યત્ર બર્હિણયુક્તાનિ વિમાનાનિ સહસ્રશઃ સંકલ્પ્યા બર્હિષો યત્ર તિષ્ઠન્તિ ફલદાયિનઃ
ત્યાં હજારો વિમાનો છે, જે બર્હિ ઘાસથી શોભાયમાન છે, જ્યાં ફળ આપનારા બર્હિષદ પિતૃઓ રહે છે.
યત્રાભ્યુદયશાલાસુ મોદન્તે શ્રાદ્ધદાયિનઃ યાંશ્ ચ દેવાસુરગણા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ
ત્યાં સમૃદ્ધિભર્યા મંડપોમાં શ્રાદ્ધ આપનારા આનંદ કરે છે, અને દેવ, અસુર, ગંધર્વ તથા અપ્સરાઓના સમૂહો પણ ત્યાં છે.
યક્ષરક્ષોગણાશ્ચૈવ યજન્તિ દિવિ દેવતાઃ પુલસ્ત્યપુત્રાઃ શતશસ્ તપોયોગસમન્વિતાઃ
દિવમાં યક્ષો, રાક્ષસો અને દેવતાઓએ મળીને, પુલસ્ત્યના પુત્રોને સો સો સંખ્યામાં, તપ અને યોગથી યુક્ત હોવાથી, ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે.
મહાત્માનો મહાભાગા ભક્તાનામભયપ્રદાઃ એતેષાં પીવરી કન્યા માનસી દિવિ વિશ્રુતા
આ મહાન આત્માવાળા, ભાગ્યશાળી અને ભક્તોને નિર્ભયતા આપનારા છે. એમના વચ્ચે એક પ્રસિદ્ધ અને પુણ્યવંતી પુત્રી સ્વર્ગમાં જન્મી હતી.
યોગિની યોગમાતા ચ તપશ્ચક્રે સુદારુણમ્ પ્રસન્નો ભગવાંસ્તસ્યા વરં વવ્રે તુ સા હરેઃ
તે યોગિની અને યોગની માતા હતી. તેણે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું. ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને તેને વરદાન આપ્યું. તેણે હરિ પાસે એક વર માંગ્યો.
યોગવન્તં સુરૂપં ચ ભર્તારં વિજિતેન્દ્રિયમ્ દેહિ દેવ પ્રસન્નસ્ત્વં પતિં મે વદતાં વરમ્
"હે દેવ, તમે પ્રસન્ન છો તો મને યોગથી પરિપૂર્ણ, સુંદર અને ઇન્દ્રિયજિત પતિ આપો. સર્વ શ્રેષ્ઠ પતિ મને મળે એવી કૃપા કરો."
ઉવાચ દેવો ભવિતા વ્યાસપુત્રો યદા શુકઃ ભવિતા તસ્ય ભાર્યા ત્વં યોગાચાર્યસ્ય સુવ્રતે
ભગવાને કહ્યું: "જ્યારે વ્યાસપુત્ર શુકનો જન્મ થશે, ત્યારે તું એ યોગાચાર્યની, હે સદાચારવાળી, પત્ની બનશે."
ભવિષ્યતિ ચ તે કન્યા કૃત્વી નામ ચ યોગિની પાઞ્ચાલાધિપતેર્દેયા માનુષસ્ય ત્વયા તદા
અને તને કૃત્વી નામની યોગિની પુત્રી થશે, જેને તું એ સમયે માનવ સ્વરૂપે પંચાલના રાજાને આપશે.
જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય યોગસિદ્ધા ચ ગૌઃ સ્મૃતા કૃષ્ણો ગૌરઃ પ્રભુઃ શમ્ભુર્ ભવિષ્યન્તિ ચ તે સુતાઃ
તને યોગસિદ્ધા અને બ્રહ્મદત્તની માતા તરીકે ઓળખવામાં આવશે. અને તારા પુત્રો કૃષ્ણ, ગૌર, પ્રભુ અને શંભુ હશે.
મહાત્માનો મહાભાગા ગમિષ્યન્તિ પરં પદમ્ તાનુત્પાદ્ય પુનર્ યોગાત્ સવરા મોક્ષમેષ્યસિ
આ મહાન આત્માવાળા અને ભાગ્યશાળી પુત્રો પરમ પદને પામશે. તેમને જન્મ આપ્યા પછી, તું ફરી યોગ અને વરદાનથી મોક્ષ પામશે.
સુમૂર્તિમન્તઃ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય સુતાઃ સ્મૃતાઃ નામ્ના તુ માનસાઃ સર્વે સર્વે તે ધર્મમૂર્તયઃ
વસિષ્ઠના પુત્રો ઉત્તમ રૂપ ધરાવતા પિતૃ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ બધાને માનસ કહેવાય છે અને બધા ધર્મના સ્વરૂપ છે.
જ્યોતિર્ભાસિષુ લોકેષુ યે વસન્તિ દિવઃ પરમ્ વિરાજમાનાઃ ક્રીડન્તિ યત્ર તે શ્રાદ્ધદાયિનઃ
તે તેજસ્વી લોકોમાં, જ્યાં તેઓ સ્વર્ગમાં રહે છે અને પ્રકાશિત થાય છે, ત્યાં તેઓ આનંદથી વિહાર કરે છે—એ જ પિતૃઓ છે જેમને શ્રાદ્ધમાં દાન મળે છે.
સર્વકામસમૃદ્ધેષુ વિમાનેષ્વપિ પાદજાઃ કિં પુનઃ શ્રાદ્ધદા વિપ્રા ભક્તિમન્તઃ ક્રિયાન્વિતાઃ
પગથી ઉત્પન્ન થયેલા પણ સર્વ ઇચ્છાઓથી ભરપૂર વિમાનોમાં વસે છે. તો પછી શ્રાદ્ધ કરનારા, ભક્તિ અને વિધિથી યુક્ત બ્રાહ્મણોનું શું કહેવું?
ગૌર્ નામ કન્યા યેષાં તુ માનસી દિવિ રાજતે શુક્રસ્ય દયિતા પત્ની સાધ્યાનાં કીર્તિવર્ધિની
એમના પૈકી ગૌર નામની માનસપુત્રી સ્વર્ગમાં તેજ સાથે વિરાજે છે. તે શુક્રની પ્રિય પત્ની અને સાધ્ય દેવતાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે.
મરીચિગર્ભા નામ્ના તુ લોકા માર્તણ્ડમણ્ડલે પિતરો યત્ર તિષ્ઠન્તિ હવિષ્મન્તો ઽઙ્ગિરઃસુતાઃ
મારીચિગર્ભા નામના લોક, જે સૂર્યમંડળમાં છે, ત્યાં અંગિરસના પુત્ર પિતૃઓ વસે છે, જે હવનના ભાગ ગ્રહણ કરે છે.
તીર્થશ્રાદ્ધપ્રદા યાન્તિ યે ચ ક્ષત્રિયસત્તમાઃ રાજ્ઞાં તુ પિતરસ્તે વૈ સ્વર્ગમોક્ષફલપ્રદાઃ
જે શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય તીર્થોમાં શ્રાદ્ધ આપે છે, એ રાજાઓના પિતૃઓ સ્વર્ગ અને મોક્ષના ફળ આપનારા છે.
એતેષાં માનસી કન્યા યશોદા લોકવિશ્રુતા પત્ની હ્ય્ અંશુમતઃ શ્રેષ્ઠા સ્નુષા પઞ્ચજનસ્ય ચ
એમના પૈકી લોકપ્રસિદ્ધ માનસપુત્રી યશોદા, અંશુમતની મુખ્ય પત્ની અને પંચજનની વહુ બની.
જનન્યથ દિલીપસ્ય ભગીરથપિતામહી લોકાઃ કામદુઘા નામ કામભોગફલપ્રદાઃ
તે દલિપની માતા અને ભગીરથની દાદી હતી. કામદુઘા નામના લોક ઇચ્છિત ભોગ અને ફળ આપનારા તરીકે જાણીતા છે.
સુસ્વધા નામ પિતરો યત્ર તિષ્ઠન્તિ સુવ્રતાઃ આજ્યપા નામ લોકેષુ કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ
જ્યાં સુવ્રત પિતૃઓ સુસ્વધા નામે વસે છે, ત્યાં આજ્યપા નામના લોક પણ છે, જે કર્દમ પ્રજાપતિના છે.
પુલહાઙ્ગજદાયાદા વૈશ્યાસ્તાન્ભાવયન્તિ ચ યત્ર શ્રાદ્ધકૃતઃ સર્વે પશ્યન્તિ યુગપદ્ગતાઃ
પુલહ અને અંગિરસના વંશજ વૈશ્યોએ તેમને પૂજ્યા છે. ત્યાં શ્રાદ્ધ કરનારા બધા એક સાથે તેમને જોઈ શકે છે.
માતૃભ્રાતૃપિતૃસ્વસૃસખિસમ્બન્ધિબાન્ધવાન્ અપિ જન્માયુતૈર્દૃષ્ટાન્ અનુભૂતાન્સહસ્રશઃ
માતા, ભાઈ, પિતા, બહેન, મિત્ર, સગા અને સંબંધીઓ—આ બધા આપણે હજારો જન્મોમાં, હજારો વાર જોઈ અને અનુભવ્યા છે.
એતેષાં માનસી કન્યા વિરજા નામ વિશ્રુતા યા પત્ની નહુષસ્યાસીદ્ યયાતેર્જનની તથા
આ બધામાં મનથી ઉત્પન્ન થયેલી એક પુત્રી હતી, જેનું નામ વિરજા છે અને જે પ્રસિદ્ધ છે. તે નહુષની પત્ની અને યયાતિની માતા બની.
એકાષ્ટકાભવત્ પશ્ચાદ્ બ્રહ્મલોકે ગતા સતી ત્રય એતે ગણાઃ પ્રોક્તાશ્ ચતુર્થં તુ વદામ્યતઃ
પછી એકાષ્ટકા નામની પુત્રી જન્મી, જે સદ્ગુણવાળી હતી અને બ્રહ્માના લોકમાં પહોંચી. આ ત્રણ વર્ગોનું વર્ણન થયું—હવે હું ચોથા વર્ગ વિશે કહું છું.
લોકાસ્તુ માનસા નામ બ્રહ્માણ્ડોપરિ સંસ્થિતાઃ યેષાં તુ માનસી કન્યા નર્મદા નામ વિશ્રુતા
બ્રહ્માંડથી ઉપર સ્થિત એવા લોકોએ માનસ નામ ધરાવ્યું છે. તેમની મનથી ઉત્પન્ન થયેલી પુત્રીનું નામ નર્મદા છે, જે જાણીતી છે.
સોમપા નામ પિતરો યત્ર તિષ્ઠન્તિ શાશ્વતાઃ ધર્મમૂર્તિધરાઃ સર્વે પરતો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતાઃ
ત્યાં સોમપા નામના પિતૃઓ સદાય વસે છે, જે બધા ધર્મરૂપ ધારણ કરનારા છે અને બ્રહ્માથી પણ ઉપર ગણાય છે.
ઉત્પન્નાઃ સ્વધયા તે તુ બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્ય યોગિનઃ કૃત્વા સૃષ્ટ્યાદિકં સર્વં માનસે સામ્પ્રતં સ્થિતાઃ
આ પિતૃઓ સ્વધાથી જન્મ્યા છે અને યોગ દ્વારા બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કરીને, મનમાં સર્વ સૃષ્ટિનું સર્જન કરીને, હવે સ્થિર રહ્યા છે.
નર્મદા નામ તેષાં તુ કન્યા તોયવહા સરિત્ ભૂતાનિ યા પાવયતિ દક્ષિણાપથગામિની
તેમની પુત્રી નર્મદા નામે જાણીતી છે, જે પાણી વહન કરતી નદી છે અને દક્ષિણ દિશામાં વહેતી જઈને સર્વ જીવોને પવિત્ર કરે છે.
તેભ્યઃ સર્વે તુ મનવઃ પ્રજાઃ સર્ગેષુ નિર્મિતાઃ જ્ઞાત્વા શ્રાદ્ધાનિ કુર્વન્તિ ધર્માભાવે ઽપિ સર્વદા
આ પિતૃઓમાંથી બધા મનુઓ અને પ્રજાઓ સર્જનના ચક્રોમાં ઉત્પન્ન થયાં. આ જાણીને, લોકો ધર્મ ન હોય ત્યારે પણ શ્રાદ્ધ કરે છે.
તેભ્ય એવ પુનઃ પ્રાપ્તું પ્રસાદાદ્યોગસંતતિમ્ પિતૄણામાદિસર્ગે તુ શ્રાદ્ધમેવ વિનિર્મિતમ્
પુનઃ એ જ પિતૃઓ પાસેથી કૃપા અને યોગની પરંપરા પ્રાપ્ત થાય છે; સર્જનના આરંભે પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
સર્વેષાં રાજતં પાત્રમ્ અથવા રજતાન્વિતમ્ દત્તં સ્વધા પુરોધાય પિતૄન્ પ્રીણાતિ સર્વદા
ચાંદીની વાસણ, અથવા ચાંદીથી શોભિત વાસણ, જેમાં સ્વધા આગળ રાખી પિતૃઓને અર્પણ કરવામાં આવે, તે હંમેશાં તેમને પ્રસન્ન કરે છે.