ત્રેતાયુગસ્વભાવેન સંધ્યાપાદેન વર્તતે સંધ્યાપાદઃ સ્વભાવાચ્ચ યો ઽંશઃ પાદેન તિષ્ઠતિ
ત્રેતાયુગના સ્વભાવ પ્રમાણે એ યુગ સંધ્યાકાળના એક ભાગ સાથે ચાલે છે; અને એના સ્વભાવથી એક ભાગ સ્થિર રહે છે.
કથં ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવે સર્ગે યથાવત્પ્રબ્રવીહિ નઃ
ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં યજ્ઞની પ્રથા કેવી રીતે શરૂ થઈ? પહેલાં સ્વાયંભુવ સૃષ્ટિમાં જે રીતે થયું હતું, એ સાચું સાચું અમને કહો.
અન્તર્હિતાયાં સંધ્યાયાં સાર્ધં કૃતયુગેન હિ કાલાખ્યાયાં પ્રવૃત્તાયાં પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે તદા
જ્યારે સંધ્યા સાથે કૃતયુગ પણ અંતરધ્યાન થઈ ગયો અને કાળ નામનો સમય શરૂ થયો, ત્યારે ત્રેતાયુગ આવ્યું.
ઓષધીષુ ચ જાતાસુ પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જને પ્રતિષ્ઠિતાયાં વાર્ત્તાયાં ગ્રામેષુ ચ પુરેષુ ચ
જ્યારે ઔષધિઓ ઉગવા લાગી, વરસાદ પડવા લાગ્યો અને ગામડાં તથા શહેરોમાં જીવન વ્યવસ્થા સ્થિર થઈ,
વર્ણાશ્રમપ્રતિષ્ઠાનં કૃત્વા મન્ત્રૈશ્ચ તૈઃ પુનઃ સંહિતાસ્તુ સુસંહૃત્ય કથં યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતઃ એતચ્છ્રુત્વાબ્રવીત્સૂતઃ શ્રૂયતાં તત્પ્રચોદિતમ્
જાતિ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા સ્થાપી અને મંત્રો ફરીથી ગોઠવી, ત્યારે યજ્ઞ કેવી રીતે શરૂ થયો? આ સાંભળીને સૂતાએ કહ્યું: હવે એ પ્રેરણા સાંભળો.
મન્ત્રાન્વૈ યોજયિત્વા તુ ઇહામુત્ર ચ કર્મસુ તથા વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ યજ્ઞં પ્રાવર્તયત્પ્રભુઃ
મંત્રોનું કર્મોમાં અને પરલોકના કાર્યોમાં યોગ્ય રીતે જોડાણ કરીને, વિશ્વભુક ઇન્દ્રે યજ્ઞની શરૂઆત કરી.
દૈવતૈઃ સહ સંહૃત્ય સર્વસાધનસંવૃતઃ તસ્યાશ્વમેધે વિતતે સમાજગ્મુર્મહર્ષયઃ
દેવતાઓ સાથે એકઠા થઈને અને સર્વ સાધનો સાથે સજ્જ થઈ, એના અશ્વમેઘ યજ્ઞમાં મહર્ષિઓ પણ ભેગા થયા.
યજ્ઞકર્મણ્યવર્તન્ત કર્મણ્યગ્રે તથર્ત્વિજઃ હૂયમાને દેવહોત્રે અગ્નૌ બહુવિધં હવિઃ
યજ્ઞના આરંભે ઋત્વિજોએ પોતાની ફરજ બજાવી; દેવતાઓ માટે અગ્નિમાં અનેક પ્રકારના હવન સામાન અર્પણ થયા.
સમ્પ્રતીતેષુ દેવેષુ સામગેષુ ચ સુસ્વરમ્ પરિક્રાન્તેષુ લઘુષુ અધ્વર્યુપુરુષેષુ ચ
જ્યારે દેવતાઓ આવ્યા, સામવેદના ગાયકોએ મીઠા સ્વરે ગાન કર્યું અને અધ્વર્યુ પુરુષો ચપળતાથી ફરતા,
આલબ્ધેષુ ચ મધ્યે તુ તથા પશુગણેષુ વૈ આહૂતેષુ ચ દેવેષુ યજ્ઞભુક્ષુ તતસ્તદા
મધ્યના હવન લેવામાં આવ્યા, પશુઓના સમૂહ પણ લાવવામાં આવ્યા અને યજ્ઞના ભાગ લેવા માટે દેવતાઓ બોલાવવામાં આવ્યા,
ય ઇન્દ્રિયાત્મકા દેવા યજ્ઞભાગભુજસ્તુ તે તાન્યજન્તિ તદા દેવાઃ કલ્યાદિષુ ભવન્તિ યે
જે દેવતાઓ ઇન્દ્રિય સ્વરૂપ છે અને યજ્ઞના ભાગ ભોગવે છે, એ જ ત્યારે પૂજવામાં આવે છે; અને તત્વોના દેવતાઓ પણ હાજર રહે છે.
અધ્વર્યુપ્રૈષકાલે તુ વ્યુત્થિતા ઋષયસ્તથા મહર્ષયશ્ચ તાન્દૃષ્ટ્વા દીનાન્પશુગણાંસ્તદા વિશ્વભુજં તે ત્વપૃચ્છન્ કથં યજ્ઞવિધિસ્તવ
જ્યારે અધ્વર્યુઓએ સંકેત આપ્યો, ત્યારે ઋષિઓ ઊભા થયા; પશુઓને દુઃખી જોઈને, તેમણે વિશ્વભુકને પૂછ્યું: 'તમારા યજ્ઞની રીત શું છે?'
અધર્મો બલવાનેષ હિંસા ધર્મેપ્સયા તવ નવઃ પશુવિધિસ્ત્વિષ્ટસ્ તવ યજ્ઞે સુરોત્તમ
'અહીં અધર્મ જોરદાર છે; ધર્મની ઇચ્છામાં તમે હિંસા કરી રહ્યા છો. તમારા યજ્ઞમાં આ નવી પશુહિંસાની રીત ખૂબ જ કઠોર છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'
અધર્મો ધર્મઘાતાય પ્રારબ્ધઃ પશુભિસ્ત્વયા નાયં ધર્મો હ્યધર્મો ઽયં ન હિંસા ધર્મ ઉચ્યતે આગમેન ભવાન્ધર્મં પ્રકરોતુ યદીચ્છતિ
'પશુઓ દ્વારા તમે જે અધર્મ શરૂ કર્યો છે, એ ધર્મને નાશ કરે છે. આ ધર્મ નથી, અધર્મ છે; હિંસા ક્યારેય ધર્મ કહેવાતી નથી. જો તમે ઇચ્છો તો શાસ્ત્ર પ્રમાણે ધર્મ સ્થાપો.'
વિધિદૃષ્ટેન યજ્ઞેન ધર્મેણાવ્યસનેન તુ યજ્ઞબીજૈઃ સુરશ્રેષ્ઠ ત્રિવર્ગપરિમોષિતૈઃ
નિયમ પ્રમાણે, નિર્દોષ અને ધર્મપૂર્વક યજ્ઞ કરવાથી, યજ્ઞના બીજથી, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જીવનના ત્રણ મુખ્ય લક્ષ્યો ક્યારેય ઘટતા નથી.
એષ યજ્ઞો મહાનિન્દ્રઃ સ્વયમ્ભુવિહિતઃ પુરા એવં વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ ઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ઉક્તો ન પ્રતિજગ્રાહ માનમોહસમન્વિતઃ
'આ મહાન યજ્ઞ, હે ઇન્દ્ર, પહેલાં સ્વયંભૂએ સ્થાપ્યો હતો.' એમ સત્યને જાણનારા ઋષિઓએ વિશ્વભુક ઇન્દ્રને કહ્યું, પણ તે માન અને મોહથી ભરેલો હોવાથી સ્વીકાર્યું નહીં.
તેષાં વિવાદઃ સુમહાઞ્ જજ્ઞે ઇન્દ્રમહર્ષીણામ્ જઙ્ગમૈઃ સ્થાવરૈઃ કેન યષ્ટવ્યમિતિ ચોચ્યતે
ઇન્દ્ર અને મહર્ષિઓમાં, ચાલતા અને અચલ જીવોમાં, કોને યજ્ઞમાં અર્પણ કરવું એ વિષયે મોટો વિવાદ થયો.
તે તુ ખિન્ના વિવાદેન શક્ત્યા યુક્તા મહર્ષયઃ સંધાય સમમિન્દ્રેણ પપ્રચ્છુઃ ખચરં વસુમ્
આ વિવાદથી દુઃખી થઈને, શક્તિથી યુક્ત મહર્ષિઓએ ઇન્દ્ર સાથે મળીને આકાશમાં વિહાર કરતા વસુને મળ્યા અને પ્રશ્ન કર્યો.
મહાપ્રાજ્ઞ ત્વયા દૃષ્ટઃ કથં યજ્ઞવિધિર્નૃપ ઔત્તાનપાદે પ્રબ્રૂહિ સંશયં નસ્તુદ પ્રભો
હે મહાપંડિત, તું યજ્ઞ કરવાની રીત જોઈ છે, હે ઉત્તાનપાદના વંશજ રાજા, કૃપા કરીને અમારો સંશય દૂર કર.
શ્રુત્વા વાક્યં વસુસ્તેષામ્ અવિચાર્ય બલાબલમ્ વેદશાસ્ત્રમનુસ્મૃત્ય યજ્ઞતત્ત્વમુવાચ હ
વસુએ તેમનો સંવાદ સાંભળી, કોઈની તાકાત કે નબળાઈ વિચાર્યા વિના, વેદશાસ્ત્રને સ્મરણ કરી, યજ્ઞનું તત્વ સમજાવ્યું.
યથોપનીતૈર્યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ હોવાચ પાર્થિવઃ યષ્ટવ્યં પશુભિર્મેધ્યૈર્ અથ મૂલફલૈરપિ
રાજાએ કહ્યું: યોગ્ય રીતે લાવવામાં આવેલા, શુદ્ધ પશુઓ કે મૂળ અને ફળોથી પણ યજ્ઞ કરવો જોઈએ.
હિંસા સ્વભાવો યજ્ઞસ્ય ઇતિ મે દર્શનાગમઃ તથૈતે ભાવિતા મન્ત્રા હિંસાલિઙ્ગા મહર્ષિભિઃ
મારે પરંપરાથી એવું સમજાયું છે કે યજ્ઞનું સ્વરૂપ હિંસા છે; મહર્ષિઓએ રચેલા મંત્રો પણ હિંસાનું સૂચન કરે છે.
દીર્ઘેણ તપસા યુક્તૈસ્ તારકાદિનિદર્શિભિઃ તત્પ્રમાણં મયા ચોક્તં તસ્માચ્છમિતુમ્ અર્હથ
તારા-ગ્રહોનું નિરીક્ષણ કરતા, લાંબા તપસ્યા કરનારા મહાત્માઓએ પણ આ જ નિયમ માન્યો છે; તેથી તમે પણ તેને સ્વીકારો.
યદિ પ્રમાણં સ્વાન્યેવ મન્ત્રવાક્યાણિ વો દ્વિજાઃ તથા પ્રવર્તતાં યજ્ઞો હ્ય્ અન્યથા માનૃતં વચઃ
જો તમારે પોતાના મંત્રવાક્યોને જ પ્રમાણ માનવું હોય, તો યજ્ઞ એ પ્રમાણે કરો; નહિંતર, એ વચન ખોટું થશે.
એવં કૃતોત્તરાસ્તે તુ યુજ્યાત્માનં તતો ધિયા અવશ્યમ્ભાવિનં દૃષ્ટ્વા તમધો હ્યશપંસ્તદા
આવો જવાબ મળ્યા પછી, તેઓએ મનથી તૈયાર થઈ, આવનારી ઘટનાઓને જોઈને, તેને શાપ આપ્યો.
ઇત્યુક્તમાત્રો નૃપતિઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્ ઊર્ધ્વચારી નૃપો ભૂત્વા રસાતલચરો ઽભવત્
જેમજ તેને આવું કહેવામાં આવ્યું, રાજા પાતાળમાં પ્રવેશી ગયો; ઉપર ફરતો હતો, પણ હવે પાતાળમાં રહેતો થયો.
વસુધાતલચારી તુ તેન વાક્યેન સો ઽભવત્ ધર્માણાં સંશયછેત્તા રાજા વસુરધોગતઃ
પૃથ્વી પર ફરતો રાજા, એ વચનથી પાતાળગામી થયો; ધર્મના સંશય દૂર કરનાર રાજા વસુ હવે નીચે ગયો.
તસ્માન્ન વાચ્યો હ્યેકેન બહુજ્ઞેનાપિ સંશયઃ બહુધારસ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મા દુરનુગા ગતિઃ
આથી, એકલાએ—even બહુજ્ઞાનીએ પણ—કોઈ સંશય ન કહેવો જોઈએ; ધર્મની માર્ગ અનેક છે અને તે અતિ સૂક્ષ્મ અને દુર્ગમ છે.
તસ્માન્ન નિશ્ચયાદ્વક્તું ધર્મઃ શક્યો હિ કેનચિત્ દેવાનૃષીનુપાદાય સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્
આથી, ધર્મનું નિશ્ચયપૂર્વક વર્ણન કોઈ કરી શકે નહીં—માત્ર સ્વાયંભુ મનુ સિવાય, દેવતાઓ અને ઋષિઓને ધ્યાનમાં રાખીને.
તસ્માન્ન હિંસા યજ્ઞે સ્યાદ્ યદુક્તમૃષિભિઃ પુરા ઋષિકોટિસહસ્રાણિ સ્વૈસ્તપોભિર્દિવં ગતાઃ
આથી, યજ્ઞમાં હિંસા ન થવી જોઈએ—જેમ પ્રાચીન ઋષિઓએ કહ્યું છે; લાખો મહર્ષિઓએ પોતાની તપસ્યાથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો છે.