિક પરંપરાની જાહેરાત કરી હતી.
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ બ્રહ્મણો ઽઙ્ગાનિ વૈ શ્રુતિઃ મન્વન્તરસ્યાતીતસ્ય સ્મૃત્વા તન્મનુરબ્રવીત્
ઋચા, યજુર અને સામવેદ એ બ્રહ્માના અંગો છે અને વેદ એ જ શ્રુતિ છે; ગયા યુગને યાદ કરીને મનુએ આ રીતે કહ્યું હતું.
તસ્માત્સ્માર્તઃ સૂતો ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ એવં વૈ દ્વિવિધો ધર્મઃ શિષ્ટાચારઃ સ ઉચ્યતે
આથી સ્મૃતિ આધારિત પરંપરા એ ધર્મ છે, જે વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે વહેંચાયેલી છે; આમ ધર્મ બે પ્રકારનો છે અને વિદ્વાનોનો આચરણ એ જ કહેવાય છે.
શિષેર્ ધાતોશ્ચ નિષ્ઠાન્તાચ્ છિષ્ટશબ્દં પ્રચક્ષતે મન્વન્તરેષુ યે શિષ્ટા ઇહ તિષ્ઠન્તિ ધાર્મિકાઃ
‘શિષ’ ધાતુમાંથી, જેનો અર્થ શીખવવું થાય છે, ‘શિષ્ટ’ શબ્દ આવે છે; દરેક યુગમાં જે વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ લોકો રહે છે, તેઓ જ શિષ્ટ કહેવાય છે.
મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ લોકસંતાનકારિણઃ તિષ્ઠન્તીહ ચ ધર્માર્થં તાઞ્છિષ્ટાન્સમ્પ્રચક્ષતે
મનુ અને સત્તર ઋષિઓ, જે જગતને ટકાવી રાખે છે, તેઓ અહીં ધર્મ માટે રહે છે; એ જ લોકો શિષ્ટ તરીકે ઓળખાય છે.
તૈઃ શિષ્ટૈશ્ચલિતો ધર્મઃ સ્થાપ્યતે વૈ યુગે યુગે ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિઃ પ્રજાવર્ણાશ્રમેપ્સયા
જ્યારે ધર્મમાં ખોટ આવે છે ત્યારે એ વિદ્વાનો તેને દરેક યુગમાં ફરીથી સ્થાપે છે; ત્રણેય વેદ, ખેતી અને દંડનીતિ, લોકોની વર્ણ અને આશ્રમની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે.
શિષ્ટૈરાચર્યતે યસ્માત્ પુનશ્ચૈવ મનુક્ષયે પૂર્વૈઃપૂર્વૈર્મતત્વાચ્ચ શિષ્ટાચારઃ સ શાશ્વતઃ
કારણ કે વિદ્વાનો એ આચરણ કરે છે અને જ્યારે મનુ વિદાય પામે છે ત્યારે પેઢી દર પેઢી એ સ્થાપે છે; તેથી વિદ્વાનોનો આચરણ સદાકાળ રહે છે.
દાનં સત્યં તપો લોકો વિદ્યેજ્યા પૂજનં દમઃ અષ્ટૌ તાનિ ચરિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્
દાન, સત્ય, તપ, સેવા, વિદ્યા, પૂજા, દમન અને આઠમો ગુણ એટલે કે આત્મસંયમ—આ આઠ ગુણ વિદ્વાનોના આચરણની ઓળખ છે.
શિષ્ટા યસ્માચ્ચરન્ત્યેનં મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ હ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શિષ્ટાચારસ્તતઃ સ્મૃતઃ
મનુ અને સત્તર ઋષિઓ એ આ આચરણ કરે છે, તેથી દરેક યુગમાં વિદ્વાનોનો આચરણ યાદ રાખવામાં આવે છે.
વિજ્ઞેયઃ શ્રવણાચ્છ્રૌતઃ સ્મરણાત્સ્માર્ત ઉચ્યતે ઇજ્યાવેદાત્મકઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ પ્રત્યઙ્ગાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મસ્યેહ તુ લક્ષણમ્
શ્રવણથી જે પરંપરા જાણી શકાય તે શ્રૌત કહેવાય છે; સ્મરણથી જાણી શકાય તે સ્માર્ત કહેવાય છે. યજ્ઞ એ શ્રૌત પરંપરાનું મૂળ છે અને વર્ણ-આશ્રમ એ સ્માર્ત પરંપરાનું મૂળ છે. હવે હું અહીં ધર્મના ઉપલક્ષણો કહું છું.
દૃષ્ટાનુભૂતમર્થં ચ યઃ પૃષ્ટો ન વિગૂહતે યથાભૂતપ્રવાદસ્તુ ઇત્યેતત્સત્યલક્ષણમ્
જે વ્યક્તિ પૂછવામાં આવે ત્યારે જો જોયેલું કે અનુભવેલું કંઈ છુપાવતું નથી અને જેવું છે તેમ જ કહે છે, એ સત્યની ઓળખ છે.
બ્રહ્મચર્યં તપો મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ ઇત્યેતત્તપસો રૂપં સુઘોરં તુ દુરાસદમ્
બ્રહ્મચર્ય, તપ, મૌન અને ઉપવાસ—આ તપના રૂપ છે, જે ખૂબ કઠિન અને દુર્લભ છે.
પશૂનાં દ્રવ્યહવિષામ્ ઋક્સામયજુષાં તથા ઋત્વિજાં દક્ષિણાયાશ્ચ સંયોગો યજ્ઞ ઉચ્યતે
પશુઓ, સામગ્રી, હવન દ્રવ્ય, ઋચા, સામગાન, યજુરમંત્રો, ઋત્વિજ અને દક્ષિણાનો મેળાપ—આ બધું મળીને યજ્ઞ કહેવાય છે.
આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યો હિતાય શુભાય ચ વર્તતે સતતં હૃષ્ટઃ ક્રિયા શ્રેષ્ઠા દયા સ્મૃતા
જે વ્યક્તિ સર્વ પ્રાણીઓમાં પોતાનાં જેવું હિત અને કલ્યાણ કરે છે અને હંમેશાં આનંદથી કાર્ય કરે છે, એ દયા સર્વ શ્રેષ્ઠ કર્મ માનવામાં આવે છે.
આક્રુષ્ટો ઽભિહતો યસ્તુ નાક્રોશેત્પ્રહરેદપિ અદુષ્ટો વાઙ્મનઃકાયૈસ્ તિતિક્ષુઃ સા ક્ષમા સ્મૃતા
જે વ્યક્તિ ગાળો ખાય કે માર ખાય છતાં ન ગાળે કે ન મારે, જેની વાણી, મન અને શરીર દોષરહિત હોય અને સહન કરે, એ ક્ષમા કહેવાય છે.
સ્વામિના રક્ષ્યમાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટાનાં ચ સમ્ભ્રમે પરસ્વાનામ્ અનાદાનમ્ અલોભ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્
માલિકે સાચવેલી કે ગભરાટમાં છોડી દેલી બીજીની વસ્તુ ન લેવી, એ જ લોભરહિતપણું કહેવાય છે.
મૈથુનસ્યાસમાચારો જલ્પનાચ્ચિન્તનાત્તથા નિવૃત્તિર્બ્રહ્મચર્યં ચ તદેતચ્છમલક્ષણમ્
શારીરિક સંબંધથી દૂર રહેવું, એની વાતચીત કે વિચાર પણ ન કરવો, અને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું—આ જ પવિત્રતાનું લક્ષણ છે.
આત્માર્થે વા પરાર્થે વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ વિષયે ન પ્રવર્તન્તે દમસ્યૈતત્તુ લક્ષણમ્
જેના ઇન્દ્રિયો પોતાનાં કે બીજાનાં હિત માટે વિષયોમાં લિપ્ત થતી નથી, એ જ દમનો અર્થ છે.
પઞ્ચાત્મકે યો વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે ન ક્રુધ્યેત પ્રતિહતઃ સ જિતાત્મા ભવિષ્યતિ
પાંચ પ્રકારના સ્વરૂપ કે આઠ કારણોમાં અવરોધ આવે ત્યારે પણ જે ગુસ્સો ન કરે, એ વ્યક્તિ આત્મસંયમી બને છે.